Trykkefrihed. Naar ingen Censur finder Sted i en Stat, saa hersker Trykkefrihed i samme. En fuldkommen Trykkefrihed hersker kun i faa Stater, i England, i Belgien, Bremen, i Norge og i de nordamerikanske Fristater.

Conversations-Lexicon, eller encyclopædisk Haandbog, Attende Bind, Kiøbenhavn 1823

Spørsmålet denne boka tar opp, er om den trykkefridommen § 100 i 1814-grunnlova innførte, verkeleg var så fri som «Grunnlovas far» Christian Magnus Falsen gav inntrykk av året etter: «Den almindelige Glæde, som den Eidsvoldske Rigsforsamlings eenstemmige Beslutning angaaende Trykkefriheden, udbredte over det hele Land synes retsom at vise, hvormeget den stemmede med hver god Borgers Ønske.»1 Dei siste 20 åra har den historiske og rettshistoriske litteraturen gjerne meint at trykkefridommen i § 100 ikkje var så gyllen som Falsen farga den, men heller temmeleg skjør. Kan dette synspunktet stå seg mot ei empirisk gransking av dei samla primærkjeldene til trykkefridomsprosessane i åra etter 1814? Spørsmålet er påtrengande, ettersom faglitteraturen hittil pussig nok har stått utan eit verk som kunne gi ein tilfredsstillande kunnskap om praksisen ved domstolane.

Posisjonar i faglitteraturen

Falsen og mange nordmenn med han såg så visst på § 100 som ein ny rettsorden og eit brot med det strenge regimet for offentlege ytringar i det gamle Danmark-Norge. Lovene hadde da diktert dødsstraff for å ytre ønske om «Forandring i den, ved Fædrenelandets Grundlov bestemte, Regieringsform», dvs. det dansk-norske eineveldet. For å spreie «Had og Misnøie imod disse Rigers Constitution, eller imod Kongens Regiering» var straffa landsforvising, ei straff som så menn vart brukt. Desse lovboda stod i §§ 1 og 2 i den lova som vart kalla trykkefridomsforordninga av 27. september 1799, men som var kjent for å ha innført svært strenge grenser for trykkefridommen. I 1814 skulle dette vere slutt: «Fremfor alt anså man i Norge trykkefriheten for nasjonens nyvunne palladium [beskyttande heilagdom], den skulle sikre folkets frihet og fremtidige lykke», som Knut Nygaard skriv i avhandlinga si om nordmenns syn på danskane frå 1960.2

Korleis denne visjonen vart prøvd realisert, og korleis styresmakter og rettsapparat handterte den lovpriste trykkefridommen, har fram til 2000-talet i overraskande liten grad fanga interessa til historikarar og rettshistorikarar i Norge, i motsetning til i Danmark, der dei har ein omfattande faglitteratur om den danske trykkefridomshistoria. Som historikaren Kristian Holen Nymark peikar på i den ferske doktoravhandlinga si om Karl Johans behandling av den norske trykkefridommen, har norske historikarar vore opptatt av den politiske utviklinga etter 1814, «men akkurat trykkefriheten og offentligheten har blitt viet liten plass».3

I arbeida til historikarane på 1800- og 1900-talet, som Yngvar Nielsen, Halvdan Koht og Sverre Steen, finn vi nokså korte og summariske innslag om temaet som i liten grad bygger på eigne kjeldestudium. Utover dette finst berre enkelte avsnitt i biografiar og bøker med andre hovudtema, men ingen arbeid som har tatt mål av seg til å fortelje trykkefridommens historie.

I den juridiske litteraturen har trykkefridommen vorte behandla i eigne kapittel i større verk om norsk forfatningsrett, som hos Torkel Halvorsen Aschehoug, Bredo Morgenstierne, Frede Castberg og Johs. Andenæs. Dette har i stor grad vore teoretiske arbeid som ikkje har bygd på nokon djupare kjennskap til den faktiske rettspraksisen eller på studium av primærkjelder. To juridiske artiklar er verdt å nemne, Emil Stangs «Grundlovens § 100» frå 1913 og Frede Castbergs «Et riss av ytringsfrihetens historie» frå 1974. Guthorm Hallager behandlar dessutan i hundreårshistoria si om Høgsterett frå 1915 nokre rettsprosessar i åra straks etter 1814, men også han berre summarisk og utilfredsstillande.

Derimot har vi ein større litteratur om rettsforholda rundt ærekrenking, først og fremst Jon Skeies Om ærekrenkelser efter norsk ret frå 1910 og Henry John Mælands Ærekrenkelser frå 1986, men også andre fagbøker, som Erik Tønne Huitfeldts Grunnloven og injurievernet frå 1983. Men det einaste verket som går særleg inn på rettspraksisen i perioden 1814–1842, er Rolv Laaches store empiriske trebindsverk frå 1927–31 om ærekrenkingssakene mellom Henrik Wergeland og prokurator Jens Obel Praëm.

