At 1799-forordninga var upopulær også i Norge, finst det eit vitnemål om frå Trondheim. Ein ung ire som budde der i 1807, William Allingham, gjengav i dagboka si samtalar han hadde i omgangskretsen sin i byen, blant anna med medlemmer av den kjente Hornemann-familien. Dette lesande og internasjonalt orienterte miljøet var opptatt av den kritiske situasjonen for trykkefridommen. Henrik Hornemann – handelsutdanna, «meget belæst»1 og i 1790–91 medlem i Norske Selskab i København – uttrykte overfor Allingham at med forordninga av 27. september 1799 var trykkefridommen ikkje berre sterkt innskrenka, men strøypt av generalprokurør Christian Colbjørnsen, «som blant folk her går under namnet Den store despot».2

27. september 1799 var «ein ordentleg trist dag for åndslivet i Danmark & Norge», slo Allingham fast; forordninga

hadde ein umiddelbar verknad på dansk litteratur; & av dei mange tidsskrifta som vart utgitt i perioden før, fortsette berre nokre få å komme ut, & dei likna ikkje det minste på nokon av dei tidlegare; skrekken deira for å ytre noko som kunne få dei dratt inn i ein trykkefridomsprosess, var like stor som frykta ein protestant kunne føle for inkvisisjonen i Spania eller Portigal [sic] i gamle dagar!3

Det var nok denne frykta som gjorde at det vart ført svært få rettsprosessar for brot på forordninga i Norge. Enten la skribentane ned pennen, slik Matthias Conrad Peterson gjorde, eller dei passa omhyggeleg på å skrive slik at forordninga ikkje skulle ramme dei.

Korleis dei tilpassa seg situasjonen, sette Bredo Henrik von Munthe af Morgenstierne, som i 1806 hadde gjort nordmann av seg, presist ord på: «Jeg skriver aldrig imod min Overbevisning, men hvor denne maatte afvige fra Regjeringens, tier jeg i politiske Materier stille, da Meningsyttring her ei alene er aldeles unyttig, men endog skadelig.»4 Og han la til, kanskje fordi han sette orda på trykk i ei bok som fort kunne nå og bli misforstått av kongens menn: «Desuden elsker jeg min Regjering, og den man elsker, tiltroer man ikke letteligen Feil.» Ved første augekast kan desse orda verke tvitydige, som om det låg ein skjult brodd i dei. Men Morgenstierne var på denne tida opptatt av å vinne kongens gunst5 og skreiv slik for å vise at han var ein lojal undersått.

Derimot fanst det andre skribentar som pakka kritiske ytringar inn i same slags underdanige vendingar for å unngå lovas klør, ein fordekt uttrykksmåte som vart nødvendig under forordningsregimet.6 Forskjellen var så liten at det er vanskeleg å få auge på den – slik meininga var. Mange har i ettertid tolka slike fagre ord som ekte utslag av den store kongetruskapen som rådde blant den tidas nordmenn. Men som historikar Øystein Lydik Idsø Viken peikar på, hadde ikkje skribentane noko val, lojale og underdanige talemåtar var eit obligatorisk element i offentlege ytringar.7 Ingen våga lenger å komme dragande med «Despoterne og deres Væsen», som Peterson i 1798.

Den fritalande Nikolai Wergeland fortalde seinare kor forsiktig han hadde måtta vere for å unngå tiltale etter 1799-forordninga da han i 1810 skreiv prisoppgåva Mnemosyne om eit eige norsk universitet. Han hadde gått så langt som «Klogskab og Undersaattelig Pligt» tillét, men å ta bladet frå munnen og føre eit språk som i 1815, da han ikkje lenger var danskekongens undersått og embetsmann, ville ha vore «en gal Mands og en Forræders Værk paa den Tid».8

Da er det ikkje å undrast over at kravet om trykkefridom vart reist som ei hjertesak, som Johs. Andenæs uttrykker det,9 etter at Frederik 6. i Kieltraktaten av 14. januar 1814 måtte seie frå seg Norge og det var kalla inn til ei grunnlovgivande riksforsamling på Eidsvoll. Statthaldar prins Christian Frederik var for sin del ikkje innstilt på å gi slepp på 1799-forordninga, men seinare statsråd Niels Aall sa til han at folkeopinionen no kravde å komme friare til uttrykk enn det som var muleg etter forordninga10 – som her i eit anonymt innlegg i Christiania Intelligentssedler, visstnok skrive av stiftsoverrettsdommar og seinare høgsterettsdommar Jens Peter Debes:

