Det skjedde ikkje som konstitusjonskomiteen på Stortinget i 1816 hadde vore så sikker på, at lovkomiteen av 1814 ville legge fram eit forslag til ny trykkefridomslov for det andre ordentlege stortinget i 1818, enda trykkefridomslova alt frå starten hadde vore høgt prioritert. Da lovkomiteen i november 1814 vart nøydd til å innrømme at den ikkje på nokon måte kunne klare å få ferdig ei ny lovbok til det første ordentlege stortinget i 1815, slik § 94 i Grunnlova så optimistisk la opp til, forsikra den Stortinget om at den i det minste ville kunne legge fram forslag til «Anordninger angaaende Trykkefriheden, Odelsretten og Tyveries Afstraffelse».1 Ingenting av dette fekk komiteen til.

Eit utkast til ny trykkefridomslov vart nok lagt fram for lovkomiteen på eit komitémøte 25. juni 1815, ei veke før det første ordentlege stortinget opna, men det kan ikkje ha falle i god jord. Utkastet var ført i pennen av høgsterettsdommar Jens Peter Debes, etter at den som frå først av hadde fått oppgåva, filosofiprofessor og komitémedlem Niels Treschow, i november 1814 saman med komitéformann Christian Krohg og medlem Christian Adolph Diriks hadde vorte henta til kongens statsråd og måtte forlate komitéarbeidet. Utkastet kom aldri utanfor komiteen, og i eit komitémøte nesten eitt år etterpå, 9. juni 1816, vart ansvaret for denne lova overtatt av generalauditør Christopher Anker Bergh. Den var framleis høgt prioritert som ei av åtte saker som «det strax burde lægges Haand paa»,2 men først 13. september 1817 la Bergh fram eit nytt utkast.

Professor Niels Treschows «Lovgivnings-Principier»

Som eit utgangspunkt for diskusjonen i komiteen hadde komitéformann Krohg i samarbeid med Treschow utarbeidd eit sett grunnsetningar for lovbokarbeidet. Den lengste, § 73, var vigd injurielovgivinga og trykkefridommen og var tenkt lagt til grunn for det vidare arbeidet med trykkefridomsspørsmålet. Men det finst knapt spor etter den i dei to lovutkasta frå Debes og Bergh. Det er ikkje særleg merkeleg. Både § 73 og eit dokument om «Principier og Grundlinier til en Lov for Skrive eller Trykkefrihed» som Treschow hadde forfatta, hadde eit innhald som ikkje berre var luftig, men utdatert og ueigna til bruk for moderne lovskrivarar som Debes og ikkje minst Bergh, nok den mest liberale av medlemmene i komiteen.

For eksempel gjekk § 73, som stort sett handla om straffeprinsipp, inn for at den som sette fram ei grov ærekrenking, burde «ved Dom characteriseres som den, paa hvis Ord ei for Fremtiden kan agtes»,3 altså bli frådømt æra, og det var ikkje akkurat den vegen vinden bles. Underleg var òg det synet Treschow gav uttrykk for i prinsippdokumentet sitt, at dersom nokon skulle gi ut eit skrift om religion, statsforfatning eller moral, så «bør Forfatteren, naar Skriftet udkommer, ei alene have fyldt sine 25 Aar, men desuden i Værket selv vise at han besidder grundig Indsigt i disse Materier og Evne til ordentlig at fremsætte sine Tanker derover»;4 25 år var myndigalderen den gongen. Og skulle ein forfattar driste seg til å skrive om «Landets egen Forfatning, Love og offentlige Indretninger», så måtte han ha fylt 30. Frederik Stang var 21 da han i 1829 begynte å forelese i jus ved universitetet, og 25 da han gav ut den skilsettande læreboka si om konstitusjonell rett.

Treschow var òg redd for at «Sæderne ved letsindige, ublue og fræcke Skrifter bliver fordærvede eller den offentlige Mening misledet ved vrange Forestillinger om offentlige Sager og deres Bestyrelse», ord som til forveksling liknar dei kongelege talemåtane i den strenge innleiinga til 1799-forordninga. Derfor burde «et Censur-Collegium oprettes i Hovedstaden, der bestaaer af General-Politie-Directøren og alle Universitetets Faculteter, hvis Medlemmer vexelviis deri tage Sæde».5 Dette organet skulle rå over ein offentleg anklagar som kontinuerleg overvakte alt som vart publisert, og peika ut det som «kunde være offentlig Tiltale og Straf underkastet», ein altomfattande ettersensur i regi av ein nidkjær statleg sensor med påtalemakt, dvs. ei sterkt utbygd utgåve av § 26 i 1799-forordninga (sjå side 63).

Det er forbløffande å lese dette med tanke på kva andre skreiv på same tid. Som ein bokmeldar i Den Norske Tilskuer i 1819 formulerte det om den første av tre bøker om «Lovgivnings-Principier» som Treschow gav ut: Prinsippa hans «synes at staae i en aabenbar Opposition, saavel med de Principier hvorpaa vor nærværende Lovgivning er grundet, som med Tidsaanden i Almindelighed».6 Treschow var kort sagt stokk konservativ og fullkomment ueigna til oppgåva med å utarbeide ei ny trykkefridomslov.

Lars Björne skriv i Frihetens gränser at Treschows «Principier» «visar hur oklara föreställningar även kommittémedlemmarna hade om innehållet i och betydelsen av § 100».7 Men dei andre dokumenta om trykkefridomslovgivinga som ligg i arkivet etter lovkomiteen, viser at Treschow slett ikkje var representativ for tankegangen der, og at lovskrivarane ikkje la vekt på hans utdaterte syn. I staden studerte dei den forholdsvis liberale svenske trykkefridomsforordninga av 1810 og den atskilleg strengare forordninga kronprins Karl Johan fekk pressa igjennom i 1812, og også den Birckner-inspirerte innstillinga frå den danske lovkommisjonen som i 1798 hadde foreslått ei mildare trykkefridomslovgiving, ulik den harde linja som vart innført med forordninga av 27. september 1799 (sjå side 47).

Høgsterettsdommar Jens Peter Debes’ lovutkast

Dei ni første paragrafane i lovutkastet til Debes frå 1815 var ei nesten rein avskrift av underpunkta i § 1 i den gjeldande svenske forordninga. Dette var paragrafar som slo fast at ingen sensur skulle finnast, at det var lov å skrive anonymt, og at ein boktrykkar eller utgivar da måtte utstyre seg med ein forsegla setel med namnet til forfattaren for å sikre seg mot å måtte stå rettsleg ansvarleg for innhaldet i det han trykte. På den måten vart det problemet løyst som Henrik Steenbuch hadde lagt vekt på i grunnlovskommentaren sin, korleis den ansvarlege for eit anonymt skrift skulle kunne dragast til ansvar ved eit lovbrot: Det vart enten forfattaren eller den som ved ikkje å ha utstyrt seg med ein forsegla namnesetel sjølv hadde stilt seg «i Forfatterens Sted».8

Gjennom ein serie på 18 paragrafar konkretiserte så Debes kva dei ulike uttrykka i den norske § 100 måtte bety, det einaste forsøket vi kjenner frå denne tida på ei fullstendig utlegging av trykkefridomsparagrafen. Utkastet hans hadde i tur og orden detaljerte lovreglar om ulydnad og opprør (§ 11, sjå òg side 105), om ringeakt mot dei kongelege, Stortinget og eit lovleg regentstyre (§§ 12 til 16), ringeakt mot religion og sedelegheit (§ 17 og 18) og ærekrenking (§§ 19 til 22), og enda seks paragrafar med ulike reglar som han må ha meint måtte følgje av § 100.

Det er interessant å sjå kor prinsipielt den liberale regelen hans om skrifter om «det høieste Væsen og Religionens vigtigste punkter» i § 17 skilde seg frå Frederik Stangs syn i boka hans frå 1833. Alle skulle ha lov til, skreiv Debes, «at fremsætte sine eller Andres Meninger […] i hvor afvigende disse Meninger end maatte være [mi utheving] fra den i Riget herskende Religions Grundsætninger». Heilt annleis hos Stang: For han var det openbart at all «Bestridelse af de Grundlærdomme, hvorpaa al Religion hviler […] (f. Ex. af læren om Guds Tilværelse)», måtte «ligefrem ansees at tilskynde Andre til Ringeagt mod Religionen» og dermed vere straffbar.9 Her ser vi igjen korleis 1814-generasjonens fridomstankar, inspirerte av opplysningstida på 1700-talet, støytte an mot den reaksjonære ånda frå 1820-åra, som på dette punktet vart med inn i straffelova av 1842 – men juristane etter 1842 såg ulikt på om lova gjekk like langt som Stang og også kriminaliserte ein reint vitskapleg argumentasjon imot Guds eksistens.10

Mindre liberalt kan det sjå ut når Debes i § 19 innførte eit forbod mot å krenke «fremmede i Venskab med Staten, værende Magter» (sjå òg side 117). Men dette hadde vore eit av dei mest følsame felta for offentlege ytringar gjennom dei mange turbulente åra med spetakkel mellom statane i Europa. Grunnen var at fleire land, framfor alt Russland, var kjenslege for slikt. Det var påtrykk frå den russiske tsaren som hadde vore med på å få 1799-forordninga så hastig på plass (sjå side 48), og i Sverige var det artiklar om utanlandske forhold som oftast førte til trykkefridomsaksjonar frå påtalemakta.11 Dei styrande var livredde for å hisse opp monarkar eller regentar i land dei ønskte å ha eit godt forhold til, og forbodet hadde brei tilslutning i samtida. Som eidsvollsmann og arméminister Peter Motzfeldt skreiv i 1821: «Skribenten bør ei have Lov til ved sin Kaadhed at fremvirke diplomatiske Ubehageligheder.»12 Og også dette forbodet vart med i den nye straffelova av 1842.

Direkte illiberalt vart det først når Debes i § 23 gjentok bodet frå § 13 i 1799-forordninga, som Christian Magnus Falsen i 1815 bestemt meinte var oppheva av Grunnlova i 1814 (sjå side 179): Dersom «det Strafværdige eller Fornærmende i et Skrivt er indklædt i Allegorier eller Ironier, hvoraf dog Meningen og den onde Hensigt er umiskiendelig», skulle det straffast som om meininga var uttrykt med reine ord. Eit slikt lovbod ville undergrave kjerneorda forsettleg og openbart i § 100 ved at ein dommar kunne snu og vende på utydelege uttrykksmåtar i eit skrift til anklagarens fordel. I motsetning til dei to andre lovboda kom dette ikkje inn i den nye straffelova, men vart uttrykkeleg oppheva i 1842, noko som ikkje hindrar at det hadde vore ute av kraft alt frå 1814 av (dette blir behandla i underkapittelet «§ 13 om allegori og ironi» i kapittel 19).

Blant det mest interessante i lovutkastet til Debes er at det inneheldt ei opphavsrettslovgiving etter modell frå den svenske trykkefridomsforordninga. I Sverige hadde «ägande rätt», eller «udelukkende Ret», som det heitte i Norge, vore einsbetydande med at forfattaren eller utgivaren av eit skrift fekk eit tidsavgrensa eller varig kongeleg privilegium til å gi det ut. I 1810 oppheva svenskane denne ordninga og bestemte at «Hwarje Skrift ware Författarens eller dess lagliga rätts Innehafwares egendom»,13 og at det dermed for alltid var forbode for andre å trykke det. Ei slik evig vernetid, som i Sverige vart ståande uinnskrenka til 1919, var eineståande i verda; i England var vernetida 28 år.14 Spørsmålet om opphavsretten gjekk i arv, vart ikkje nemnt, men vart slått fast som prinsipp ved revisjonen av den svenske trykkefridomsforordninga i 1841.