Slik såg faglitteraturen ut, spreidd og lite interessert i trykkefridomsprosessane, inntil ei ny interesse vart vekt med innstillinga frå Ytringsfridomskommisjonen i 1999, «Ytringsfrihet bør finde sted». Forslag til ny Grunnlov § 100. Den lanserte eit syn som har vunne gjenklang blant historikarar og rettshistorikarar.

Dette synet braut med eit sentralt perspektiv i Frede Castbergs artikkel frå 1974 og Johs. Andenæs’ gjennomgang av trykkefridommen i 8. utgåve av Statsforfatningen i Norge frå 1998, to sentrale norske juristar på 1900-talet. For dei var det sjølvsagt at § 100 hadde den franske revolusjonsgrunnlova frå 1791 som nesten ordrett modell,4 i samsvar med ein lang juridisk tradisjon,5 og at paragrafen var eit brot med forordninga av 27. september 1799, som etter deira syn stod for ganske andre og illiberale rettsprinsipp.

Ytringsfridomskommisjonens syn var tvert imot at § 100 ikkje braut nemneverdig med rettsprinsippa i 1799-forordninga, og at trykkefridomsregimet frå eineveldets tid dermed i det store og heile kunne halde fram, ved at forboda i forordninga fortsette å gjelde heilt fram til landet fekk ei ny straffelov i 1842.6 Dette er eit syn som har vorte følgt opp av Odd Arvid Storsveen i artikkelen «Ytringers frihet og ufrihet – et streiftog i norsk historisk praksis» frå 2010, Sverre Blandhol i artikkelen «Kritikkens forutsetning. Kampen om trykkefriheten 1797–1801» frå 2014, Kjetil A. Jakobsen i Etter Charlie Hebdo. Ytringsfrihetens krise i historiens lys frå 2016, Hilde Sandvik i Anders Sandøe Ørsted og den norske straffeloven av 1842 frå 2017 og i artikkelen «Betingelser for opposisjon før og etter 1814» frå 2018, og Roger Tronstad i Frimodighet med etterspill. Nicolai Wergeland i meningskamp og rettsstrid frå 2018. Den nye faglitteraturen er altså skeptisk til at § 100 var eit avgjerande brot med eineveldets rettskultur, og grunnlovsparagrafen var da gyldig berre som underlag i Stortinget for ny lovgiving, ikkje som rettsgrunnlag for straff ved domstolane.

Lengst går den finske rettshistorikaren Lars Björne i Frihetens gränser. Yttrandefriheten i Norden 1815–1914 frå 2018, ein monografi som gir ei oversikt over historia til ytringsfridommen i alle dei fire nordiske landa i hundreårsperioden frå 1815 til 1914 basert på faglitteraturen i dei respektive landa, og som straks vart eit sentralt referanseverk i faglitteraturen. Der skriv Björne at § 100 «vid en jämförelse framträder som ett kort sammandrag av 1799 års förordning».7 Det same generelle synet ligg til grunn for både hans og doktorgradsstipendiat i rettshistorie Bård Sverre Tuseths bidrag i Frie ord i Norden? Offentlighet, ytringsfrihet og medborgerskap 1814–1914, redigert av Ruth Hemstad og Dag Michalsen, frå 2019.

Det kan lesast som ei forklaring på dette brotet med den tidlegare forfatningsjusen når Hilde Sandvik skriv at «[d]e senere årenes forskning har bidratt til at hendelsene i 1814 i Norge har blitt sett ‘bakfra’. Det har blant annet ført til at kontinuiteten i lovverket fra eneveldets tid har fått større oppmerksomhet»;8 ho meiner at dette òg gjeld § 100.

Men forfattarane ovanfor bygger ikkje synspunkta sine på noka ny utforsking av primærkjeldene til trykkefridomsprosessane eller rettspraksisen ved domstolane i dei første tiåra etter 1814. Eit unntak er Roger Tronstad; han har gått til kjeldene i dei private ærekrenkingssakene han omtaler frå Kristiansand i 1815–16. Kjeldene elles er litteratur som i sin tur heller ikkje bygger på noka slik forsking. Eitt talande eksempel er at Ytringsfridomskommisjonen forankra si framstilling av dette i ei utgreiing den hadde bestilt av litteraturhistorikar Fredrik Juel Haslund, den upubliserte litteraturstudien «Ytringsfrihet i Norge 1814–1900. Det nye demokratiske fundament», som også historikarane Henrik G. Bastiansen og Hans Fredrik Dahl støttar seg tungt på i Norsk mediehistorie frå 2003 (2. utgåve 2008, 3. utgåve 2019). Det uheldige er da at Haslunds omtale av trykkefridomsprosessane er skjemt av ei rekke faktafeil, misforståingar og feilslutningar.