Vi ville Frihed og Selvstændighed: O! saa lad en hellig og sanddrue Røst nedkalde fra Himmelen den gyldne Tid, da man, som Tacitus skrev, kan tænke hvad man vil og sige hvad man tænker –11

Birckner vs. Schlegel

Mange av dei som i 1814 var samla for å gi landet ei grunnlov, var godt orienterte om historia til trykkefridommen. Med historikar Mona Ringvejs ord fann ideane og hendingane frå kontinentet «sine veier også til norske offentligheter».12 Ikkje minst hadde dei studert sin Birckner, som med den berømte og populære boka Trykkefriheden og dens Love frå 1797 hadde gjort seg til talsmann for den forma for trykkefridom som 1799-forordninga var ein motpol til.

I boka si formulerte presten Michael Gottlieb Birckner dette prinsippet om trykkefridommen:

At det uden nogen Indskrænkning maae være tilladt at skrive om Alt; om Constitutionen; den logivende, dømmende og udøvende Magts Handlinger; om Religionen, om offentlige Embedsmænds og private Folks offentlige Handlinger, i hvad Form og paa hvad Maade man vil, saalænge man afholder sig fra, direkte at opfordre sine Medborgere til med physisk Magt at kuldkaste, eller forandre Constitutionen; at modsætte sig Regieringens og de offentlige Autoriteters Handlinger; og saa længe man ikke blander sig i nogen privat Mands private Handlinger, eller huuslige Liv.13

Birckner lente seg her til trykkefridomsparagrafen i den franske revolusjonsgrunnlova av 3. september 1791, men gjekk enda eit skritt lenger ved å tillate sjølv ærekrenkande kritikk av «offentlige Embedsmænds og private Folks offentlige Handlinger». Tankane hans var blant dei mest ytterleggåande som hadde vore sette fram, sjølv om også Birckner drog opp ei yttergrense for trykkefridommen.

Boka hans egga jusprofessor i København Johan Frederik Wilhelm Schlegel til strid. I artikkelen «Erindringer imod Hr. Birckners Skrivt: om Trykkefriheden og dens Love» på heile 144 sider i sitt eige juridiske tidsskrift Astræa i 1797 skreiv Schlegel at Birckners prinsipp ville «indføre tøileløs Raahed» som ville forvanske den offentlege meining og løyse dei mest heilage band som knytte folket til styraren sin og borgaren til borgaren.14 Schlegel var ein sterk forsvarar av den rettstilstanden som rådde i 1797, den Peter Andreas Heiberg to år seinare vart dømt etter, og hevda at rett tolka var den gjeldande lova for trykkefridommen, reskriptet av 3. desember 1790, fullt ut i samsvar med fornuftas krav, altså naturretten.15 Birckner svarte, hardnakka og fritalande, på kritikken frå den juridiske professoren i ei ny bok året etter, i 1798, Videre Undersøgelse om Trykkefriheden og dens Love.

Dei var begge naturrettstenkarar og kantianarar og skreiv om «Trykkefrihedens hellige Rettighed»16 og «en hellig Menneskerettighed, Regieringen er kaldet til at hævde og beskytte».17 I Schlegels tankesystem var trykkefridommen «hjemlet i selve Selskabs-Pagten»18 og var evig og uforanderleg som den, og alle som ville skrive, var òg «beføjede dertil».19 Men i motsetning til Birckner meinte Schlegel at dei ikkje var «beføjede til» å skrive kva som helst. Med dei ferske hendingane i Frankrike som eksempel hevda han at fridommen kunne misbrukast, og at «det borgerlige Selskab i Steden for ved den at befæstes, kan rystes i dets Grundstøtter»; i staden for å spreie opplysning kunne den la barbari og råskap ta overhand, og i staden for å fremme moral og sedelegheit kunne den gjere lettsinn, løgn, bakvasking og alle fredsforstyrrande laster alminnelege.20 Samfunnet måtte ha trykkefridomslover som hindra slikt.

Ikkje minst var avstanden mellom Schlegel og Birckner stor i synet på kritikk av staten og regenten. Schlegel var ein eineveldets mann. Trykkefridommen var ikkje til for at borgarane skulle kritisere regenten, men for at dei skulle kunne informere han: «Enhver viis og god Regiering bør omhyggelig giøre sig bekjendt med den herskende Mening», undersøke grunnlaget for den. Og dersom den viste seg å vere rett, måtte regjeringa rette seg etter den, «afhjelpe de virkelige Brøstfældigheder i Statens Maskine, som den bliver giort opmærksom paa og der ved Tidens Længde maatte være opkomne eller foraarsagede ved menneskelig Svaghed».21 Dette var trykkefridommens oppgåve.