Grunnen til at opphavsretten i det heile tatt var med i ei trykkefridomsforordning, var at den sette sine særeigne grenser for kva folk hadde lov til å trykke og gi ut. Debes la seg i sin § 7 nær den svenske formuleringa: «Ethvert Skrivt er Forfatterens eller Forlæggerens lovlige Eiendom», utan tidsavgrensing.

Bakgrunnen for at utkastet til Debes vart stansa i 1815, er ukjent; truleg var han for avhengig av dei eldre førelegga sine, slik at utkastet kom i strid med rettstankane i tida. For eksempel hadde det nokså strenge straffer, blant anna landsforvising for den som fornærma kongen, og enkelte uheldige forbod, som paragrafen om allegori og ironi.

Generalauditør Christopher Anker Berghs lovutkast

Også generalauditør Bergh hadde i utkastet sitt med eit punkt om den utelukkande retten, opphavsrett, men var forsiktigare og meinte at den ikkje skulle kunne vare lenger enn eitt år etter at siste opplag av eit skrift var utselt frå bokhandlane utan at eit nytt opplag var trykt.15 Det var ei lita justering av den vernetida som alt gjaldt etter forordninga om forbod mot ettertrykk av 7. januar 1741, Danmark-Norges første opphavsrettslov og den andre i verda etter den engelske frå 1710: «i det høieste inden et heelt, ½ eller ¼ Aars Forløb, ligesom Skriftet var stort eller kostbart til».16 Men verken dette utkastet eller Debes sitt kom så langt som til Stortinget, og vernetida i 1741-forordninga vart ståande fram til den nye opphavsrettslova av 8. juni 1876, da den vart sett til femti år etter at forfattaren var død.

På andre måtar var utkastet hans meir originalt enn Debes sitt. Bergh stod på eigne bein, formulerte nye idear og hoppa over, kanskje vel elegant, alle utdjupingar av Grunnlovas ord om grensene for trykkefridommen. Han nøgde seg med uttrykket «de Grændser, Grundloven foreskriver»17 og meinte dei var klare og eintydige nok: Det som ikkje stod der, gjaldt ikkje, og nærare definisjonar trongst ikkje.

Det Bergh på den måten gjekk inn for, var at domsmåten i vår domsmodell C skulle fortsette å gjelde, med § 100 som einaste rettsgrunnlag i skyldspørsmålet, mens utkastet til Debes hadde tatt sikte på å gjenopprette ein normalsituasjon med ei ajourført straffelov som gav tydeleg straffegrunnlag både i skyldspørsmålet og i straffeutmålinga. Den lova Bergh forfatta, skulle berre erstatte 1799-forordninga som heimel i straffeutmålinga og dessutan bestemme nye formelle og prosessuelle reglar.

Heller ikkje straffene ville han spesifisere nærare. Der Debes oppgav straffer for alle slags trykkefridomsbrot, nøgde Bergh seg med å skrive at slike brot skulle straffast som om «de samme Yttringer vare sagte til Things, og med fuldt Overlæg»,18 dvs. at dommarane inntil den nye norske straffelova kom med nye og tidsmessige straffer, i straffeutmålinga måtte vende seg til ulike paragrafar i Norske lov, i kapitla 1-12, 6-9 og 6-21.19 Dette låg innanfor den definisjonen Steenbuch hadde gitt for lovbestemte arbitrære straffer i grunnlovskommentaren sin (sjå side 66); og slik uttrykte Bergh at den avskydde 1799-forordninga ikkje eingong var eigna til å utmåle straffer under den nye rettsordenen.

Det var altså den formelle delen av trykkefridomslovgivinga Bergh la vekt på i sitt lovutkast. Også han utarbeidde detaljerte reglar for korleis alle som var med på å gi ut eller spreie eit skrift, skulle gå fram reint praktisk for å unngå at andre enn forfattaren fekk rettsleg ansvar ved eit lovbrot (sjå òg side 229). For brot på formelle lovbod spesifiserte han dessutan straffer, for eksempel for å bryte opphavsretten eller plikta til å oppgi namnet til boktrykkaren og trykkestad i eit skrift.

Men det viktigaste i utkastet var eit forslag til eit nytt og omfattande system for gangen i ein trykkefridomsprosess. Formålet var nokså klart å forhindre tvilsame rettsprosessar à la dei regjeringa hadde starta i 1814–15, og å få ned talet på private ærekrenkingssøksmål: Inga trykkefridomssak skulle kunne førast for retten utan at ei gruppe uhilda borgarar først hadde avgjort om anklagen i den hadde noko for seg.

For å få til dette ville han stable på beina eit svært apparat som han beskreiv i detalj gjennom 18 paragrafar: I kvar kjøpstad i landet skulle det veljast ein permanent skjønnskommisjon på «sytten iblant de mest oplyste Mænd i, eller paa en Miils Omkreds om Staden»,20 og den som ville reise sak mot eit skrift, enten det var påtalemakta, ein embetsmann eller ein privat borgar, måtte først levere klagemålet sitt til denne kommisjonen i den kjøpstaden som boktrykkeriet hørte inn under. Elleve uhilda kommisjonsmedlemmer skulle så med vanleg fleirtal avgjere «om nogen af de paaviste Steder, saaledes som de nu, uden nærmere Fortolkning læses, ere af den Beskaffenhed, at Nogen kan have Grund til Anke».21 Det var uttrykket forsettleg og openbar han her gav ei konkret, prosessuell utforming.

Dersom det var regjeringa som ville føre sak, og kommisjonen meinte at skriftet ikkje strei imot § 100, skulle dei føre på skriftet at «Paaanke for Retten paa Justitiens Vegne imod nærværende Skrift bør ei finde Sted». Dersom saka gjaldt skuldingar mot embetsførselen til embetsmenn, skulle kommisjonen skrive «Behøver ei at paaankes af disse ved Retten», og gjaldt den ei privat ærekrenking og kommisjonen meinte at det ikkje var grunn til å reise sak, skulle den skrive «Kan ikke paaankes av disse ved Retten».22 Slik skulle kommisjonen kunne bremse og rå ifrå trykkefridomsaksjonar frå påtalemakta eller embetsmenn og stanse private ærekrenkingssaker.

Ikkje nok med det, skjønnskommisjonen skulle ha ein funksjon også etter at ei sak var kommen til domstolsbehandling: Når partane tolka ein påstand ulikt og skyldspørsmålet var avhengig av denne tolkinga, skulle dommaren sende tolkingsspørsmålet til skjønnskommisjonen, som skulle stemme over om den anklaga var skyldig eller uskyldig, eller eventuelt om spørsmålet var tvilsamt; og «Høiesteret er pligtig, ligesaavelsom Underretten, at tage Skjønscommissionens Erklæring over Factum til Følge».23 Skjønnskommisjonen rangerte med andre ord i slike tilfelle over sjølv landets høgaste domstol, ei av dei konstitusjonelle maktene. Det overordna målet for Bergh med desse nye ideane var å sikre skribentane ein reell trykkefridom.

Tanken hans om skjønnskommisjonar var openbart inspirert av § 18 i den franske revolusjonsgrunnlova av 3. september 1791, som stilte som vilkår for rettsforfølging mot eit skrift at ein jury erklærte at skriftet verkeleg inneheldt eit lovbrot. Uttrykket skjønnskommisjon hadde Bergh frå innstillinga til den dansk-norske lovkommisjonen frå 1798 (sjå side 47). Gjennom ein serie på 23 paragrafar foreslo den at seks skjønnsmenn skulle danne ein jury og uttale seg om det påanka skriftet dersom dommaren fann det nødvendig.24 Men måten denne juryen skulle organiserast på, var dårleg fundert og møtte knusande kritikk,25 blant anna skulle dommaren sjølv oppnemne skjønnsmennene.

Ei inspirasjonskjelde for denne lovkommisjonens forslag om ei skjønnsnemnd hadde vore den gamle engelske ordninga med ein Grand Jury i alle kriminalsaker.26 Den var godt kjent også i Norge,27 og i den konkrete utforminga si av skjønnskommisjonane gjekk Bergh direkte til denne engelske juryordninga. Ein Grand Jury bestod av frå 13 til 23 av dei mest ansette borgarane i eit grevskap og skulle før ei eventuell rettssak avgjere om ein anklage var haldbar, ei ordning den kjente engelske 1700-talsjuristen William Blackstone kalla «the palladium of justice» og «an essential safeguard of liberty».28

Det finst gode haldepunkt for kva slags problem som reiste seg kring Berghs lovutkast. Den 13. september 1817 gav Bergh utkastet – saman med Debes sitt, dei svenske trykkefridomsforordningane av 1810 og 1812 og Treschows prinsippdokument – til dei som møtte på komitémøtet denne dagen, for å få deira kommentarar. Den 22. oktober kom den første reaksjonen, ein 35 sider lang gjennomgang frå den norskfødde dommaren ved den danske høgsteretten Niels Engelhart.

Engelhart hadde ei mengd forslag til strykingar, omformuleringar og forbetringar av lovteksten, innvendingar som lett kunne ha latt seg løyse. Verre var det at han hadde prinsipielle innvendingar mot to vesentlege punkt hos Bergh: at forfattaren skulle kunne vere den einaste rettsleg ansvarlege også for eit opprørsskrift (sjå drøftinga av dette på side 229–231), og at det skulle opprettast ein permanent skjønnskommisjon i alle kjøpstader i landet.

Tanken om ein slik kommisjon fann han grunnlovsstridig: «Den politiske og tillige criminalistiske Indretning, at Nationen er Dommer, finde vi i vor Grundlovs 86te §, men dog kun i visse Sager over visse Personer.» Det var riksretten Engelhart meinte. Denne avgrensinga gav gode argument for at det ikkje var «i dens Aand at indføre Jurys i andre criminelle Tilfælde».29

At eit vedtak i ein skjønnskommisjon ville bli meir rettferdig enn ein dom ved ein domstol, trudde han lite på. Var det verkeleg grunn til å frykte at uskyldige vart dømte på grunn av regjeringas innflytelse på domstolane i eit land der dommarane i embetsutføringa si var uavhengig av regjeringa og ikkje kunne avsettast utan ved dom?30 Vektige ord frå ein mann som var høgsterettsdommar i eit land der eineveldet enno rådde og kongen hadde makt til å avsette ein dommar. Vidare spurde han om det ikkje heller var god grunn til å frykte misgrep frå dei foreslåtte skjønnskommisjonane si side: Konsekvensane av manglande vitskaplegheit og kunnskap om lov og rett og trening i å behandle rettsforhold, og av sjansen for at medlemmene opptredde partisk, eller at enkelte av dei hadde makt over dei andre, «ere saa bekjendte, at jeg vilde ansee det for upassende her at fremstille dem».31

Det var vanlege og godt kjente innvendingar mot juryordninga Engelhart forfekta. Kritikken hans ramma dermed òg tanken i § 73 i Krohg og Treschows grunnprinsipp frå 1814 om ein jury i alle injuriesaker med personar som var av same samfunnsklasse som injurianten, som skulle avgjere om «Udtrykket, Paasagnet, eller Beskyldningen, efter almindelig Folkemening, kunde ansees som ærerørigt eller ikke».32 Sannsynlegvis hadde Krohg og Treschow henta denne tanken frå den svenske trykkefridomsforordninga av 1812; i Sverige avgjorde ein jury på ni personar om den tiltalte i ei trykkefridomssak var skyldig eller ikkje. Vel vart juryordninga ikkje innført i Sverige før i 1815, fordi adelen hadde stemt imot den i den standsdelte svenske riksdagen i 1812, men den var godt kjent i 1814.

I motsetning til den svenske juryen, juryen til Krohg/Treschow og den i det dansk-norske lovforslaget frå 1798 skulle ikkje Berghs skjønnskommisjon oppnemnast for kvar enkelt sak, men vere ein permanent institusjon i kvar einaste kjøpstad i landet. Den kunne følgjeleg ikkje alltid bestå av personar av same samfunnsklasse som injurianten, slik som juryen til Krohg/Treschow. Dessutan skulle den ikkje opptre berre i injuriesaker, men òg i justissaker, slik også den svenske juryen gjorde.