Slikt har Haslund langt frå vore åleine om. Grunnen til det er at vi i Norge altså har mangla ein grundig studie av rettspraksisen i trykkefridomssaker i første halvdel av 1800-talet, i motsetning til i Sverige og Danmark; i Sverige Stig Bobergs Carl XIV Johan och tryckfriheten 1810–1844 frå 1989, i Danmark Harald Jørgensens doktoravhandling Trykkefrihedsspørgsmaalet i Danmark 1799–1848. Et Bidrag til en Karakteristik af den danske Enevælde i Frederik VI’s og Christian VIII’s Tid frå 1944.

Den forfattaren i den nye faglitteraturen som faktisk har undersøkt nokre av dei norske straffeprosessane, er historikar Nils Rune Langeland i første bind i høgsterettshistoria Siste ord. Høgsterett i norsk historie 1814–1965 frå 2005, om enn med eit begrensa kjeldegrunnlag og med ein del diskutable konklusjonar som blir utførleg drøfta utover i denne framstillinga. I motsetning til forfattarane ovanfor skriv Langeland der at Høgsterett i 1823–25 kom fram til at forboda i 1799-forordninga var å rekne som oppheva og erstatta av dei i § 100 som gjeldande lovgiving, og at forordninga dermed var redusert til ei liste over straffer for brot på den grunnlovbestemte trykkefridommen.9

Dette synspunktet ligg nær det Frederik Stang skisserte i si skilsettande lærebok i forfatningsrett frå 1833, Systematisk Fremstilling af Kongeriget Norges constitutionelle eller grundlovbestemte Ret, og som Christian Magnus Falsen og høgsterettsadvokat Jonas Anton Hielm hevda var tilfellet alt i 1815: at § 100 ved å ha oppheva mange av forboda i 1799-forordninga hadde brote med eineveldets rett og innført ein heilt ny rettstilstand på trykkefridomsområdet.10 Med Stangs ord: «Grls. § 100 maatte føre til ganske forandrede Grundsætninger i Lovgivningen om Trykkefriheds Misbrug.»11

Tidlegare førstebyfut i Bergen Arne Arvid Rasmussen har òg i artikkelen «Trykkefrihet og fornærmelse mot myndigheter» frå 2014 påvist at Bergen Bytingsret og Bergen Stiftsoverret alt i 1816 brukte § 100 som rettsgrunnlag for straff i ei privat ærekrenkingssak. «Grunnlovens bestemmelser var ikke lenger noe som kun skulle gjelde for Stortinget som lovgiver», er Rasmussens konklusjon.12

Slik står i dag to hovudsynspunkt mot kvarandre om forholdet mellom § 100 i Grunnlova og trykkefridomsforordninga av 27. september 1799.

Denne boka er så eit forsøk på å gå dei tilgjengelege primærkjeldene til rettsprosessane etter i saumane og om muleg klarlegge den rettsforståinga og rettspraksisen § 100 faktisk etablerte i 1814. Slik blir den òg ein studie av kor langt kontinuiteten i lovverket frå einevaldstida gjekk på dette feltet. Så merkverdig uutforska som desse kjeldene har vore, bør det ikkje overraske om framstillinga kan by på ein del nye innsikter.

Kjeldematerialet

Viktigast i framstillinga er dei 17 rettsprosessane regjeringa reiste i perioden 1814–1842 for «Misbrug af Trykkefriheden». Til grunn ligg eit omfattande arbeid i Riksarkivet og statsarkiva i Oslo, Kongsberg, Hamar og Trondheim for å skaffe full oversikt over alle prosessane og sikre at ingen er glømt. Ei kjelde til dette er òg avisene; alle offentlege trykkefridomsprosessar vart kunngjort der, og i 1820 bestemte ein kongeleg resolusjon at domstolane skulle offentleggjere alle dommar i trykkefridomssaker. I tillegg til desse 17 sakene vart òg nokon reiste av andre offentlege institusjonar utan medverknad frå regjeringa. Slike saker er tatt med berre der dei har noko å tilføre framstillinga. Formålet her er primært å undersøke regjeringas handtering av trykkefridommen.

Dei offentlege straffesakene er politisk interessante, fordi dei fastla dei grensene som gjaldt for samfunnsdebatten og for kritikk av embetsverket og avgjerdene til dei konstitusjonelle maktene. Men langt dei fleste trykkefridomssakene i tida vart reiste som private søksmål for ærekrenking, særleg etter innlegg i avisa Christiania Intelligentssedler, men òg i pressa elles både i hovudstaden og utover i landet. Framstillinga belyser rettsgrunnlaget også i nokre slike saker.