Da måtte ikkje ein kritikk vere forma som ein appell til folket; det ville vere einsbetydande med å mane til oppstand mot regenten. Ein skribent måtte «med den højeste Grad af Sandsynlighed» gå ut frå det prinsippet at regenten ville det gode, og at dersom han gav ei befaling som var uklok, «ja! endog uretfærdig, saa er Mangel paa tilbørlig Oplysning eene Skyld deri». Skribenten måtte alltid «upaatvivlelig tale i denne Tone»,22 sjølv når ein regent faktisk var skyldig i ei klanderverdig gjerning, ikkje fordi han elles ville gjere regenten urett, «men han fornærmer dog Staten, fordi han bidrager til at forstyrre Orden og Roelighed, og at løse Baandene imellem Folket og dets Styrer, hvilke Fornuften [dvs. naturretten] vil skulle være uopløselige».23

Birckners utgangspunkt var tvert motsett Schlegels.24 Hans syn var at sanninga uansett måtte seiast, og da kunne ein ikkje berre gå ut frå at alle statsstyrarar, utan unntak og til alle tider, var vise, standhaftige og gode. «Skulde man kunne troe, at en vis Menneske-Slægt, en vis Familie, altid skulde frembringe fra Forstandens og Hjertets Side ypperlige Mennesker?» All erfaring viste at for kvar som var fornuftig, god og standhaftig i «enhver Menneske-Race», ville det finnast nokre som var vonde, og enda fleire som var ufornuftige eller svake. Desse siste var dei farlegaste, for under dei regjerte dei vonde og listige – ei dristig tankeflukt når kong Christian 7. var schizofren og ikkje i stand til å styre landet sjølv. «At grunde Borgernes Sikkerhed paa alle tilkommende Statstyreres Forstand og gode Hierte, er i Grunden ikke klogere, end at grunde den paa et Mirakel, paa Guddommens overnaturlige og umiddelbare Indvirkning.»

Korleis var det så med dette i eineveldet, «i et absolut uindskrænket Monarkie»? Der hadde monarken makt til å gi lover og til å oppheve lovene, ja til og med til å avvike frå dei, når og kvar han sjølv ville; heile den lovgivande, utøvande og dømmande makta kvilte i hans hender åleine, «uden at en eneste er berettiget til at hindre eller indskrænke hans Villie». Alle måtte da sjå at statsforfatninga i dette stykket var «ligesaa despotisk, som i den Tyrkiske Sultans og Tippo Saibs Lande».

Men det var slett ikkje styreforma Birckner var ute etter å forandre; å erklære det motsette ville elles ha vore eit majestetsbrotsverk med døden som straff. Nei, det han ønskte, var eit betre vern for borgarane enn «Statsstyrerens gode Tænkemaade»: Utan i minste måte å forandre konstitusjonen eller sette inn ei motbalanserande makt etter Montesquieus maktfordelingsprinsipp «kunde Trykkefriheden ophøies til et saadant Værn om Borgernes Sikkerhed for Undertrykkelse fra Regieringens Side». Det var faren for despoti frå landets eiga regjering trykkefridommen skulle vere ei motmakt mot. Da var det nettopp nødvendig å appellere til folket. Den gode og fornuftige statsstyraren ville takknemleg ta til seg ein slik kritikk. Og den vonde, ufornuftige statsstyraren, «ham vil gandske vist Frygten for den Dom, der vil fældes over ham fra Publicitetens Tribunal, afholde fra Urætfærdighed og Undertrykkelse».

Dette var ein oppsiktsvekkande strid som også nordmennene følgde tett. Annonsar i avisene viser at både Birckners bøker og Schlegels artikkel i Astræa vart selde gjennom dei norske bokhandlane. Birckner nådde nok flest lesarar, han skreiv ikkje berre på eit høgt intellektuelt nivå og forbausande moderne sjølv etter vår tids standard, men også underhaldande og med eit vidd og eit driv som kan fenge ein lesar enno i dag. Samanlikna med han verkar Schlegel tørr og dogmatisk.25 Birckner vann gehør langt inn i det styrande sjiktet i Danmark; lovkommisjonen som i 1798 la fram forslag om ei mildare trykkefridomslov, var tydeleg inspirert av tankane hans.26

At det var Birckners tankar som gjorde djupast inntrykk på dei norske lesarane, tyder det patossprengte sørgjebodskapet på som prega framsida av Norske Intelligens-Sedler (avisnamnet fram til 1807) da avisa i midten av desember 1798 trykte meldinga om at han var død:

M: G: Birkner [sic] er ikke mere! Landsmænd – Nordmænd – Brødre – Birkner er død! Han – denne Sandhedens – Oplysningens – Fornuftens – Energiens – Beskedenhedens – og Nationens Herold, hviler nu paa sine udødelige Laurbær!