På eitt viktig punkt var desse ordningane like: Både ein jury og ein skjønnskommisjon skulle utøve eit folkeleg, ikkje eit fagjuridisk skjønn. I det skriftlege (og udaterte) svaret sitt til Engelhart presiserte Bergh at det ikkje var i hans tankar at skjønnskommisjonane skulle dømme om juridiske bevis: Der eit såkalla juridisk bevis kunne avgjere spørsmålet om eit faktum var til stades eller ikkje, der trongst ingen jury, særleg i tilfelle der sakene kunne prøvast gjennom fleire rettsinstansar; men der «hvor kun en Mening, en sædelig Følelse kan bestemme om en Rets Krænkelse finder Sted eller ikke», der såg han ikkje nokon annan måte til å sikre borgarane imot urett på enn å overlate avgjerda til «et Antal oplyste Medborgeres foreenede Følelse».33

Dei same prinsipielle innvendingane som Engelharts finn vi i Wilhelm Frimann Koren Christies kommentar av 10. januar 1818. Om skjønnskommisjonane tok han enda sterkare i: Om ein ugrunna aksjon skulle bli reist, kunne det ikkje finnast tvil om at domstolane ville verne om den uskyldige; men dersom enkelte borgarar vart gitt retten til å forby «de i Grundlovens § 100 nævnte vigtigere Tilfælde, da aabner man Vey for Sammenrottelser, indbyrdes Krig og Anarchie».34

Christie peika på mange praktiske forhold som Bergh ikkje hadde tenkt ordentleg igjennom, og som viste kor upraktisk eit system med skjønnskommisjonar i kjøpstadene ville vere. For eksempel ville næraste kjøpstad for eit boktrykkeri i Nord-Gudbrandsdal vere Molde, utanfor stiftet der boktrykkaren budde.35

Både Engelhart og Christie var på Debes si linje i at ei trykkefridomslov måtte vere rettsgrunnlaget også i skyldspørsmålet; den måtte tolke og utdjupe § 100 og «afhandle adskillige Forbrydelser»36 for å kunne bli tydeleg. «Saadanne Bestemmelser ville tjene til at sikkre Staten for, at Trykkefrieheden holdes indenfor de i Grundloven foreskrevne Grænser, ligesom de ville betrygge Enhver, som benytter sig af Trykkefrieheden inden bemeldte Grænser, mod vilkaarlig Behandling», skreiv Christie.37 Etter deira syn var altså den rådande situasjonen langt frå ideell, der domstolane i mangel på ei brukande straffelov måtte halde seg til prinsippa i vår domsmodell C og sjølve tolke dei generelle uttrykka i § 100 i skyldvurderinga.

Det er ingen tvil om at også Berghs lovutkast møtte vektig motbør i lovkomiteen av 1814. Men komiteen uttrykte ein bestemt vilje til å få lagt fram eit lovforslag for Stortinget. Ikkje berre var saka prioritert, den vart også sett på som svær og viktig for samfunnet, Berghs overdimensjonerte apparat med skjønnskommisjonar vitnar til fulle om det. Men som Engelhart skreiv: Trykkefridommen var «en af de mest delicate Retsmaterier»,38 og der låg kanskje hunden nedgraven: Dei oppsiktsvekkande rettsprosessane hadde gjort ende på den store semja frå 1814, og same kva lovkomiteen kom fram til, ville det ligge noko ròte der.

Likevel forsikra lovkomiteen i rapporten sin til Stortinget av 31. januar 1818 at utkastet til ny trykkefridomslov var blant dei «Lovforslag Committeen, saasnart den har tilendebragt de den speciel paalagte Arbeider, skal tage under videre Bearbeidelse».39 Det Lars Björne skriv i Frihetens gränser, at utkastet til Bergh nådde Stortinget, «där det efter en skarp kritik förkastades 1818»,40 stemmer altså ikkje.

Fire av dei fem komitémedlemmene hadde underskrive denne rapporten til Stortinget: Bergh, Debes, Christie og Engelhart. Den femte, den travle amtmannen i Hedemarken Amt Lauritz Weidemann, hadde sjeldan tid til å møte i komiteen og hadde først i februar 1818 fått lovutkastet overlevert. I sin korte kommentar, som han drygde heilt til 19. juni med å skrive, gjekk han enda hardare ut mot utkastet enn dei andre. Prinsipielt meinte han at «Grundlovens 100 § har lukket al Adgang til at give nogen fuldstændig privat Lov om Trykkefriheden».41 Med det må han ha meint at ytterlegare lovreglar om trykkefridommen måtte ha grunnlovsstatus og ikkje ha form av ei straffelov. Kva han ville med det, er uvisst, ingen av dei andre komitémedlemmene var inne på noko slikt.

Også Weidemann avviste skjønnskommisjonane, å etablere «nye Authoriteter, der synes ufornødne», og framfor alt meinte han at utkastet inneheldt «tvivlsomme Fortolkninger over Grundlovens 100 §».42 Det må ha vore retten til å skrive anonymt han sikta til, det var den einaste fortolkinga Bergh hadde innarbeidd i lovutkastet sitt. Weidemann vigde da òg så godt som heile kommentaren til eit hissig angrep på anonymiteten, som han var ein heilhjerta, men nokså einsam motstandar av (sjå òg side 304).

Etter januar 1818 finst det ikkje spor av noko arbeid med ei ny trykkefridomslov i møteprotokollen eller i dei bevarte papira frå lovkomiteen. Vel arbeidde komitémedlemmene hektisk med ei rekke andre store lovarbeid Stortinget hadde bestilt: om ny skattematrikkel, bergverka, allmugeskulen, verneplikta, odels- og åsetesretten, kvart og eitt av dei svært og komplisert. Men arbeidet med ei eiga trykkefridomslov vart aldri tatt opp att av lovkomiteen. Så kva skjedde med lovutkastet i komiteen?

Idéhistorikaren Thor Inge Rørvik skriv i boka Kodifikasjon og konstitusjon frå 2013 om dette at det var høgsterettsdommar Niels Engelhart som la saka død: «Engelhardts skrivelse, som var datert 19. juni 1818, satte imidlertid en stopper for det videre arbeidet med trykkefrihetsspørsmålet.»43 Det er med andre ord Weidemanns kommentar han siterer, ikkje Engelharts. Og grunnen var ifølgje Rørvik denne: «Etter Engelhardts oppfatning hadde Grl. § 100 ‘lukket al Adgang til at give nogen fuldstændig privat Lov om Trykkefriheden’.»44

Men desse meiningane til Weidemann hadde pent lite å seie for skjebnen til lovutkastet, og det var han sjølv fullt klar over, «da Tingenes nærværende Stilling lader formode: at min Formeening er alt saameget afvigende fra Fleertallet af de Samstemmende».45 Ikkje lenge etterpå gjekk han ut av komiteen og vart erstatta av ekspedisjonssekretær i Finansdepartementet Jørgen Herman Vogt, seinare den som fekk oppdraget med å lose straffelova av 1842 i hamn, inkludert nye straffelovsparagrafar om trykkefridommen, nesten 25 år etter planen frå 1814.

I 1842-lova vart elles ikkje desse nye straffelovsparagrafane samla i eit eige trykkefridomskapittel. Misbruk av trykkefridommen var etter den vanlege juridiske klassifiseringa ikkje ein eigen klasse lovbrot, men brot på lovbod av ulike klassar. Lovbrota kunne vere klassifiserte som ærekrenking, opprør, majestetsbrotsverk eller brotsverk mot offentleg myndigheit, religion eller sedelegheit, og dei stod oppførte i dei kapitla i lova som dei tilhørte, som i den gamle Norske lov og i lovene i andre land.

Eit kongeleg lovforslag til besvær

Det som faktisk skjedde i 1818 og stansa lovarbeidet, var noko ganske anna. Kong Karl 14. Johan, som han no kunne kalle seg etter at den slagramma kong Karl 13. døydde 5. februar, var ikkje tilfreds med dei vide grensene for trykkefridommen som vart praktiserte i Norge. Spesielt hissa han seg opp over stadige stikk mot Sverige og svenskane, enten opent eller fordekt i form av vers og fablar.

Eit godt eksempel på det siste er «Fragment af en Fabel» som stod i Det Norske Nationalblad 31. januar 1818.46 Den vesle fabelen handla om ein bikube i en «afsides liggende Fjeldegn» som hadde ei revehole som nabo. Dei arbeidsame biene levde lykkelege og tilfredse, men «Hulens Beboere» ønskte til stadigheit å erobre «den fredsomme Kube». Biene opplevde derfor at «deres lille Dovre» vart angripe av dei lumske naboane; men med broddane sine såra dei revesnuten såpass at den kvar gong måtte dra seg tilbake i skam. «Rævekongen dræbtes endog i et af disse Angreb» – Karl 12. ved Fredrikshald, altså. Men da revane skaffa seg mektige allierte, måtte kuben gi tapt: «Biernes Standhaftighed veeg – deres valgte Overhoved maatte forlade Kuben, hvori Modløshed, Sløvhed, Dorskhed, Forræderie, Smiger og lave Kunstgreb begyndte at herske.»

Og så fekk Karl Johan smake fabelens språk: Revekongen og rådet hans var lumsk og innførte ein ussel og blendande luksus i den utfattige kuben, og ein kunne sjå bier med forgylt brodd, andre med måla venger, «ja i Fleng uddeeltes endog Ordenstegn, der, som spottende Sindbillede paa Kubens Trældom, bestod i en liden Kjæde, forarbeidet af Sølv, der var stjaalet paa fremmede Bøndergaarde».

Fabelen enda ille med at revekongen åt seg i hel på eit forgifta åtsel, og at ein fråverande reveunge av kongeleg byrd kom heim «for, under en mægtig Iisbjørns Beskyttelse, at gjøre sin Ret til Tronen gjeldende». Verre kunne fabelen knapt ha enda; lite krenkte Karl Johan meir enn at nokon pirka borti arvefølgja til den svenske trona og rota opp i spetakkelet rundt den avsette og landsforviste kong Gustav 4. Adolf.

Fabelen vekte stor oppsikt. Ei rekke innlegg kom på trykk både i Det Norske Nationalblad og i avisene i Christiania. I Den Norske Rigstidende vart den kalla forrædersk,47 og ei adresse frå landets fremste sivile og militære embetsmenn vart sendt til Stortinget,48 som no sat samla.

Hielm-brørne må ha kjent det brenne under føtene, og for ein gongs skyld gjekk bokhandlar Hans Abel Hielm ut og beklaga: Fabelen hadde komme på trykk ved ein rein lapsus. Den hadde lege utrykt sidan like etter at bladet starta opp, da utgivaren, dvs. Jonas Anton Hielm, «gjennem Undertegnede» hadde formidla til forfattaren av fabelen grunnane til at dei ønskte at fragmentet måtte bli verande utrykt: at «muligen Opirrelse og derved Skade, men ikke Nytte, kunde stiftes». Forfattaren – «en Mand, ikke ubekjendt for Nationen, ikke ung eller ubetænksom, hædret med Agtelse af dem, som kjende ham, maaskee ogsaa af flere blandt Angriberne» – hadde sagt seg einig, og manuskriptet vart lagt til sides. Ved ein ubegripeleg feil hadde det no, fleire år seinare, rota seg inn i ein bunke trykkeklare artiklar bokhandlar Hielm hadde samla i hop og gitt til ein medhjelpar da han sjølv måtte reise frå byen ein månads tid.49

Det var på nippet at regjeringa reiste sak mot bladet. I statsråd 6. februar hadde regjeringa gått inn for det, fordi artikkelen inneheldt eit skammeleg angrep på forhold av den mest heilage natur,50 og offentleg påtale vart godkjent ved ein kongeleg resolusjon av 12. februar 1818. Men statthaldar Carl Mörner åtvara kongen mot å gå til eit slikt steg. Det ville berre gi Det Norske Nationalblad den blesten det ønskte seg. Særleg åtvara han mot Jonas Anton Hielms skarpe forsvarartunge.51 27. mars spurde regjeringa likevel «hvilke af de i Grundlovens § 100 forbudte Handlinger bør imputeres vedkommende».52 Også den utøvande statsmakta var innforstått med at tiltalen i ei trykkefridomssak måtte reisast etter ordlyden i § 100 og ikkje etter forordninga av 27. september 1799, og at forbodet mot vondsinna allegori og ironi i § 13 i forordninga ikkje lenger gjaldt. Det heile enda med at ein ny kongeleg resolusjon la saka død; dei nedslåande resultata av dei tidlegare rettsprosessane hadde nok gjort inntrykk.