Desse prosessane kunne så visst vere prega av alvor og dramatikk, men sanneleg òg av ein komikk som kunne nå burleske høgder, som i den bisarre historia om eit heilt kompleks av ærekrenkingssaker der partane offentleggjorde fablar om kvarandre i Christiania Intelligentssedler med ein infamitet som langt overgår dagens såkalla verkelegheitslitteratur. Den blir fortald i kapittel 13, i underkapittelet «Klungseth-saka i fabelens drakt», og i kapittel 17, «Basketak på Hedemarken». Slike fablar er eit eksempel på ytringar som 1799-forordninga strengt forbaud, men som var beskytta av ordlyden i den nye trykkefridomsparagrafen og også av retten til anonymitet som den gjeninnførte.

I statsarkiva og Riksarkivet finst eit rikt kjeldemateriale til rettsprosessane i heile perioden. Saksbehandlinga i dei underordna rettane var skriftleg, og ikkje berre domsprotollane, men òg saksdokumenta er bevarte, bortsett frå i nokre få tilfelle. Det gir oss oversikt over både gangen i ein prosess og argumentasjonen til partane. I Høgsterett var saksbehandlinga munnleg, så der manglar rettsinnlegga, og vi må gå til voteringsprotokollane for å få innsyn i bakgrunnen for ein dom. To sekretærar førte kvar sin protokoll under den munnlege voteringa, der førstvoterande gjekk gjennom saka og foreslo ei domsslutning og dei andre dommarane etter tur meldte om dei slutta seg til konklusjonane eller dissenterte på noko punkt.

Under arbeidet med eit slikt samla rettsmateriale blir det fort klart at voteringsprotokollane ikkje treng vere den beste kjelda til å forstå kjernepunkta i ei sak. Éin grunn til det er at dei ikkje er dommaranes eigne ord nøyaktig slik dei fall, men den skriftfestinga sekretærane fekk til mens dommarane snakka. Dei kan vere ufullstendige og upresise, og i eit tilfelle frå 1823 oppgir dei to protokollane til og med ulike lovstader.13

Men enda meir blir kjeldeverdien svekt av at protokollane, slik § 31 i lova om Høgsterett av 12. september 1818 påbaud, vart oppbevarte «i Rettens Archiv, for hvilket skal være 2 Laase, hvoraf Justitiarius har Nøglen til den ene, og Justitssecretæren til den anden».14 Voteringsprotokollane var strengt hemmelege: «Det er Pligt for Enhver, der er tilstede ved Voteringen, under Embeds Fortabelse, ikke for nogen at aabenbare, hvad Mening han selv eller nogen af Rettens Tilforordnede have været af i nogen Sag.»15 Slik var det fram til lova vart endra i 1863. Formålet var å verne om autoriteten til Høgsterett og gjere dommane udiskutable. Ingen utanfor Høgsterett skulle lese protokollane, og dei hadde ingen funksjon utanfor rettslokalet, slik ei votering i Høgsterett har i dag.

I prinsippet kunne dommarane dermed seie akkurat det dei ville – eller nøye seg med eit minimum for at saka skulle komme trygt i hamn. Som jurist, dommar og protokollsekretær i dansk høgsterett Niels Frederik Schlegel uttrykte det i 1861, ville det ut frå slike hemmelege voteringsprotokollar «ofte være saa godt som umuligt med Sikkerhed at udfinde de Grunde, for hvilke der maatte antages at have været Pluralitet».16 Å skrive rettshistorie med dei hemmelege voteringsprotokollane i Høgsterett som fremste sanningsvitne er å gi seg ut på ein risikabel galei.

Særleg gjeld det ved dommar der Høgsterett dømte in terminis, som det heitte, dvs. med formularet at den anka dommen «bør ved Magt at stande». Med det uttrykte dommarane at dei stilte seg bak også domspremissane i den lågare rettsinstansen og gjorde dei til sine.17 Om det fanst ein premiss av betydning som dei ikkje var einige i, greip dei til eit anna formular, som ved ei frifinning kunne vere at den tiltalte «bør for Aktors Tiltale i denne Sag fri at være».18 Da vart domspremissane i den tidlegare dommen oppheva. På denne måten vart in terminis-dommar òg fortolka i den juridiske faglitteraturen som begynte komme frå midten av 1830-åra.19

Juristar i dag vil kanskje stusse over at ein premiss i ein bytingsdom kunne bli eit prejudikat, dvs. ein mønstergivande dom. Men slik vart ein in terminis-dom forstått når ein overrett gjorde underrettens premissar til sine og Høgsterett så gjorde overrettens til sine. Da var underrettens premissar å sjå på som Høgsteretts eigne og i ei prinsipiell sak som eit prejudikat.20 Den mektige Christian Colbjørnsen, som var justitiarius i den dansk-norske høgsteretten frå 1804 til 1814, overvakte nøye at in terminis-formularet vart brukt der det var muleg, nettopp for å «soutenere [hevde] Overrettens Autoritet»,21 og alt frå det første året, 1815, viste også dei norske høgsterettsdommarane at formularet skulle brukast berre der dei kunne slutte seg til domspremissane i dommen dei stadfesta.22 I ei tolking kunne ein ikkje dermed utan vidare gå ut frå at også allslags småtteri i underrettsdommen var stadfesta av Høgsterett. Men prinsippa og dei store linjene var utan tvil det.