Det Skrift, der i Fædrelandets, og Oplysningens Aarbøger vil forevige hans Navn, er den Ære-Støtte som skal prunke med Navnet Birkner, saa lenge der ere tænkende Væsener til! […]

Videnskabsmænd – Tænkere – Skribentere – føler Eders Kald! Lyser Freed over denne hellige Aske! Og viid at det er en vitterlig Gield som I pligter denne skarpsindige – kjekke – frimodige – ædle – og gavnlystne Mand, og Birkners Aand skal svæve over Eder – Han var Eders Hæder – Lad ham ogsaa være Eders Mynster!27

Og «Birckners Aand» sveva over landet: Mange av innspela til ny grunnlov som riksforsamlinga fekk inn i 1814, hadde i omtalen av trykkefridom sterke islett av Birckners «ypperlige Raisonnement», som det heitte i eitt av dei.28 Christian Magnus Falsen var blant dei som løfta denne fana; han omtalte seinare Birckner som «denne al fornuftig Friheds sande Ven og Forfægter».29

Norske rettshistorikarar har løfta fram Birckners opponent, professor Schlegel, som sentral inspirator for grunnlovsfedrane, ikkje berre i utmeislinga av statsforma, spesialemnet hans som han sendte prins Christian Frederik eit grunnlovsutkast om i 1814, men òg i utforminga av § 100 om trykkefridommen.30 Det var under hans kateteter juristane i konstitusjonskomiteen hadde lært om den slags. Mot dette kan det innvendast at ingenting hindra jusstudentar som Falsen i å halde med den friske og populære Birckner imot den høge professoren i striden om trykkefridommen, om dei så lysta. Heller ikkje den gongen trong studentar vere bekvemme med å følgje ein professors synspunkt i eitt og alt. Uansett, vi finn spor også av Schlegel i innspela til riksforsamlinga; element frå begge dei to hovudmotstandarane frå den store debatten i slutten av 1790-åra fann vegen inn i trykkefridomsparagrafen i den grunnlova som vart endeleg godkjent av riksforsamlinga 16. mai 1814:

Trykkefrihed bør finde Sted. Ingen kan straffes for noget Skrift, af hvad Indhold det end maatte være, som han har ladet trykke eller udgive, medmindre han forsætligen og aabenbare har enten selv viist, eller tilskyndet Andre til, Ulydighed mod Lovene, Ringeagt mod Religionen, Sædelighed eller de constitutionelle Magter, Modstand mod disses Befalinger, eller fremført falske og ærekrænkende Beskyldninger mod Nogen. Frimodige Yttringer, om Statsstyrelsen og hvilkensomhelst anden Gjenstand, ere Enhver tilladte.

I ettertida har denne teksten fått motstridande attestar. Somme har meint at den braut veg for ein ny og sjeldan trykkefridom, andre at den gjorde lite anna enn å føre forordningsregimet vidare. Den regjeringsoppnemnte Ytringsfridomskommisjonen under leiing av historikar Francis Sejersted gjekk i 1999 langt i å antyde dette siste,31 og i det danske verket MEN. Ytringsfrihedens historie i Danmark frå 2016 heiter det at reelt var 1799-forordninga ved kraft i Norge inntil 1842.32

Kva meinte dei så for to hundre år sidan? Sommaren 1815 sendte overrettsprokurator i Trondheim Henrik Steenbuch, frå 1818 jusprofessor ved Det Kongelige Frederiks Universitet i Christiania, i trykken den juridiske kommentaren sin til Grunnlova, Bemærkninger over Norges Grundlov af 4de November 1814.33 Det han skreiv der om § 100, bør kunne gi ein peikepinn om korleis tonegivande juristar vurderte ordlyden i paragrafen på dette tidlege tidspunktet. Ved å følgje den kan vi òg sjå nærare på dei ulike elementa frå Birckner og Schlegel og på forholdet mellom § 100 og forordninga av 27. september 1799.