Eit eksempel på open kritikk av Sverige og svenskane var eit lengre innlegg i Det Norske Nationalblad 24. mars 1818 med tittelen «Nogle Anmærkninger, angaaende den Norske Constitutions Fortrin fremfor den Svenske», underteikna «Hedemarken i November Maaned 1817». Éin ting var at den anonyme forfattaren påstod at inndelinga av Riksdagen i fire stender – adel, presteskap, borgarskap og bønder – var urimeleg og skadeleg: «Den skaber i sig selv 4 særskilte Nationer, ofte af forskjellige Interesser.»53 Verre var angrepet hans på adelskapet, «at man frit kan sløse med Ordensbaand og Stjerner», med mange «skadelige Misbrug og Uleiligheder» som resultat. Verst var nok likevel frontalangrepet hans på den svenske trykkefridomslovgivinga, som Karl Johan personleg hadde sørgt for å få som den var.

At den svenske trykkefridomslovgivinga stod langt tilbake for den norske, var forfattaren ikkje i tvil om. Den var «sammenskreven med en trættende Vidtløftighed, og paa en saa dunkel og kunstig Maade, at den kan forklares af Domstolene paa hvad Maade man behager».54 Så gjekk han laus på den inndragingsmakta Karl Johan hadde fått innført i den svenske trykkefridomsforordninga av 1812, der hoffkanslaren hadde uinnskrenka rett til å inndra og beslaglegge eit kva som helst periodisk skrift han ønskte, utan plikt til å oppgi nokon grunn, og til å forby ein forfattar av eit periodisk skrift nokon gong å gi ut eit anna. «En saa farlig Lov har alligevel i Sverrige faaet Egenskab af Grundlov. Hvad skal man sige om deslige? kan det kaldes Trykkefrihed55

Karl Johan hadde fått nok. Den 9. juni la han fram for Odelstinget eit lovforslag om trykkefridommen i åtte paragrafar som han ønskte inn som eit nytt tillegg, «Additament», til Riksakta av 6. august 1815, den konstitusjonelle unionsavtalen mellom Sverige og Norge. Forslaget ville gjere det straffbart å trykke noko i Norge som direkte eller indirekte inneheldt fornærmingar eller angrep på den svenske nasjonen, Sveriges administrasjonsform, konstitusjon, lover, borgarklassar eller alminnelege innretningar, og vice versa, å trykke noko tilsvarande imot den norske nasjonen osv. i Sverige.

Å foreslå ordet «indirekte» inn i norsk trykkefridomslovgiving, og det på eit konstitusjonelt nivå, var å vifte med ein raud klut framfor auga på nordmennene. Dette ordet, som jusprofessor Schlegel hadde vore ein slik tilhengar av i striden med Birckner, vart i Norge sett på som å stå i motstrid til kjerneorda forsettleg og openbart i § 100 (sjå drøftinga av dette på side 81–92). Vel var den store semja frå 1814 broten, men det handla først og fremst om at meiningsforskjellar naturleg nok steig til overflata når grunnprinsippa for trykkefridommen skulle omsettast i detaljerte lovreglar eller domsavgjerder. Forslaget frå Karl Johan støytte derimot an mot sjølve grunnprinsippa, som nordmennene stod godt samla om.

Da hjelpte det lite at mange også i Norge var einige med Karl Johan i at frekke skribentar i ly av den norske trykkefridommen hadde sett på trykk ytringar, også om broderfolket, ein berre kunne ha forakt til overs for. Dette synet kom til uttrykk gjennom innlegg i dei fleste blad og aviser. Ein skribent i Det Norske Nationalblad måtte innrømme (som vanleg anonymt) «at vore Presser have offentliggjort adskillige upassende Udtryk saavel imod Regjering, som imod Private; Udfald, hvis Indhold end ikke kan undskyldes»,56 og i Den Norske Tilskuer heitte det at det hadde vore «adskillige, i den senere Tid, i vore offentlige Blade indrykkede Stykker, der vel tildeels synes at være forfattede i en Tone, som Indsenderen ingenlunde agter hverken at anbefale eller retfærdiggjøre».57

Sterkast vart det sagt av konstitusjonskomiteen på Stortinget i utkastet til ei adresse til kong Karl Johan i 1821, da striden om lovforslaget hadde toppa seg: «At enkelte Personer, der have usurperet Titelen af Nationens Organer, paa den skammeligste Maade have misbrugt Trykkefriheden, er en Kjendsgjerning, der vist i sig selv er ligesaa unægtelig som beklagelig.»58 Dette utfallet mot Det Norske Nationalblad, som på dette tidspunktet hadde pådratt seg eit tital søksmål og også erta på seg mange stortingsmenn, var såpass kraftig kost at Stortinget fann det best å stryke det i den endelege adressa til kongen, mot sju steile stemmer.59

Men som Stortinget uttrykte det overfor kongen, kom ikkje den slags skammeleg skriveri av at lovgivinga mangla straffereglar.60 Skribenten i Den Norske Tilskuer forklarte det med at det «ligger i Tingens Natur, at Mennesket, førend det lærer den rette Brug af Friheden, altid maa gjøre endeel mislykkede Forsøg», og at den lovgivaren ville bli dømt ille som «fordi en eller anden kaadmundet Skribler havde tilladt sig at overskride Velanstændighedens Grændser, vilde berøve en heel Nation et Gode, […] hvorpaa dens Forfatning, saa at sige, var grundet».61

Innsendaren i Det Norske Nationalblad meinte for sin del å ha sett ei positiv utvikling: Måtte ein ikkje tilstå, om ein skulle vere upartisk, at den slags upassande angrep hadde begynt å bli færre og færre? Alle som prøvde å samanlikne Christiania Intelligentssedler no med den avisa som hadde utkomme to, tre og fire år tidlegare, ville måtte sanne dette.62

Dette er ein observasjon som bør takast med ei god klype salt. Men bak både slike unnskyldande vendingar og det sinnet som ofte vart retta mot frekke skribentar, låg eit medvit om at Grunnlova kvilte på usikker grunn: Den var vunnen gjennom strid, men kunne gå tapt på eit blunk om den reelle makta vart kraftig nok provosert. Det hendte at Karl Johan minte nordmennene på at fridommane i Grunnlova etter hans syn var ei gåve han hadde skjenkt dei, ettersom Kieltraktaten vitterleg hadde gitt han uinnskrenka einevaldsmakt i landet, underforstått at han var parat til å ta den tilbake dersom han fann det tvingande nødvendig; det måtte etter så vel bokstaven som ånda i Riksakta i så fall skje ved eit statskupp. Da kunne skribentane fort bli peika ut som dei eigentleg skyldige, slik mange, også i ettertida, gav Peter Andreas Heiberg og hans like skylda for kronprins Frederiks raseri og den avskydde forordninga av 27. september 1799.

Derfor var dei offentlege protestane mot det nye lovforslaget frå kongen gjerne utstyrte med det Jonas Anton Hielm hadde kalla «velmeente Ord paa Vægtskaalen» (sjå side 197), for ikkje å vekke kongens vreide og risikere tiltale for majestetsfornærming. Som her i Den Norske Tilskuer:

At det ikke er, ikke kan have været vor oplyste, vor for sin Retfærds- og Sandhedskjærlighed saa højagtede Monarks Hensigt, med dette Forslag at bevirke noget Brud paa vor Grundlov, og de os ved denne hjemlede Rettigheder, hvis Opretholdelse H.M. selv højtideligen har besvoret, derom føler Indsenderen sig fuldelig overbeviist.63

Og i innstillinga frå konstitusjonskomiteen på Stortinget i mars 1821: «Hverken Committeen eller nogen fordomsfrie og oplyst Mand kan miskjende Hs. Majestæts gode Hensigter med Forslaget.»64

Slike ytringar kan ikkje takast for pålydande, når ei ytring med motsett innhald, å påstå at kongen bevisst, dvs. med vond vilje, gjekk inn for å krenke Grunnlovas ord, ville ha vorte ramma av § 5 i Grunnlova – «Han kan ikke lastes, eller anklages» – og kunne straffast med landsforvising. Det same gjaldt no som Peter Andreas Heiberg med sin satiriske snert uttrykte slik i 1799: «Jeg antager det for en afgiort Sag, at Hans Majestæt Kongen altid maae supponeres at have den beste Villie, selv naar han giør noget, der forekommer os at være ondt.»65 Dette var garderande talemåtar. Arméminister Peter Motzfeldts dagboknedteikningar om bruduljane rundt det tredje ordentlege stortinget i 1821 vart skrivne av ein mann som var djupt bekymra fordi han slett ikkje hadde nokon illusjonar om kongens hensikter.66

Den innsikta var ikkje Motzfeldt åleine om. At kongen sterkt mislikte den norske trykkefridommen og helst såg den innsnevra, var godt kjent, og lovforslaget av 9. juni 1818 etterlét ingen tvil i så måte. Ikkje berre direkte og indirekte fornærmingar og angrep skulle vere forbodne, men òg «Fornærmelser imod Broderfolket, som ere indklædte i Fortællinger, Fabler, og overhovedet i Allegorier».67 Dette var § 13 i 1799-forordninga i ny drakt. I tillegg opererte § 4 med ei sensurordning som likna på inndragingsmakta i den svenske trykkefridomsforordninga av 1812: Han foreslo at ein utgivar av ei avis eller eit tidsskrift i Norge som etter regjeringas meining braut forboda i den nye lova, skulle miste retten til å gi ut fleire publikasjonar, og påtalemakta skulle straks kunne beslaglegge opplaget og ha det i forvaring inntil dom var fallen.

Denne regelen var faktisk mildare enn den som gjaldt i Sverige. Der var det ikkje eingong nødvendig med dom, utfallet av saka var heilt og fullt avhengig av «Kongl. Maj:ts Nådiga förordnande».68 Dette middelet hadde vore brukt sju gonger i tida mellom 1812 og 1818,69 og med stor effekt. Dessverre for Karl Johan minska effekten kraftig da ein gløgg utgivar i 1819 klekte ut ein utkropen, men såre enkel metode for å halde ein inndratt publikasjon gåande: at ein stråmann straks stod fram som utgivar av ein ny publikasjon med eit nesten identisk namn.70 Etterpå gjekk det sport i å ha ei rekke slike stråmenn på handa.

Også jury i trykkefridomssaker ville kongen innføre i Norge etter svensk modell. Det verken han eller nordmennene enno ante, var at juryordninga, som hadde vore i funksjon i nabolandet sidan 1815, førte til mange fleire frifinningar enn før, eit ubehageleg faktum som først gjekk opp for Karl Johan eit stykke ut i 1820-åra.71 Enn så lenge ivra han for den, mens nordmennene stod på Niels Engelharts linje og meinte at tanken om å innføre ein jury var grunnlovsstridig.