Ved ein slik dom trong med andre ord ikkje dommarane forklare domspremissane fullstendig under voteringa, ettersom dei med formularet sitt erklærte at deira premissar var dei same som i den underordna rettsinstansen. Av voteringsprotokollane åleine går det ofte ikkje an å lese seg til kva dommen da innebar rettsleg, mens det måtte vere innlysande både for dommarane sjølve og for juristane i samtida – og blir det for oss når vi les underretts- og overrettsdommane.

Heilt andre krav kvilte på dommarane i underordna rettar. Deira dommar kunne ankast og var offentlege dokument. Dei risikerte òg å bli stemna for ein høgare rettsinstans og å måtte svare for dommane sine der, noko denne framstillinga gir fleire eksempel på. I verste fall kunne dei bli dømte frå embetet for ein uheldig dom. Derfor måtte dei vere meir fullstendige i drøftinga si av domspremissar og lovheimlar, og som historiske kjelder er desse dommane av ein heilt annan gehalt enn dei hemmelege voteringsprotokollane i Høgsterett. Utan ein grundig gjennomgang av behandlinga i dei underordna rettsinstansane ville det vere umuleg å gi eit korrekt bilde av trykkefridomsprosessane.

Domsmodellane A, B og C

Som grunnlag for analysen av rettspraksisen i perioden 1814–1842, og av korleis dei ulike aktørane i rettsprosessane faktisk opptredde, etablerer framstillinga ein analysereiskap som teiknar opp tre mulege domsmodellar for kva som kunne vere rettsgrunnlaget for straff, dvs. lovheimelen for å avgjere om ei ytring var lovstridig og måtte straffast.

For å forstå dei tre modellane må vi ha klart for oss at det dansk-norske lovverket, som også måtte gjelde i Norge lenge etter 1814, var i stor uorden. Lovboka var frå ei anna tid, og ikkje minst straffene var utrangerte. Blant anna derfor var det ikkje uvanleg at straff vart idømt etter eit anna lovbod enn det som låg til grunn for skyldvurderinga. Vi må i analysen vår da skilje skarpt mellom kva som var heimelen i skyldvurderinga (rettsgrunnlaget for straff), og kva som var heimelen i straffeutmålinga.

Dette skiljet blir særleg aktuelt i ein analyse av forholdet mellom § 100 og 1799-forordninga: Dersom skyldspørsmålet i ei trykkefridomssak skulle avgjerast etter § 100 i Grunnlova, slik Nils Rune Langeland antydar, måtte nemleg både tiltale og fellande dom nødvendigvis hente straffeutmålinga si frå andre lovparagrafar enn § 100, fordi den var ein grunnlovsparagraf som ikkje oppgav straffer.

Etter dagens jus burde ikkje ein dommar bruke § 100 slik, som om den var ein straffelovsparagraf, men først gå til den aktuelle straffelovsparagrafen og undersøke om ordlyden der låg innanfor dei grensene § 100 fastsette, og så fastslå skyld eller uskyld på grunnlag av dei gjeldande orda i straffelova. Men spørsmålet vårt er ikkje kva som kan synast å vere det mest korrekte sett med eit normativt blikk frå vår tid, men kva dommarane den gongen faktisk gjorde. Såg dei nokon grunn til å gå til forboda i ei gammal – og avskydd – straffelov når landet hadde fått ein ny og populær grunnlovsparagraf som avgrensa trykkefridommen etter nye kriterium?

Det var den slags spørsmål generalauditør Christopher Anker Bergh sette i relieff med desse orda i diskusjonen i 1817–18 i lovkomiteen av 1814 om eit utkast han hadde skrive til ny straffelov om trykkefridommen: «Det er vist [dvs. heilt sikkert] urigtigt naar man i en ny Lov der omfatter et Heelt [dvs. eit heilt rettsområde], sættes i den Nødvendighed at eftersøge i en ældre Lov for at udfinde den nye Lovs Mening eller Udstrækning.»23