«Trykkefrihed bør finde Sted»

Kor sentral trykkefridommen var for riksforsamlinga, ser vi av at den første setninga i paragrafen, «Trykkefrihed bør finde Sted» (den tidas lovspråk for «skal finde Sted»), var ei av dei elleve grunnsetningane konstitusjonskomiteen på Eidsvoll la fram som basis for grunnlovsarbeidet 15. april 1814,34 og ei av dei ti som riksforsamlinga slutta seg til. Det gjorde at setninga i åra etterpå vart sett på som eitt av dei grunnleggande prinsippa § 112 i 1814-grunnlova viste til når den kravde at framtidige grunnlovsendringar aldri måtte motseie prinsippa i Grunnlova.35 Kva den fulle betydninga av setninga kunne vere, vart derfor viktig i samtida.

Sensurforbodet

Ein vanleg måte å forstå den på har vore at den slo fast at det ikkje skulle finnast noka form for sensur. Som Steenbuch høgtideleg innleidde med: «Fri Meddelelse af Tanker og Meninger er Menneskets kostbareste Rettighed.»36 I boka Frihetens gränser frå 2018 reiser den finske rettshistorikaren Lars Björne likevel tvil om setninga faktisk slo fast dette. Eit klart forbod mot førehandssensur mangla heilt i Eidsvoll-grunnlova, skriv han, i motsetning til § 26 i det tonegivande Adler-Falsenske grunnlovsutkastet, som uttrykkeleg kravde at det offentlege ikkje skulle legge nokon slags hindringar i vegen for den som ville utgi eit skrift.37

Men i diskusjonen den gongen var betydninga av ordet «Trykkefrihed» uløyseleg knytt til at all førehandssensur måtte vere oppheva. Det gjorde Steenbuch greie for i sin definisjon, som omfatta alle punkta i § 26 i det Adler-Falsenske grunnlovsutkastet:

Trykkefrihed, har man sagt, existerer kun der, hvor a) Enhver har Rettighed til at udgive, eller lade udgive Skrifter, uden nogen af den offentlige Magt i Forveien lagt Hindring; hvor b) Forfatterne i saa Henseende allene have at svare for de ordinære Domstole; og c) ikke derfor kunne straffes uden efter en bestemt og tydelig Lov.38

Formuleringane var henta frå trykkefridomsparagrafen i den svenske grunnlova av 6. juni 1809, § 86. «Tryckfrihet» betydde også i Sverige at all førehandssensur måtte vere oppheva. I Norge meinte enkelte at fråvær av sensur var den einaste betydninga ordet hadde, som Jørgen Herman Vogt, jurist og ekspedisjonssekretær i Finansdepartementet under regjeringas sterke mann Herman Wedel Jarlsberg. I ein avisartikkel i 1817, med brodd mot trykkefridomsforkjemparane, som ville legge meir i ordet, viste han til at det var komme inn i lovgivinga med Struensees reskript av 7. oktober 1771 og kronprins Frederiks reskript av 3. desember 1790, og at det rimelegvis ikkje kunne bety noko anna i § 100 enn der: «Frihed til at lade trykke uden Censur og Approbation».39

Også politirettsdommen i saka mot bokhandlar Johan Fjeldsted Dahl i 1837, stadfesta av Høgsterett same år, kom i sin omtale av sensuren inn på 1771-reskriptet: Ved å oppheve alle sensurtiltak i 1799-forordninga hadde § 100 ført trykkefridommen tilbake til den rettstilstanden som dette reskriptet og reskriptet av 14. september 1770 i si tid innførte.40 Desse gamle reskripta, og også det frå 1790, hadde faktisk rettskraft fram til 1814. 1799-forordninga hadde ikkje uttrykkeleg oppheva dei, og forholdet mellom desse fire trykkefridomslovene frå eineveldets tid var dermed bestemt av lex posterior-prinsippet: at nyare lover har forrang framfor eldre. 1799-forordninga hadde endra lovbod i dei andre tre berre der den gjorde det i form av nye lovbod. For eksempel oppheva den retten til å skrive anonymt ved å forby anonyme skrifter.

Andre lovbod i forordningane gjaldt som før: opphevinga i 1770-reskriptet av førehandssensuren, presiseringa i 1771-reskriptet av at misbruk av trykkefridommen vart straffa etter lovene, og regelen i 1790-reskriptet om at trykkefridomssaker skulle førast for ordinære rettar og ikkje for ein politirett som avsa dommar som ikkje kunne ankast, slik det da hadde vore sidan 1773. Heller ikkje § 100 endra denne domstolsregelen i 1790-reskriptet, slik at den framleis gjaldt etter 1814. Derimot var det § 100 som frå 1814 av var heimelen for at trykkefridomsbrot skulle kunne straffast, og for at førehandssensuren var oppheva.