Det uroa kanskje nordmennene vel så mykje at kongen la forslaget sitt fram for Odelstinget som ei vanleg borgarleg lov, enda det var formulert som eit tillegg til Riksakta. Den svenske Riksdagen kunne behandle forslaget som ei vanleg lovendring, fordi Riksakta ikkje hadde grunnlovsstatus der. Men den avsluttande § 12 som Stortinget i 1815 omhyggeleg hadde passa på å få inn, gav avtalen same kraft som Grunnlova her i landet og bestemte at den berre kunne forandrast etter den prosedyren for grunnlovsendringar som Grunnlova knesette i § 112: «Forslaget fremsættes paa et ordentligt Storthing, og kundgjøres ved Trykken. Men det tilkommer først det næste ordentlige Storthing at bestemme, om den foreslaaede Forandring bør finde Sted eller ei.» Paragraf 112 hadde dessutan eit viktig tillegg, høgaktuelt i dette tilfellet: «Dog maa saadan Forandring aldrig modsige denne Grundlovs Principer.» Ein konflikt kring Grunnlovas djupaste grunn stod for døra.

Ut frå dei erfaringane svenskane hadde hatt med Karl Johan og trykkefridommen, hadde nordmennene god grunn til å engste seg. Da han kom til Sverige som nyslått kronprins hausten 1810, var den forholdsvis liberale trykkefridomsforordninga av 9. mars 1810 nettopp vedtatt. Det tok ikkje lang tid før han var fast bestemt på å få den over i ei ny og strengare form. Problemet var at den svenske forordninga hadde status som grunnlov, og at prosedyren for grunnlovsendringar var nokså lik den i § 112 i den norske grunnlova. I tillegg møttest Riksdagen berre kvart femte år; neste sesjon skulle komme først i 1815. Dette var altfor lenge å vente for Karl Johan.

Da så den planlagte krigen mot Frankrike og kanskje Danmark kravde at ein ekstraordinær riksdag kom saman i 1812 for å styrke ressursane til krigsmakta, greip han anledninga og la fram ein proposisjon med ein heil del forslag til endringar i trykkefridomsforordninga av 1810. Gjennom sterkt press mot stendene i Riksdagen – som truslar om at han kunne komme til å dra frå landet att om han ikkje fekk viljen sin – fekk han endringane vedtatt der og da. Den svenske historikaren Stig Boberg konkluderer slik: «Grundlagen kränktes genom beslutet om TF 1812. Men de styrande hade även tidigare visat att respekten för grundlagen satt löst.»72

Dei strengare lovboda i den nye trykkefridomsforordninga var heller ikkje nok for Karl Johan. I samband med ei inndraging i 1813 av den regjeringsvennlege Journal för Litteraturen og Theatern, som i beste meining hadde drista seg til å skrive om Sveriges krav på Norge, gav ein illsint kronprins utanriksminister Lars von Engeström beskjed om å vere streng mot journalistar og forby dei å blande seg i politikken og «tillse att de för framtiden avhöll sig från politiska ämnen utan att först ha visat artiklarna för honom», enten det var «i gott eller ont syfte»,73 ein sensur det ikkje fanst heimel for i forordninga. Sensuren vart ikkje innført, men ei åtvaring gjekk ut til skribentane om at «så väl genom egna, som främmande yttranden, inhemska eller ur andra källor hämtade rykten och berättelser om rikets nuvarande politiska angelägenheter, av vad beskaffenhet det ock må vara, ådraga sig ett åtal»,74 også denne åtvaringa grunnlovsstridig.

Ei hending frå 1817 kan stå som eit talande eksempel på korleis denne mangelen på respekt for grunnlova kunne slå ut, og korleis regjeringa kunne bruke den inndragingsmakta Karl Johan ønskte å innføre i Riksakta – og også korleis ordet indirekte kunne brukast. Bladet Föreningen. Skandinaviskt Folkblad trykte 13. mars dette året ein anonym artikkel som uttrykte kor viktig det var at ein regent kjente folket og eigenskapane til folket sitt godt og elska det, og utdjupa dette slik: «Man upptäcker lätt orsaken, varför de tyska och danska konungarna […] så föga kunde uträtta till folkets väl och så mycket till deras egen olycka.»75 Karl Johan oppfatta artikkelen som eit indirekte angrep på han, som ikkje var fødd svensk; han vart rasande og forlangte forfattaren tiltalt.

For å dempe ned situasjonen inndrog hoffkanslaren både bladet og utgivarens publiseringsrett, enda han var fullt klar over at han ikkje hadde heimel for det i nokon paragraf i trykkefridomsforordninga, altså eit bevisst grunnlovsbrot. Det var ikkje nok for kronprinsen. Han ville ha tiltale og straff, artikkelen var «enligt hans mening det grövsta brott som begåtts på länge».76 Da justiskanslaren forklarte han at ei rettssak nokså sikkert ville ende med frifinning, forlangte Karl Johan at lova måtte endrast, og han trua også no med å ta med seg sonen og forlate landet om ikkje Riksdagen følgde hans vilje. På innvendinga om at ei endring av grunnlova ikkje kunne gjerast på den riksdagen der endringsforslaget vart reist, svarte han: «Likväl skedde det 1812, vi kunna göra så nu också.»77 Karl Johan måtte gi seg denne gongen, men som Stig Boberg skriv: «Respekten för grundlagen satt inte djupt hos kungen», og «hans ord och handlingar både före och efter 1812 visar att han inte var någon vän av tryckfriheten.»78

Det låg godt innanfor handlingsmønsteret til Karl Johan å kunne forlange at Stortinget skulle gå snarvegen og forandre Riksakta med eitt slag; nordmennene trong ikkje detaljert kunnskap om hendingane i Sverige for å forstå det. Men i Norge vart landets ferske grunnlov halden for ein større heilagdom enn i Sverige, eit anslag mot den ville bli møtt med faste prinsipp, og ein trussel frå Karl Johan om å reise sin veg ville vere eit slag i lause lufta, for å seie det mildt. Det var Sveriges tapte stilling som betydeleg makt den erfarne krigaren var henta nordover for å gjenreise, ikkje Norges.

Skribenten i Den Norske Tilskuer gjekk hardt imot at Stortinget kunne ta denne saka opp til behandling utanfor «de i Grundlovens § 112 foreskrevne Former».79 Det kunne skape presedens og gjere at det ville stå i regjeringas makt å oppheve heile verknaden av paragrafen: Dersom den ville ha ein paragraf i Grunnlova oppheva eller forandra utan å måtte vente den lovbestemte tida, trong den da berre å framstille endringa «som vedrørende Rigernes constitutionelle Forhold». Det fanst ingen tvil hos skribenten om at lovforslaget frå kongen ville endre den grunnlovbestemte trykkefridommen på vitale punkt om det vart vedtatt, i strid med orda i § 112 om at inga ny lov måtte «forandre denne Constitutions Aand».

Prinsipielt meinte han at ei trykkefridomslov ikkje på nokon måte vedkom det konstitusjonelle forholdet mellom Norge og Sverige, ettersom det svært godt lét seg tenke at trykkefridom kunne finnast i eitt av rika, utan at nokon slik fridom var til stades i det andre. Det var eit viktig prinsipielt syn i Norge, dette, at lovgivingane i dei to landa ikkje skulle harmoniserast. Felles lovreglar på dette feltet, slik lovforslaget la opp til, var ikkje ønskeleg: «Denne Friheds Omfang og Beskaffenhed kan kun beroe paa og bedømmes efter hvert Riges særskilte Grundlov.»80 At trykkefridommen i Sverige hadde trongare kår enn i Norge, måtte vere svenskanes problem og ikkje tene som brekkstong til å gjere kåra trongare også her.

Kan hende var det dette lovforslaget frå kong Karl Johan som hadde fått amtmann Lauritz Weidemann til å sette seg ned akkurat 19. juni 1818, etter å ha venta i fire månader, og skrive eit harmdirrande innlegg i diskusjonen i lovkomiteen av 1814. På dette tidspunktet burde nyheita om lovforslaget av 9. juni nettopp ha nådd han, og med setninga «Grundlovens 100 § har lukket al Adgang til at give nogen fuldstændig privat Lov om Trykkefriheden»81 kan han ha uttrykt støtte til den måten kongen hadde gått fram på: å knyte nye og strengare lovreglar om trykkefridommen til den konstitusjonelle unionsavtalen mellom dei to landa.

I så fall stod Weidemann sørgjeleg åleine også i dette spørsmålet. Konstitusjonskomiteen på Stortinget, som 29. juni hadde fått saka oversendt frå Odelstinget som ei grunnlovssak, meinte i innstillinga si av 14. august at den slags lovreglar «i en privat borgerlig Lov gavnligen kunne anvendes saavel til at sætte Grændser for dette Slags Fornærmelser imod ethvert Folk, med hvilket det Norske lever i fredeligt Forhold i Almindelighed, som for dem, der paa denne Maade kunde udøves imod det Svenske i Særdeleshed».82 Men ettersom lovforslaget frå kongen var forma som eit konstitusjonelt lovtillegg og måtte sjåast på som «en nærmere Bestemmelse i de om Trykkefriheden i Norges Grundlovs § 100 fastsatte Regler»,83 måtte det trykkast opp og først bli behandla på neste ordentlege Storting. Dette vart vedtatt mot tre stemmer i eit stortingsmøte 10. september.

At vedtaket nok ikkje vart tatt altfor ille opp av kongen, går fram av eit innlegg av regjeringas mann Jørgen Herman Vogt, datert 25. juli, som stod på trykk i Den Norske Tilskuer 6. august. Der opplyste han at han var fullkomment einig med forfattaren av artikkelen i Den Norske Tilskuer i at prosedyren i § 112 måtte følgjast, og fordi § 12 i Riksakta ikkje var til å misforstå, «kan det ingensinde have været Hans Majestæts Ønske, at den Kongelige Proposition skulde komme til Afgjørelse ved det nu forsamlede Storthing».84 Innlegget må ha vore klarert med regjeringa.

Situasjonen var dermed den at eit forslag frå kongen, dvs. regjeringa, om å få nye lovreglar om trykkefridommen inn i eit konstitusjonelt dokument hadde passert første steg i prosedyren for grunnlovsendringar og ville komme opp til endeleg avgjerd på det tredje ordentlege stortinget i 1821. Da ville det vere upassande av lovkomiteen av 1814 å levere regjeringa eit konkurrerande forslag til ei borgarleg straffelov om misbruk av trykkefridommen som bygde på rettsprinsipp som var uforeinlege med lovreglane i kongens forslag. Her ligg forklaringa på at lovkomiteens arbeid med ei ny trykkefridomslov stansa opp i 1818.

Men kvifor vart ikkje arbeidet tatt opp att etter 1821 heller? Svaret finst klart uttrykt i dei grunnane Stortinget da, i 1821, gav for å avvise lovforslaget frå kongen.

Kongens ris bak spegelen: Den heilage alliansen

Det var aldri nokon tvil om korleis Stortinget ville stille seg da lovforslaget frå Karl Johan kom opp til endeleg behandling i mars 1821. Ikkje mange nordmenn hadde støtta det. Ein av dei få som heva røysta i den retninga, var Mathias Bonsach Krogh, stortingsmann i 1815–16 og biskop i Nordlandene og Finmarken. I februar 1821, like etter at det tredje ordentlege stortinget var opna, publiserte han skriftet Bemærkninger, foranledigede ved den 100de § i Norges Riges Grundlov, samt Hs. Kongl. Majestæts naadigste Proposition om et Additament til Rigsacten.