Eit anna forhold vi må ha klart for oss for å forstå desse domsmodellane, er at dei gjeld den materielle delen av trykkefridomslovgivinga, dvs. dei forboda som sette grenser for kva som var tillatne offentlege ytringar. I 1799-forordninga stod slike forbod i dei første 14 av dei 28 paragrafane. Dei siste 14 paragrafane der vart kalla formelle. Dei dreidde seg om rammeverket rundt utgivinga av skrifter, som sensur, anonymitet og plikter knytte til boktrykkarprivilegiet, dvs. ytre forhold som ikkje gjaldt sjølve innhaldet i ei ytring. Ein del av dei måtte utvilsamt gjelde også etter 1814, fordi dei ikkje rørte ved grensene for trykkefridommen eller braut med andre prinsipp i Grunnlova. Slike paragrafar fell derfor utanfor dei tre domsmodellane, som berre dreier seg om korleis trykkefridommen vart regulert i den materielle delen av lovgivinga. Det er skyldvurderinga og straffeutmålinga under realitetsbehandlinga av ei sak dei tre domsmodellane skal analysere.

Desse to sentrale skilja – mellom heimlar for skyld og straff, og mellom den materielle og den formelle delen av 1799-forordninga – har ikkje vore tematiserte nokon stad i den litteraturen som er nemnt ovanfor. Kan vi her skimte ein muleg bakgrunn for synspunkta i faglitteraturen om at 1799-forordninga fortsette å gjelde etter 1814, som når Hilde Sandvik skriv at redaktørane for opposisjonsaviser stadig måtte «for retten på 1820- og 1830-tallet, anklaget for ærekrenkelser og ubegrunnede påstander etter paragrafer i de gamle lovene fra eneveldets dager»?24 Kan det vere straffeutmålinga ho siktar til? Eller formelle paragrafar om plikter knytte til boktrykkarprivilegiet?

Den tidas dommar er nemleg lette å feiltolke i dag, no som lovverket er i ein ganske annan orden. Da den danske forfattaren og satirikaren Peter Andreas Heiberg i 1799 vart kjent skyldig etter Danske lov 6-4-9, første punktum, vart han idømt straff og landsforvist etter § 2 i forordninga av 27. september 1799. Dette har mange juristar og historikarar misforstått og har trudd at Heiberg også vart kjent skyldig etter 1799-forordninga, enda domspremissane var eintydige og eksplisitte (saka blir behandla i kapittel 2 i del 1).

Dei tre domsmodellane uttrykker, kvar på sitt vis, kor mykje av den materielle delen av 1799-forordninga som måtte vere oppheva og ute av kraft frå 1814 av, slik § 94 i Grunnlova bestemte, fordi forboda kom i motstrid med § 100, og korleis domsmåten ved domstolane måtte vere ved ulike svar på det spørsmålet.

  • A) Forboda i 1799-forordninga var framleis norsk lov. Forordninga hadde dermed sjølvstendig autoritet som rettsgrunnlag for straff, og straff vart idømt etter straffereglane der.

  • B) Ein del forbod i 1799-forordninga var heilt eller delvis oppheva i 1814 av § 100 og § 94 i Grunnlova. Dei nye grensene i § 100 måtte da hevdast ved domstolane som ei overordna norm som avgrensa kor langt eit forbod i 1799-forordninga gjaldt; i den grad det gjaldt, vart forbodet i forordninga rettsgrunnlaget for straff, og straff vart idømt etter straffereglane i forordninga.

  • C) Alle forbod i §§ 1 til 14 var sette ut av kraft i 1814 av § 100 og § 94 i Grunnlova, og § 100 gjaldt inntil vidare åleine som rettsgrunnlag for straff. Straffa vart så henta etter analogi av den paragrafen i lovverket som etter domstolens skjønn var mest nærliggande, for eksempel ein strafferegel i 1799-forordninga.

Desse tre modellane er lagt til grunn for drøftinga av rettsprosessane i del 2 og 3.

Korleis framstillinga er bygd opp

Del 1 er eit dukk ned i dei kjeldene som kan fortelje korleis samtida såg på trykkefridomsparagrafen da den kom. Det er fort gjort å glømme at bakteppet for lovboda frå 1799 og debatten om trykkefridommen i Danmark-Norge før 1814 var den franske revolusjonen i 1789 og frykta for opprør og revolusjonære tilstandar også her oppe. Forbodet mot å «imodsætte sig Kongens Befalinger» i § 1 i forordninga av 27. september 1799 gjaldt nettopp opprør og tumultar. Dette har med tida vorte glømt, og derfor har det i ettertida vore lett å misforstå ordlyden i § 100 i Grunnlova av 1814, der liknande uttrykk fanst. Dessutan kan det i dag vere vanskeleg å sjå korleis paragrafen distanserte seg frå tidlegare lovgiving gjennom uttrykk som alle blir gjennomgått i del 1.