Men setninga «Trykkefrihed bør finde Sted» innebar meir enn berre at førehandssensur var bannlyst. Dette kommenterte ikkje Steenbuch. Det gjorde derimot Frederik Stang i si framstilling av forfatningsretten i 1833: Første setning i § 100 var «saavidt skjønnes» uforeinleg med «enhver endog kun partiel eller betinget Censurindretning».41

Lars Björne meiner at Stangs uttrykk saavidt skjønnes viser at han ikkje var heilt sikker på dette.42 Men i samtida vart Stang oppfatta som sikker i si sak,43 og ein annan stad i boka frå 1833 konkretiserte han prinsippet utan atterhald: Alle lovreglar i forordninga av 27. september 1799 som innskrenka retten til å få skrifter trykt og utgitt, måtte i 1814 «umiddelbart tabe Gyldighed» ved § 100, erklærte Frederik Stang der.44

Tre paragrafar i forordninga av 27. september 1799 hadde slike sensurinnretningar: §§ 18 (om den, sjå side 36), 20 og 26.

Etter § 20 skulle den som var dømt om så berre éin gong for å ha misbrukt trykkefridommen, bli underlagt sensur for livstid:

Ingen maae, efterat han ved Dom er bleven kiendt skyldig i Overtrædelse af denne Anordning, lade noget Skrift trykke, forinden Manuscriptet er blevet foreviist Stedets Politiemester og af ham paategnet, at det maae trykkes; hvilken Påtegning skal aftrykkes paa det første Blad.

Paragrafen vart i tida etter 1799 både omtalt og praktisert som ei reell sensurordning ved dei dansk-norske domstolane,45 og etter 1814 framleis ved dei danske. Ein av dei mange som kom under ein slik sensur i Danmark, var diktarpresten og grunnleggaren av folkehøgskulen Nikolai Frederik Severin Grundtvig.

Etter sensurordninga i § 26 skulle eitt eksemplar av alle «Aviser, Journaler og periodiske Blade, saavelsom af ethvert Skrift» på inntil 24 ark, dvs. 384 sider,46 leverast til politimeisteren før dei kunne delast ut eller seljast. Dersom politimeisteren fann noko straffverdig eller utilbørleg i eit slikt skrift, skulle han straks forby alt sal og ta beslag i heile opplaget.

Dette var å innføre eit middel til ein delvis sensur og ein heimel til ein omfattande framtidig sensur, slik paragrafen òg vart innskjerpa og aktivert i ufredstidene etter 1807, særleg ved ein kanselliplakat av 2. oktober 1810.47 For eksempel las politimeister Jan Blom i Trondheim nøye gjennom alle nummer av adresseavisa i byen frå da av og til mai 1813, og godkjenningsstempelet frå den gamle sensurens dagar vart trykt som ein fast del av tittelfeltet på side éin: «Maae trykkes. Blom.»48 Denne skjerpa sensuren gjennom § 26 av alt som kom på trykk i aviser og blad, må ha verka med til at det kom så få trykkefridomssaker i Norge i denne perioden. I Danmark vart paragrafen på ny skjerpa, og på ein varig og enda meir inngripande måte, ved eit reskript av 21. april 1814, gjort kjent ved ein kanselliplakat av 13. mai 1814,49 to dagar etter at den norske trykkefridomsparagrafen var vedtatt av riksforsamlinga på Eidsvoll. Christian Magnus Falsen vurderte sensurregelen i § 26 som enda verre enn den gamle sensuren, fordi den var lagt i hendene på fleire og meir ukunnige personar og slo inn først når kostnadene med å trykke skriftet var tatt.50

At paragrafen var i strid med § 100 og av alle rekna som ute av kraft, slo Justisdepartementet fast i ei utgreiing om ny portolov i 1836 der den elles kunne ha vorte gitt ei rolle.51 I desember same år dukka temaet opp i politiretten etter at bokhandlar Dahl hadde nekta å avlevere eit eksemplar av Andreas Munchs debutdiktsamling Ephemerer til politimeisteren i Christiania. I motsetning til det som ofte blir hevda,52 gjaldt ikkje spørsmålet domstolen skulle avgjere, sjølve sensurregelen i § 26. Den regelen måtte, slik politiets aktor òg slo fast som eit uomstridd faktum i hovudinnlegget sitt, «ansees ophævet ved Grundlovens § 100»,53 slik også Frederik Stang hadde skrive. Spørsmålet som kom opp til doms, var om boktrykkarane likevel hadde i plikt å avlevere eit eksemplar av alle skrifter på inntil 384 sider til politimeisteren, slik at han skulle kunne peike ut dei som var lovstridige, og ta skritt til å få reist sak mot dei ved domstolane.