Det vesle skriftet inneheldt ingen formidabel argumentasjon til støtte for kongen. Framfor alt forsvarte Krogh trykkefridommen i si fulle breidd slik Grunnlova hadde etablert den i Norge, med uttrykket forsettleg og openbar som kjerne: Om eit lovbrot hadde skjedd, «kan kun bedømmes af Scribentens Ord. Men det maa ogsaa ligge aabenbart deri, saa at det strax tilkjendegiver sig for enhver sund Menneskeforstand». Det måtte ikkje «indtvinges en fremmed Mening i Ordene, hvorved ham maatte maaskee imputeres en Forbrydelse, i hvilken han kan være uskyldig».85 Også retten til frimodige ytringar om statsstyringa var umisteleg for landet: «Man vilde ellers give den øverste Autoritet en altfor farlig Vælde i Hænder, udsætte Nationen for Muligheden af de voldsomste Undertrykkelser, og berede Veien for Despotisme.»86 Nesten som å lese Birckner, dette. Men Krogh løfta ein åtvarande biskoppeleg peikefinger: «At denne Frimodighed bør ledsages af en vis beskeden Varsomhed og Klogstab, ved offentlig at berøre en saa delicat Gjenstand, dette behøver man vel neppe at erindre.»87 Med det sikta han til ei no velkjent grense: å ikkje gå ut frå ei «Forudsætning om ond og uædel Hensigt»,88 dvs. å påstå vond vilje, den grensa mot ringeakt også Steenbuch slo fast i grunnlovskommentaren sin i 1815. Krogh heldt seg slik trygt innanfor den rettsoppfatninga som var den rådande i Norge.

Det som låg Krogh på hjertet, var eit stort og oppriktig ønske han meinte at han delte med mange: «at hiint Uvæsen med den ene Nations skriftlige Fornærmelser imod den anden snart og for altid maatte ophøre».89 Slik han såg det, var det dette eine, ingenting anna, kongens forslag ville endre, og «dette vil man finde lige saa viist, som retfærdigt».90 Likevel gav forslaget Krogh «nogle Betænkeligheder»91 – som snarare viste seg å vere ein serie vektige motførestillingar.

For eksempel stod det i § 1 i forslaget at det skulle vere forbode å trykke noko i Norge som inneheldt direkte eller indirekte fornærmingar eller angrep på svenske forhold. Krogh valde å forstå orda bokstaveleg og peika på at dette ville krevje førehandssensur: I dette tilfellet måtte det da finnast «et Censur-Tribunal» som alle skrifter måtte leverast inn til. Men spørsmålet om noko slikt tribunal var ønskeleg, var for lengst avgjort. «Dette Tvangsbaand vilde udentvivl efterhaanden udvide sig alt mere og mere. Det vilde tilsidst omskabe Trykkefrihedens Rettighed til en Chimære [illusjon].»92

Heller ikkje kunne han gå med på at lova skulle kunne forby indirekte fornærmingar, som i forteljingar, fablar og allegoriar. I slikt var det ikkje så lett å bli så sikker som ein burde vere i rettsforhold. «Vilkaarlige Udtydninger eller Ordfortolkninger bør vel ikke finde Sted.»93 Også tanken om ein jury var han lite begeistra for. Den anklaga kom i ei altfor dårleg rettsstilling, for også her måtte den regelen gjelde at ein kvar er sine eigne ords beste fortolkar, og dommaren måtte da rette seg etter andres overtyding, som godt kunne stri mot hans eiga.94 Det var sjølve kjernen i juryordninga Krogh uttrykte skepsis til. Og om ikkje det var nok, så meinte han at forslaget mangla ein eintydig definisjon av omgrepet «fornærming», og at den foreslåtte inndragingsmakta var å gå for langt.

Kort sagt stod det ikkje stort att av kongens sak etter at denne einslege våpendragaren hadde svinga sverdet. Det seier sitt om stemninga i landet at han likevel fann å måtte formilde lesarane sine: «Hvad jeg her frimodigen har skrevet, er skrevet efter egen Overbeviisning, ikke for at søge Gunst enten af det ene eller det andet Partie.»95

Skriftet gjorde ikkje inntrykk på stortingsrepresentantane, som 31. mars 1821 einstemmig avviste kongens forslag til tillegg til Riksakta. Grunngivinga var konsis og prinsipiell: Ei lov om trykkefridommen «henhører ifølge sin Natur til den private Ret», dvs. straffelovgivinga, og ikkje til eit konstitusjonelt dokument. Ettersom ei ny straffelovbok snart ville vere ferdig og kom til å bli lagt fram for neste storting, burde ein

afholde sig fra nu at give nogen Trykkefrihedslov, især en saa speciel, som den naadigst foreslaaede, da man ellers vilde foregribe de Mænd i deres Arbejde, til hvilke det vigtige Hverv at forfatte en Criminallov for Riget er anbetroet, og en modsat Fremgangsmaade kunde tillige bevirke, at Aanden i hiin og denne Lov mueligen ikke kom til at harmonere.96

Dette er forklaringa på at trykkefridomslova for alltid forsvann frå sakskartet til lovkomiteen av 1814. Stortinget, som må ha sveva i den villfaringa at arbeidet med ei straffelovbok var komme langt, gav lovkomiteen i oppdrag i staden å innarbeide straffereglar om misbruk av trykkefridommen der, i den endelege straffelova.

Det triste faktum var at arbeidet med lovboka ikkje var komme stort lenger i 1821 enn i 1814. Med dei avgrensa ressursane lovkomiteen rådde over, hadde den hatt meir enn nok å gjere med dei nødvendige enkeltlovene Stortinget hadde pålagt den å utarbeide. Dessutan formidla ikkje Christian Krohg, som i 1818 var sendt tilbake til komiteen for eigenhendig å skrive den nye lovboka, kor sørgjeleg smått det gjekk med han. Krohg var sett på som ei av tidas største juridiske kapasitetar, men mangla sjølvtillit i den grad at det kunne gjere han aldeles handlingslamma. Da stillstanden i lovarbeidet gjorde at han i 1828 som siste utveg valde å ta sitt eige liv, var det pent lite å hente i papira hans for dei som etterpå fekk jobben med å lose lova i hamn.

Kanskje låg det ein beskjed til kongen pakka inn i dei avsluttande orda i sitatet ovanfor, «at Aanden i hiin og denne Lov mueligen ikke kom til at harmonere». Lesne på éin måte seier dei berre at dersom to lover om same sak vart utarbeidde kvar for seg, kunne dei risikere å komme i disharmoni. Men lesne på ein annan måte var den eit signal om at lovarbeidet i Norge bygde på ei anna ånd enn det lovforslaget kongen hadde lagt fram.

At det kunne haste med å få vedtatt nye straffereglar om trykkefridommen, avviste Stortinget bestemt,

da vore nu gjeldende Love, endskjøndt de i denne Materie vel ikke ere de hensigtsmæssigste, dog ere saa langt fra at tage Pasqvillanter [forfattarar av injurierande skrifter] i Beskyttelse, at de meget mere dictere dem de haardeste Straffe.97

Med dette gjentok Stortinget ganske enkelt eit uomstridd faktum: at 1799-forordninga så visst dikterte strenge straffer for ærekrenkarar, slik det hadde vorte praktisert ved domstolane sidan 1814, og slik det måtte fortsette å vere inntil ei ny straffelov kom på plass. Og når Stortinget så slo fast at «en Jury ikke vilde harmonere med nogen Deel af vores Procesform»,98 var ikkje bodskapet til å misforstå. Lovforslaget var avvist frå ende til annan. «En meget velskreven Deduktion», skreiv arméminister Motzfeldt i dagboka si da Stortingets adresse til Karl Johan nådde det norske statsrådet, og han noterte seg at også statthaldar Johan August Sandels «syntes at disse Grunde vare meget vægtige».99

Nils Rune Langeland ser i Siste ord annleis på adressa frå Stortinget. I dette skrivet til kongen var det ingen gjenlyd av den høglydte fridomspatosen i den patriotiske pressa, skriv han, snarare tvert om. Karl Johan kunne derfor tolke stortingsadressa som ei delvis tilslutning til forslaget om å innskrenke trykkefridommen i Norge.

Men den taktiske feilen var denne: Gjeldande norsk lovgjeving var meir enn god nok til å diktere dei hardaste straffer for såkalla «Pasquilanter». Med snedig overlegg misforstod Karl Johan dette som at forordninga frå 1799 framleis stod ved lag – og det fullt ut.100

Det er tre ting å innvende mot dette.

For det første sendte Stortinget aldri noka adresse til Karl Johan som gav «gjenlyd av den høglydte fridomspatosen i den patriotiske pressa». Tonen i den slags dokument var alltid respektfull og underdaning, etter vanleg kutyme; «Kongens Person er hellig», som det stod i § 5 i Grunnlova. Adressa av 6. april 1821 var heller tilbakehalden i så måte samanlikna med andre adresser frå same storting. At Karl Johan «difor» kunne tolke adressa som ei tilslutning, er det lite grunnlag for å seie.

For det andre hevda ikkje Karl Johan i grunngivinga si for det nye lovforslaget han svarte med 2. juni 1821, at forordninga framleis stod ved lag fullt ut, men «i de Bestemmelser, som ikke staae i aabenbar Strid med Constitutionens 100de §»,101 ei formulering som reiser ein ganske annan diskusjon, som vi snart skal sjå.

For det tredje var det ikkje nokon direkte samanheng mellom Karl Johans handlemåte etter denne avvisinga og «den taktiske feilen», å fortelje kongen at ærekrenkande ytringar vart straffa etter dei gjeldande lovene. Karl Johans motivasjon var ein annan. Han ville hevde viljen sin: å innskrenke trykkefridommen i Norge på ein måte han visste at nordmennene var imot. Det ville han ha prøvd på same korleis Stortinget hadde valt å formulere seg. Av eit brev til statthaldar Sandels datert 17. mai 1821 går det fram at han hadde forstått at stortingsvedtaket var ei total avvising; det Stortinget hadde gjort ved vedtaket, skriv kongen syrleg, var stillteiande å akseptere alt som kom på trykk i Norge.102 Trykkefridommen var eit av dei sentrale ankepunkta han hadde mot den norske konstitusjonen og mot nordmennene, og no var tida kommen til å rette opp feila. Dette la han ikkje skjul på, verken munnleg eller skriftleg, i det turbulente året 1821 da nordmennene frykta eit statskupp frå hans side.

Med god grunn, for den norske hæren stod direkte under kongens kommando, ikkje under arméminister Motzfeldts, og denne våren og sommaren kom det fram at den norske offisersstanden nok ikkje ville vere uvillig til å stille seg bak øvstkommanderande, kongen, om han skulle ønske å velte den forargelege konstitusjonen,103 som gav det ubereknelege Stortinget altfor mykje makt og frekke skribentar lov til å kritisere også hæren. Motzfeldt hadde sett dette og engsta seg for «hvorledes ogsaa vort Militær, naar det først erfarer, at det har Magten, kunde gjøre et Skridt efter det andet, og mindst kan man vide, hvorledes Militærets Stemning kunde af Visse benyttes til at skrive Love udenfor Grundloven».104 Motzfeldt kjente sin konge og visste kva slags lover han helst ønskte å styre landet etter.

Det som gjorde situasjonen så tilspissa, var kombinasjonen av forholda internasjonalt, der Den heilage alliansen, anført av dei autoritære regima i Russland, Preussen og Austerrike, ønskte å kvele alle liberale tendensar i Europa, og forholda her heime med store og prinsipielle konfliktsaker mellom Stortinget og kongen, først og fremst det enorme gjeldskravet frå Danmark og tredje gongs vedtak i Stortinget om å oppheve adelen i Norge. Begge desse sakene vekte uro i Den heilage alliansen. Mest alvorleg var gjeldskravet frå Danmark på 3,6 millionar riksdalar Hamburger banco. Dette gjeldskravet var heimla i Kieltraktaten som skreiv Norge over frå Frederik 6. av Danmark til Karl 13. av Sverige, og England hadde stilt opp som garantist for at gjelda skulle bli driven inn. Men Norge var i økonomisk ruin etter alle kriseåra, og nordmenn flest fatta ikkje korleis landet skulle kunne betale ein slik vanvitig sum. Mange, og eit massivt fleirtal i Stortinget, meinte at Norge heller ikkje var forplikta til å betale, iallfall ikkje åleine, slik Karl Johan kravde, også Sverige måtte ta sin del.