Ein særleg grundig gjennomgang blir vigd uttrykket «Ulydighed mod Lovene», som frå og med Frederik Stangs tolking av det i læreboka hans i forfatningsrett frå 1833 har vorte sett på som eit sekkeuttrykk som omfatta alle bod i lovverket utover § 100 som ein skribent òg kunne bryte.25 Etter denne tolkinga var dei grensene for trykkefridommen som § 100 rekna opp, berre ei liste med eksempel på kva som måtte vere straffbart, og slett ikkje noka komplett opprekning. Det underlege er at det aldri har vore gjennomført noka kjent kjeldegransking for å finne ut om sonesonen Emil Stang hadde rett i at dette var Frederik Stangs eiga teoretiske nyskaping i 1833, utan feste i rettspraksis eller etablert rettsteori.26 Denne framstillinga går derfor gjennom kjeldematerialet frå perioden 1814–1833 i eit forsøk på å etablere den betydninga «Ulydighed mod Lovene» hadde hatt opp til da.

I del 2 og 3 går framstillinga gjennom dei 17 rettsprosessane regjeringa reiste. Kronprins og frå 1818 kong Karl Johan og statsrådet hans delte ikkje den utbreidde gleda over den nye trykkefridommen, men var bekymra for at uansvarlege og samfunnsnedbrytande element skulle få for stort spelerom i blad og aviser. I boka Sensuren i Danmark-Norge. Vilkårene for offentlige ytringer 1536–1814 frå 2014 har historikar Øystein Rian vist i kor stor grad offentleg kritikk var kriminalisert under eineveldet, og det var ikkje gjort på éin dag å kvitte seg med denne mentaliteten i eit samfunn som framleis var basert på eineveldets sosiale strukturar, og der det ifølgje Rian rådde ein intoleranse mot offentleg usemje som kunne førast vidare gjennom det statsapparatet som var skapt under eineveldet.27

Del 2 følgjer dei første av desse rettsprosessane på så nært hald som kjeldene tillèt, og ser på korleis forsvar og aktorat argumenterte, og korleis dommarane grunngav prosessmåten og dommane sine. Framstillinga følgjer behandlinga gjennom alle rettsinstansar frå underretten til Høgsterett og er kronologisk, slik at den kan vise korleis rettspraksisen voks fram sak for sak, og korleis debatten gjekk i offentlege forum.

Spørsmålet er om ei slik kronologisk framstilling kan spegle korleis kunnskapen om rettspraksis spreidde seg i dommarstanden, når informasjonskjelda Norsk Retstidende begynte å komme ut først i 1836. Men informasjon følgde òg andre kanalar. Ikkje minst viktig var det at sakene ofte vart førte av dei fremste advokatane i landet, som da hadde førstehands kjennskap til både argumentasjon og domsutfall; dei heldt nok ikkje tett med denne kunnskapen verken i det vesle juridiske miljøet eller når dei stod i ei ny rettsforhandling. Informasjon vart òg spreidd gjennom avskrifter av domsaktene til partane og til neste rettsinstans, og ved at aviser og blad offentleggjorde dommane. I fleire sentrale prosessar trykte Det Norske Nationalblad rettsinnlegga i tillegg til den fullstendige dommen. Både domsutfall og domspremissar nådde på den måten ut til ein interessert lesarkrets. Dessutan kom det ut fleire bøker med komplette domsakter, og når domstolane så frå 1820 av var pålagt å få alle dommar i trykkefridomssaker trykte i avisene, må vi tru at rettspraksisen vart godt kjent blant dommarar og juristar.

For å kunne forstå ærekrenkingssakene i perioden er det i del 2 òg nødvendig å sjå nærare på kva slags ytringar som kunne bli ramma av formuleringa i § 100 om «ærekrænkende Beskyldninger mod Nogen». Ordet «ærekrænkende» hadde aldri vore brukt i ei lov før,28 så kva hadde lovskrivarane i 1814 heilt nøyaktig meint med det? I den juridiske litteraturen i samtida var det brukt som synonym for den eldre lovtermen «ærerørig», ‘som rører ved æra’. Men skulle ordet, slik det stod i § 100, òg omfatte det som i dei gamle lovene vart kalla «utilbørlige Ord», dvs. ytringar som i motsetning til «ærerørige Ord» slett ikkje krenkte æra til nokon, men berre var fornærmingar, og som likevel hadde vore forbodne der? Mykje tyder på at det ikkje hadde vore eidsvollsmennenes meining, sjølv om det snart vart praktisert slik og også vart skrive inn i den nye straffelova av 1842. Kom det av at det hadde skjedd ei forskyving i betydninga av ordet i åra etter 1814, og i så fall, kva kan grunnen ha vore? Dette blir drøfta utførleg i kapittel 12, «Norske lov 6-21-4 – den problematiske paragrafen».