I dommen av 15. april 1837 konkluderte politiretten som Justisdepartementet: Ikkje berre sensuren, men også avleveringsplikta til politimeisteren var oppheva ved § 100. Politimeisteren anka saka inn for Høgsterett, der Dahl vart forsvart av Frederik Stang. I ein dom av 25. juli 1837 stadfesta Høgsterett politirettsdommen. Det vart under voteringa uttrykt slik av førstvoterande Poul Holst, med einstemmig tilslutning frå dei andre dommarane:

Det ligger aldeles i Begrebet af Trykkefrihed, at denne ei existerer, saa lenge den der lader noget trykke, skal være und[er]kastet Censur, før hans Skrift falbydes. Saa vel Sagens Natur som den hele historiske Gang af Pressens Afbenyttelse, viser at Trykkefrihed og Censur ei lade sig i Begrebet forene. […] Den Aand hvori, Grundloven er udkommet, er en ganske anden end Ford. af 27de Spbr. 1799, der gik ud paa Indskrænkninger. Maa Censuren efter § 26 i 99 ansees hævet, maa ogsaa Betingelsen for Censurens Stedfindelse [dvs. avleveringsplikta] antages bortfalden, da, naar Hensigten med en Foranstaltning bortfalder, Foranstaltningen ogsaa selv maa bortfalde.54

Det er såleis ingen tvil om at § 100 gjorde alle slags sensurinnretningar ulovlege i Norge frå 1814 av. Her i landet vart ingen sensur praktisert, mens sensurreglane vart handheva strengt i Danmark, der 1799-forordninga saman med stadig nye innskrenkingar av trykkefridommen fortsette å gjelde fram til 1849.

Arbitrære straffer

At det måtte finnast grenser for kva ein kunne skrive ustraffa, var ei oppfatning som vart delt av alle som ytra seg i samtida, også av Matthias Conrad Peterson, som mange såg på som rabiat på grunn av skrivestilen hans. Men han var ikkje meir rabiat enn at han vart utnemnt som ein av dei fem direktørane i den første direksjonen for Norges Bank da Stortinget la banken til Trondheim i 1816; og han kunne skrive ting som dette:

Dersom min Pen opfordrer til at nedbryde den offentlige Orden og Rolighed; dersom den fornærmer en Medborgers Ære og gode Rygte; saa maae Lovene straffe mig, fordi jeg har forbrudt mig imod den almindelige og private Sikkerhed.55

Punkt b) i Steenbuchs definisjon av trykkefridom kravde at saka hans da måtte førast for dei ordinære domstolane, slik reskriptet av 3. desember 1790 bestemte.

Steenbuch må ha kjent Peterson personleg, dei budde i same by og var begge opplysningsmenn og såkalla patriotar; var han så på linje med Peterson i at forordninga av 27. september 1799 «til Held for Oplysningen» var oppheva? Spørsmålet oppstår med punkt c) i definisjonen av trykkefridom: «ikke derfor kunne straffes uden efter en bestemt og tydelig Lov», eit viktig krav for at ein skribent skulle kunne vite nøyaktig kva slags lovreglar som gjaldt, og kva slags straff han risikerte.

Birckner hadde i Om Trykkefriheden og dens Love reist det same kravet til ei lovgiving om trykkefridommen som Steenbuch no gjorde. Birckner hadde uttrykt seg kategorisk og i Montesquieus ånd: Ikkje berre måtte lovene bli nøyaktig fastsette for eit kvart tilfelle, det måtte òg vere strengt forbode for dommaren å gå eit einaste skritt utanfor lovas klare bokstav verken i å fastsette kva som var eit lovbrot, eller i å bestemme straffa. Elles ville trykkefridommen ende opp som ein rein illusjon.56

Schlegel fnyste av dette i kritikken sin av Birckners bok og kalla det lovgivingspedanteri: Å innrette lovene slik at ein automat kunne vere dommar, hørte utan tvil med til den slags filosofiske drømmar som aldri kunne bli oppfylte, fordi det strei imot sakas natur.57 Ingen omgrep eller lovreglar kunne lagast slik at dei omfatta alle dei tilfella som kunne oppstå, eller bli definerte så nøyaktig at det aldri kunne herske tvil om dei. Derfor var domstolen avhengig av å kunne bruke skjønn, også for å avgjere kva som var eit brotsverk.