Det formelle grunnlaget for å hevde dette var ikkje innlysande. Vel hadde Stortinget aldri godtatt vilkåra i Kieltraktaten, og vel kunne gjeldskravet synast urimeleg stort, men det første overordentlege stortinget hausten 1814 hadde vitterleg gitt Karl Johan fullmakt til å forhandle med danskane om gjelda på Norges vegner,105 og han hadde sluttført forhandlingane med ein akseptert nedbetalingsavtale over ti år.

På dette grunnlaget kunne kongen fininnstille truslane sine: Han formante Stortinget med at dersom nordmennene no ikkje makta å handtere si eiga gjeld, så var dei ikkje lenger berettiga til å ha eit eige land, og dersom det var slik å forstå at nordmennene meinte at Sverige og Norge utgjorde ein og same økonomi, så var det ikkje han imot å ta konsekvensen av dette synet og la dei to landa smelte saman til eitt.106 Peter Motzfeldt noterte i dagboka si 15. mai at Karl Johan hadde tatt farvel med ein norsk løytnant som var kommen frå Stockholm, med desse orda: «Sig Deres Landsmænd, at det gjør mig ondt, at Storthinget opfører sig saaledes, at jeg ei længere kan opretholde Norges Grundlov.»107 Det var blant anna slike perspektiv som var med på å drive Christian Magnus Falsen over på kongens side i denne saka108 og for alltid gi han eit stempel som politisk vêrhane.

Under låg heile tida ein dobbel trussel: Svenske hærstyrkar rørte på seg, det viste seg at dei saman med norske soldatar skulle ha ein øvingsleir på Etterstad berre tre kilometer frå byen på same tid som svenske flåtestyrkar dreiv øvingar i hamnebassenget; og i Napoli nedkjempa store austerrikske intervensjonsstyrkar enkelt eit forsøk på å etablere eit konstitusjonelt kongedømme basert på ei liberal grunnlov. Den heilage alliansen viste med det at den var villig til bruke militær makt mot såkalla opprørske element omkring i Europa. Den nye konstitusjonelle regjeringa i Spania etter opprøret mot kong Ferdinand i 1820 var i søkelyset deira, det fanst franske og tyske grupperingar dei heldt eit vakent auge med, og dei var oppmerksame på Norges liberale grunnlov. Reaksjonen heldt på å befeste stillinga si i Europa.

I dette klimaet dreiv Karl Johan eit diplomatisk spel for å sikre seg ryggdekning frå alliansen i tilfelle han måtte legge sverdet i vektskåla, som han kalla det. Til den russiske tsar Aleksander skreiv han i ein såkalla verbalnote at formålet med å gripe inn overfor Norge var å strupe revolusjonære og republikanske krefter med sterke band til europeiske opposisjonsgrupper.109 Dette var ein ganske annan låt enn da han berre eit par år tidlegare, med sin «lifliga, ofta vidt sväfvande inbillningskraft», hadde sysla med ein plan om å samle dei konstitusjonelle statane i Europa i eit eige forbund som motvekt mot Den heilage alliansen; ei folkemengd på 75 millionar mot ei på 90,110 det var slett ikkje verst. I situasjonen som no var oppstått, da det var Den heilage alliansen han appellerte til, var det òg pinleg for Karl Johan at han hadde vore litt for kjapt ute med å lykkønske kongen av Napoli med den nye liberale konstitusjonen.

I det heile tatt var kongen av Norge og Sverige ein vankelmodig herre som stadig skifta sinn, noko arméminister Peter Motzfeldt etter sju år som statsråd hadde solid erfaring med: «Det Eneste, jeg stoler paa, eller dog endnu øiner noget Haab i, er Vedkommendes [kongens] Ustadighed og maaskee Mangel paa Resolution til at udføre nogen decisiv Streg.»111 Det same inntrykket etterlét han hos dei utanlandske sendemennene han sette alt inn på å påverke. Den engelske sendemannen William Vesey-Fitzgerald meldte 15. april heim til London at den svenske kongen «stadig tenker på politiske grep, men at han til tross for både virkemidler og veltalenhet ikke har den karakter som trengs for å gjennomføre dem».112

Det spørst om ikkje Karl Johan ville ha vist god, gammal handlekraft dersom nordmennene verkeleg hadde nekta å betale gjelda til Danmark like trassig som Stortinget 9. mai 1821 avskaffa den norske adelen, imot alle åtvaringar frå kongen om intervensjon frå land der adelskap rangerte høgt. Men 29. mai bøygde Stortinget nakken for dei harde realitetane og vedkjente seg heile det danske gjeldskravet. Det gjekk fire dagar før meldinga om vedtaket nådde Karl Johan i Stockholm, og i den tru at Stortinget ville stå på sitt, hadde han i mellomtida gjort to drastiske grep: Den 1. juni sendte han ein dramatisk såkalla sirkulærnote til landa i Den heilage alliansen; og 2. juni signerte han ein ny lovproposisjon om trykkefridommen i Norge.

I sirkulærnoten vart allianselanda varsla om eit muleg foreståande statskupp. Kuppet skulle ikkje by på dramatikk: Kongen ville enkelt og greitt gripe inn med den makta Kieltraktaten hadde gitt han, og gjere aldeles nødvendige endringar i den norske konstitusjonen. Han spesifiserte nøyaktig kva det var snakk om: at kongen skulle få absolutt veto, ha siste ord i saker om statsborgarskap for utlendingar, utnemne stortingspresidenten og ha rett til å avsette høgare embetsmenn, at Stortinget skulle møtast berre kvart femte år som i Sverige, og at nye reglar skulle gjelde for den lovgivande makta – og for trykkefridommen. Ingenting anna. Med andre ord ei kolossal styrking av kongemakta i Norge, i tråd med dei monarkiske ideala som prega reaksjonen i Europa etter Napoleonskrigane og den franske restaurasjonen.

Stortingsvedtaket om statsgjelda av 29. mai gjorde statskuppet mindre presserande. Men fordi Stortinget hadde sett som vilkår at nedbetalingstida skulle vere 30 år og ikkje 10, heldt Karl Johan oppe trusselen heilt til nordmennene 24. juli atter måtte bøye fattigmannsnakken og godta gjelda vilkårslaust. Seinare på året bles kongen det heile bort i eit brev til utanriksminister Lars von Engeström med sin vanlege stormodige etterpåklokskap: «Intet ville for meg ha vært lettere enn å omdanne forfatningen og ta enevoldsmakten. Men jeg vil det ikke, og jeg trenger det ikke, for jeg håper at alt kan forsones når man følger den ordinære vei.»113

«Den ordinære vei», det var vegen om kongelege proposisjonar til Stortinget, og dei kom det flust av utover sommaren 1821. Først ute var proposisjonen av 2. juni som skulle endre grensene for trykkefridommen.

Berre «nödiga inskränkningar» i trykkefridommen

Dei tiltaka kongen ønskte å sette i verk, hadde han i sirkulærnoten kalla «nödiga inskränkningar af pressens missbruk».114 Det var snedig formulert: Det var misbruket som skulle innskrenkast, ikkje trykkefridommen. Meininga var naturlegvis å forby ytringar som sidan 1814 hadde vore lovlege i Norge; nokon annan måte å innskrenke «pressens missbruk» på fanst ikkje. Denne gongen gjaldt ikkje innskrenkingane berre ytringar i Norge mot svenske forhold og vice versa. Heile praktiseringa av trykkefridommen skulle overhalast; måten den vart praktisert på i Norge, var ulovmessig.

Grunngivinga for dette ber preg av å vere ført i pennen av juristar som visste kva dei dreiv med. Det dei slo ned på, var ikkje minst den arbitrære karakteren dommane i trykkefridomssaker gjerne fekk. Argumentasjonen gjekk slik: Fordi «Rettens Pleie i Norge er gaaet frem efter Love og Forordninger, udkomne førend Riget fik en fri og constitutionel Statsforfatning, saa ere disse Love nu for Tiden i Modsigelse med de Grundsætninger, som bør følges»; og fordi

den Maade, paa hvilken Meningen af et Ord eller en Sætning fortolkes, er saare vigtig, da er det magtpaaliggende at denne Rettighed ikke overlades alene til Dommerens Skjøn, og at Nationen ikke udsættes for at see sig berøvet en Deel af den Frihed, som den har villet erhverve, og som sættes paa Spil, først ved den Fortolkning, som Dommeren skulde ville gjøre af den i et Skrivt tilsigtede Mening, og dernæst ved den Maade, paa hvilken han skulde ville anvende Love, der bleve foreskrevne andre Tider og under en anden Tingenes Orden.115

Pene ord, dette. Ein av nasjonens viktigaste fridommar stod på spel, og grunnen var at domstolane ikkje hadde middel til å kunne følgje påbodet i § 96 i Grunnlova om å dømme «efter Lov», slik at dommarane måtte turnere gamle lovbod etter sitt eige skjønn, dømme arbitrært.

I same stil peika proposisjonen på at det var prinsipielt feil av domstolane å halde seg til § 100 som rettsgrunnlag i skyldspørsmålet, ikkje til straffelovene. Grunnlovsparagrafar fastsette berre rettane til borgarane i eit land, ikkje pliktene: «De befatte sig ikke med egentlige Straffebestemmelser, men det er Lovene [straffelovene], som bestemme hvad der er Overtrædelse deraf, og hvilke Straffe passeligst derimod bør anvendes.»116 Det var prinsippa i vår domsmodell C proposisjonen kritiserte og tok avstand frå. Kongen kravde frå no av ein annan domsmåte.

I denne situasjonen, der utdaterte lover tvinga dommarane til å idømme straff etter skjønn, var det maktpåliggande straks «at faae visse Bestemmelser fastsatte, efter hvilke Trykkefrihedens Misbrug kunde lovligen vorde hemmede og straffede». I adressa til kongen av 6. april som avviste forslaget hans til tillegg til Riksakta, hadde Stortinget oppgitt at det fanst mange nok reglar i «de nu gjeldende Love». Men desse lovreglane var etter kongens meining utilstrekkelege; «disses Ufuldkommenhed er af Storthinget selv erkjendt, og de bære noksom Præget af den Tid, i hvilken de bleve udgivne».117

Proposisjonen såg berre ei løysing på problemet:

Ifølge Storthingets Addresse anseer Hans Majestæt Forordningen om Trykkefriheden af 27de Septbr. 1799, i de Bestemmelser, som ikke staae i aabenbar Strid med Constitutionens 100de §, som endnu fuldkommen gjeldende indtil Storthinget, i Forening med Hs. Majestæt, har antaget en Lov om Trykkefrihedens Misbrug, der tilbørligen udvikler denne væsentlige Deel af en Stats-Lovgivning.118

Dei lovreglane som da framleis gjaldt, skulle domstolane overhalde strengt og etter bokstaven, utan skjønn, fram til den nye straffelovboka var vedtatt, om no Stortinget heldt fast på ikkje å innføre noka ny trykkefridomslovgiving før den tid. Denne proposisjonen foreslo derfor ingen nye lovreglar om grensene for trykkefridommen, slik den tidlegare proposisjonen om eit tillegg til Riksakta hadde gjort. Dei gamle lovene fekk halde inntil vidare, berre dei vart følgde til punkt og prikke. Slik vart § 100 svekt som lovgrunnlag ved domstolane og 1799-forordninga dytta i framgrunnen.