Del 3 fortel først den hittil ukjente historia om arbeidet med trykkefridommen i lovkomiteen av 1814 som riksforsamlinga oppnemnte for å gi landet eit nytt lovverk, og kvifor komiteen ikkje fekk lagt fram noka ny særskild trykkefridomslov, som var ei høgt prioritert oppgåve. Kjeldene til denne drøftinga er dokument som ligg lett tilgjengelege i arkivet etter lovkomiteen, men som ikkje tidlegare har vore behandla i faglitteraturen. Dernest går del 3 gjennom kva som skjedde da kong Karl 14. Johan i 1818 og så i 1821 utan å lykkast prøvde å innskrenke den norske trykkefridommen i retning av den svenske. Han ville òg gjeninnføre sentrale paragrafar i forordninga av 27. september 1799 som Stortinget meinte var i strid med Grunnlova og dermed oppheva i 1814. Vi ser først på dei historiske hendingane i 1818 og 1821, deretter på dei rettsprosessane som vart reiste i kjølvatnet av desse hendingane, og korleis forholdet mellom § 100 og 1799-forordninga da fekk den forma som varte til den nye straffelova kom i 1842. Etter det kunne ikkje forordninga spele noka særleg rolle.

Desse prosessane vart avslutta i 1825. Dei fire trykkefridomssakene regjeringa reiste gjennom resten av perioden denne boka dekker, følgde den rettspraksisen som no var etablert, og dei blir derfor behandla berre i den grad dei har noko særskilt å tilføre framstillinga.

«Trykkefridom» og «sensur»

Denne framstillinga avgrensar seg til å undersøke korleis domstolane forheldt seg til og tolka lovene, og kva slags vilkår dei på den måten gav trykkefridommen og ytringsfridom generelt. Men vilkåra for ytringsfridommen til borgarane vart bestemte også av mange andre forhold enn dei domstolane kunne verke inn på, i eit samfunn som var prega av ein utbreidd intoleranse mot offentleg usemje, av embets- og borgarstandens totale dominans og forakt for allmugen, av kyrkjeleg einsretting, kongens råderett over bladportoen og andre former for trakassering som kunne undertrykke offentlege ytringar. Den som er ute etter grundig kunnskap om slike forhold, bør gå til Anders Johansens bok Komme til orde. Politisk kommunikasjon 1814–1913 frå 2019. Også Kristian Holen Nymark går djupt inn i slike tema i doktoravhandlinga Kampen om trykkefriheten. Karl Johan og den norske presse 1814–1844 frå 2020.

Éin skranke for trykkefridommen som kjem til syne i mange av dommane i denne framstillinga, er dei store kostnadene ein rettsprosess ofte førte med seg for den tiltalte, om han så var uskyldig og vart frikjent. Det er liten tvil om at skrekken for slike kostnader måtte halde mange frå å gripe til pennen. Det er òg god grunn til å tru at ein del saker vart reiste nettopp for å ha ein slik avskrekkande effekt særleg på allmugen.

Til slutt nokre ord om omgrepa «trykkefridom» og «sensur», som kunne bli brukte i fleire betydningar. Grunnbetydninga av «trykkefridom» var ganske enkelt fridom til å gi ut trykte skrifter utan noka form for sensur, som i leksikonsitatet frå 1823 som opnar denne innleiinga. «Sensur» betydde da først og fremst førehandssensur, at sensorar på vegner av statsmakta bestemte kva som kunne trykkast. Men «sensur» kom til å omfatte også andre forhold, som å inndra skrifter utan rettssak og dom etter at dei var trykte, å ilegge publiseringsforbod som straff for ei lovstridig offentleg ytring, eller at ein boktrykkar, ein utgivar eller ein redaktør nekta å trykke ein tekst frå ein skribent av frykt for sjølv å bli ramma av lover som gjorde visse offentlege ytringar straffbare.

I moderne ytringsfridomsteori kan «sensur» òg omfatte alle slike lover, som i den danske historikaren Jesper Jakobsens doktoravhandling frå 2017 om den dansk-norske sensuren i perioden 1746–1773.29 Den gongen vart ordet neppe brukt slik, iallfall er det ikkje eit einaste eksempel på det i det kjeldematerialet denne framstillinga bygger på. At ingen offentlege ytringar skulle kunne straffast, var det knapt nokon som meinte, men alt frå 1790-åra vart «trykkefridom» òg brukt i den utvida betydninga som har vorte den vanlege: fridom til å gi uttrykk for meiningane sine utan sensur og utan etterpå å kunne bli straffa etter urimeleg strenge eller snevre lover – eller som det vart sagt i 1814: å «tænke og tale og skrive frit, uden at Sandhedsvennen tør frygte for fiskaliske Forfølgelser».30 Det har vore opphav til ei viss forvirring at desse to betydningane av «trykkefridom» kunne bli brukte jamsides i den perioden denne boka dreier seg om.