Men § 96 i Grunnlova – «Ingen kan dømmes uden efter Lov, eller straffes uden efter Dom» – opna ikkje lenger for den slags skjønnsmessige skyldvurderingar: Berre brotsverk som var nemnte i Grunnlova eller i lover som ikkje strei mot Grunnlova, var lovbestemte og kunne straffast. Og til slike brotsverk hørte «lovbestemte Straffe»,58 dvs. «efter en bestemt og tydelig Lov», skreiv Steenbuch. At 1799-forordninga var ei både bestemt og tydeleg straffelov, kan det ikkje vere tvil om. Måtte den så framleis gjelde for trykkefridomsbrotsverk for at kravet om bestemte straffer i definisjonen av trykkefridom inntil vidare skulle oppfyllast?

Steenbuch rekna nok med at ei ny og oppdatert straffelov ville vere klar innan kort tid, slik § 94 i Grunnlova sa, og rørte ikkje ved det spørsmålet. I staden viste han til merknadene sine til § 96 i Grunnlova om dei mange manglane i det gjeldande lovverket (sjå side 31) og skreiv utdjupande om den plassen arbitrære straffer hadde der. Også lovbestemte straffer, skreiv han, var arbitrære – dvs. skjønnsmessige – når dei ikkje var nøyaktig utmålte i lova, men var formulerte meir omtrentleg, eller når lovgivaren hadde overlate utmålinga av straffa «enten ganske, eller tildeels [mi utheving]» til dommarens skjønn ut frå kvart enkelt tilfelle. Da burde nok dommaren følgje lovas analogi og grunnsetningar, men mykje måtte òg vere overlate til «hans Arbitrium», hans eige frie skjønn.

Dette var i tråd med Anders Sandøe Ørsteds syn på arbitrære straffer.59 Ørsted slutta nok seinare å bruke omgrepet arbitrære om dei straffene Steenbuch skreiv om her, og ville for sin del heller kalle ei slik straff «den relativt bestemte Straf»; den var i slekt med både dei lovbestemte og dei ulovbestemte straffene, «i det Lovgiveren vel har bundet Dommeren til visse Straffe, men dog overladt ham en større eller mindre Grad af Frihed i Valget og den nærmere Bestemmelse».60 Juristar i andre land brukte arbitrær berre om dei heilt ulovbestemte straffene, skreiv han, men slo fast at i Danmark og Norge kalla juristane også dei relativt bestemte straffene «arbitraire eller vilkårlige Straffe».61

Steenbuch meinte at arbitrære straffer i denne betydninga etter § 96 ikkje var «aldeles udslettede af Lovbogen». Dei måtte derfor likså godt kunne brukast i trykkefridomssaker som ved andre brotsverk, når handlinga var uttrykkeleg forboden i lova, dvs. når brotsverket var lovbestemt.62 Det går ikkje fram om resonnementet hans berre gjaldt straffene i den kommande norske lovboka, eller om han òg sikta til den ekstraordinære situasjonen domstolane no var komne i med § 100: at landet i 1814 inntil vidare stod utan ei tidssvarande straffelov. Slik den tidas juristar såg det, var grensene i § 100 nye og ikkje spegla i dei gamle og utrangerte straffelovene «efterat den politiske Yttringsfrihed, som Følge af den nye Statsforfatning, var bleven udvidet», som Frederik Stang uttrykte det.63

Når denne situasjonen vart ståande uavklart i år etter år, kvar skulle så ein dommar søke lovheimel først i skyldspørsmålet og så i straffeutmålinga? Steenbuch gav naturleg nok ikkje noko svar på dette. At heller ikkje Frederik Stang kommenterte det i forfatningslæreboka si i 1833, må komme av at han såg på rettspraksisen til da som opplagt og ukontroversiell. To haldepunkt kan vi likevel finne hos Steenbuch: For det første behandla han, som Stang, § 100 med den implisitte føresetnaden at paragrafen frå første stund skulle gjelde som dei nye grensene for trykkefridommen og dermed for kva som kunne vere straffbart. For det andre gav han dommarane ei ramme i straffeutmålinga som tøygde omgrepet arbitrære straffer til ytterpunktet av det § 96 i Grunnlova kunne tåle.

Dette er det springande punktet i analysen i denne framstillinga, så la oss gjere ein pause her i gjennomgangen av § 100 og etablere ein analysereiskap som kan leie oss gjennom drøftinga av rettsprosessane i del 2 og 3, før vi atter vender tilbake i Henrik Steenbuchs fotspor.