Retorikken bak dette kan ved første blikk sjå ut til ikkje å bryte altfor gale med den rådande rettsoppfatninga i Norge: Dei gamle straffelovene var utdaterte etter overgangen «fra en Statsforfatning, som var bygget paa Enevoldsmagten, til en fuldkommen fri og constitutionel Regjeringsform»,119 som det stod i proposisjonen; og ifølgje historikaren Sverre Steen i boka Krise og avspenning frå 1954 uttrykte kongen det som òg var Stortingets syn, at lovboda i forordninga av 27. september 1799 framleis var gjeldande «hvis de ikke åpenbart stred mot Grunnloven».120

Men det Sverre Steen da har oversett, er at Stortinget aldri hadde brukt ordet «openbart» i denne samanhengen og heller aldri kom til å gjere det. Det ordet stod i proposisjonen og berre der. Det som kom til å stå i den nye adressa til kongen da Stortinget 17. august avviste også denne nye proposisjonen, var at 1799-forordninga «ifølge § 94 i Grundloven ansees for gjeldende, forsaavidt samme ikke staaer i Strid med Grundlovens § 100»,121 dvs. at adressa ganske enkelt peika på den allmenne rettstilstanden etter 1814, at alle gamle lover var i kraft så sant dei ikkje strei mot Grunnlova eller andre nye lover, det same som konstitusjonskomiteen hadde uttalt i 1816.

Forskjellen når den kongelege proposisjonen fletta inn ordet «aabenbar», «i aabenbar Strid med», var stor og prinsipiell og gjorde argumentasjonen til eit angrep på den norske trykkefridommen. Ordet var for lengst etablert i trykkefridomslovgivinga som eit kjerneord som betydde ordrett, utan fortolking, slik generalauditør Bergh i lovforslaget sitt frå 1817 meinte at skjønnskommisjonane skulle vurdere ei ytringar nokon ønskte å reise sak mot: «saaledes som de nu, uden nærmere Fortolkning læses» (sjå side 371). Kongens juristar vendte no dette behendig imot rettsoppfatninga til nordmennene.

Dette fører over i den grunnleggande diskusjonen om Grunnlova som eit fundament (sjå drøftinga av dette på side 295–298). Slik konstitusjonskomiteen på Stortinget i 1816 hadde sett det, med to så ulike blikk som generalauditør Berghs og stiftamtmann Christies, var berre slikt i samsvar med § 100 i Grunnlova som kunne avleiast direkte av ordlyden i paragrafen og ikkje braut med Grunnlovas «Aand og Grundsætninger», som høgsterettsdommar Jørgen Mandix hadde uttrykt det (sjå side 227). Paragraf 100 var lex superior. Ingenting tyder på at Stortinget i 1821 meinte noko anna.

Imot dette påstod den kongelege proposisjonen med uttrykket «i aabenbar Strid med» at § 100 og 1799-forordninga måtte samanliknast ord for ord, ordrett og utan fortolking, som to lover av same rang. Da var ikkje Grunnlova lex superior og forordninga ei underordna lov; alt i forordninga som ikkje kom i direkte og openbar ord-for-ord-kollisjon med § 100, måtte vere gyldig. Slik tok kongen og hans menn ut det fulle potensialet i argumentasjonen ekspedisjonssekretær i Finansdepartementet Jørgen Herman Vogt hadde brukt i artikkelen i Den Norske Rigstidende i mars 1817 (sjå side 305). Det hadde store konsekvensar for kva slags ytringar som var misbruk av trykkefridommen, og korleis slike saker skulle behandlast.

Kongen forlangte med dette ein domstolspraksis etter vår domsmodell B i ein versjon der § 100 som overordna norm var innsnevra etter eit strengt lex posterior-prinsipp, imot praksisen ved dei norske domstolane, som alt frå starten av hadde sett på Grunnlova som lex superior.122

Både kongen og Stortinget brukte ordet misbruk; dei meinte berre ikkje det same med det. Stortinget sikta til ytringar som vart ramma av trykkefridomslovgivinga slik den faktisk gjaldt og vart praktisert, ettersom det var tilstrekkeleg «til at tilbageholde den skrivelystne Kaadhed inden de Skranker, som den borgerlige Orden udkræver».123 Med den lovforståinga proposisjonen lanserte, kunne den hevde at også ytringar utover dette, nærare bestemt «Forbrydelser af denne Natur, som de, hvilke denne Hs. Majestæts Proposition gaaer ud paa at forebygge og at straffe», ifølgje svaret frå Stortinget var «forudseede i de nuværende Love, og Hs. Majestæt antager dette».124

Men proposisjonens tolking av uttrykket «de nuværende Love» var stikk i strid med Stortingets syn på kva for nokre lovbod som kunne gjelde. Det kom ikkje av at Stortinget på nokon måte hadde uttrykt seg uklart. Grunnen var at kongen ville innføre desse endringane, denne gongen med støtte av ein fiffig juridisk argumentasjon.

Korleis ei ordrett samanlikning mellom § 100 og 1799-forordninga kunne slå ut, ser vi av dei forordningsparagrafane Karl Johan ville gjere gjeldande for forholdet mellom Norge og Sverige i staden for det tillegget til Riksakta som Stortinget hadde avvist. Ettersom forordninga frå dansketida ikkje inneheldt reglar om dette forholdet, «saa antager Hs. Majestæt at bemeldte Anordnings 1, 2, 6, 7, 10, 12 og 13 §§ ere anvendelige paa Foreningen mellem Sverige og Norge».125 Paragraf 1 anviste dødsstraff for berre å ytre ønske om «Forandring i den, ved Fædrenelandets Grundlov bestemte, Regieringsform». Fleire av dei andre paragrafane måtte òg stri mot § 100 dersom Grunnlova vart sett på som eit fundament,126 ikkje minst § 13 om allegori og ironi. Men ettersom det ikkje stod eit ord om allegori og ironi i § 100, kom dei to lovene etter betraktningsmåten i proposisjonen, dvs. ved ei ordrett samanlikning, heller ikkje i kollisjon på dette punktet.

Å gjere desse paragrafane gjeldande for forholdet mellom Norge og Sverige var det eine av dei to nye lovgivingsforslaga i proposisjonen. Det andre var å innføre jury i alle trykkefridomssaker. Medlemmene i juryen skulle sverje denne eiden: «Jeg sværger at ville dømme i denne Sag, i Overeensstemmelse med Forordningen af 27de Septbr. 1799, og efter min bedste Overbeviisning; saa sandt hjelpe mig Gud og hans hellige Ord.»127 Oppgåva deira var så å avgjere om «Forfatteren af det paaankede Skrivt er strafskyldig efter Hoved-Grundsætningerne i Constitutionens 100 §, jevnførte i Henseende til deres Anvendelse [mi utheving] med Forordningen af 27de Septbr. 1799», altså vår domsmodell B. Dommarens oppgåve vart etterpå å dømme «hvad Ret er efter Loven»,128 dvs. bokstaveleg etter straffereglane i 1799-forordninga. På denne måten ville proposisjonen gjeninnføre forboda i forordninga som rettsgrunnlag for straff og slik få slutt på alle skjønnsavgjerder frå dommarens side og føre dommargjerninga over i ei lovmessig form, bort frå vår domsmodell C.

Dette lovforslaget etterlét ingen tvil om at straffenivået i forordninga frå eineveldets tid skulle vere gjeldande også under dei nye rettsforholda i landet. Men truleg såg kongen og regjeringa likevel på desse straffene som utidsmessige; som kompensasjon for at dommen i første rettsinstans etter proposisjonen skulle vere endeleg og ikkje kunne ankast, stilte kongen seg open for søknader om nåde. Kongen var elles raus med nåden og såg seg råd med å skjenke den til sjølv sine verste motstandarar, på same måte som han gjerne greip til sin private pengepung for å temme ein mann.

Også denne gongen var det klart kvar Stortinget ville lande. Den 17. august 1821 vart lovforslaget avvist einstemmig og med same grunngiving som i adressa av 6. april som avviste forslaget til tillegg til Riksakta: Inga ny lovgiving trongst før den nye straffelovboka kom på bordet, og juryordninga var ikkje «analog med Principerne for vores almindelige Procesform». Stortinget passa også denne gongen på å få med at det ikkje var på sin plass å vedta ei lov som «der er al Grund til at befrygte, kunde komme til at indeholde Principer, afvigende fra dem, der blive etablerede i den forventende nye almindelige Criminal-Lovbog».129

Men kongen hadde ikkje sete i ro med dei avvikande prinsippa sine mens Stortinget arbeidde. I tida etter at han signerte proposisjonen av 2. juni 1821, hadde han fått det norske statsrådet i Stockholm – statsminister Peder Anker og statsrådane Jonas Collett og Thomas Fasting – med på vedtak som førte til at eit fleirtal i Stortingets protokollkomité i 1824 gjekk inn for å stille dei for riksrett for ikkje å ha følgt § 30 i Grunnlova og protestert mot ei kongeleg avgjerd som var «stridende mod Statsformen eller Rigets Love». Innstillinga frå komiteen gir eit godt bilde av kva Stortinget meinte om nokre av dei sentrale paragrafane i forordninga av 27. september 1799 som etter Karl Johans syn måtte gjelde fordi dei ikkje openbart var i strid med Grunnlova.

Kongens nederlag

Det som hadde skjedd, var at regjeringa i eit møte i Stockholm 5. juni hadde vedtatt å trykke opp 1799-forordninga på ny og sende den ut til dommarar og øvrigheit, og at «Justis-Departementet har at vaage over Efterlevelsen af disse Anordninger».130 Heimelen for å gjere dette var at «Storthinget i dets underdanige Addresse af 6te April d.A. havde erklæret de nærværende Love om Trykkefrihedens Misbrug for endnu gjældende», og formålet var at «de saasnart mueligt kunne komme til det Offentliges Kundskab».

Den kongelege resolusjonen rekna opp alle grensene § 100 sette for trykkefridommen, og forkynte deretter at også «Forordningen af 27de Septbr. 1799 har i dens 13de og fl. §§ fastsat disse Forbrydelser og de dermed forbu[n]dne Straffe». Desse paragrafane fekk Justisdepartementet ordre om å sørgje for vart etterlevde, «og lade Sammes Overtrædere drage til Ansvar for Domstolene; i hvilket Tilfælde Departementet skal lade den 18de og 20de § i Forordn. af 27de Septbr. 1799 sætte i Udøvelse».131

Ikkje minst denne siste passusen var oppsiktsvekkande. Begge desse sensurparagrafane måtte reknast som enten heilt eller delvis oppheva etter § 94 i Grunnlova (sjå side 36 og 63). Av to brev frå Karl Johan til statthaldar Johan August Sandels frå juli 1821 går det fram at kongen trudde at han på denne måten kunne presse nordmennene til å godta juryordninga i proposisjonen av 2. juni. No måtte Stortinget velje, meinte han, enten juryen eller forordninga av 27. september 1799.132

Men nordmennene ville ikkje ha nokon av delane. Allereie arméminister Peter Motzfeldt hadde reagert på resolusjonen da ein kurer frå Stockholm kom til den norske regjeringa i Christiania med den. Same dag hadde han vore i Stortinget og lese opp proposisjonen av 2. juni, og han beklaga seg etterpå i dagboka: «Det er sandelig ei behageligt at forelæse Saadant, som man hverken i Form eller Indhold kan bifalde.» Den nye resolusjonen omtalte han som enda ein kuriøs ting frå Stockholm. Regjeringa i Christiania skulle nok besørge trykkinga og utsendinga, meldte han, «men hvad det ‘til Efterlevelse’ angaar, da maa vi sætte det noget paa Skruer [dvs. forkludre det], da det er en egen Sag, at Kongen befaler Dommerne, hvilke Forordninger de skulle ansee for gjældende».133

Motzfeldt stod ikkje på kongens side i trykkefridomsspørsmålet, og i dette tilfellet hadde han fleire i regjeringsapparatet med seg i det. Justisdepartementet og statsråd Diriks motarbeidde resolusjonen, eller prøvde i det minste å avgrense rekkevidda av den. I den offisielle meldinga frå departementet som stod på trykk i Den Norske Rigstidende 26. juni, heitte det kort og godt at kongen hadde befalt at forordninga av 27. september 1799, som etter adressa frå Stortinget av 6. april saman med § 100 i Grunnlova måtte vere å sjå på som den gjeldande lova om trykkefridommen, «skal aftrykkes paanyt og tilstilles vedkommende Øvrigheder til Efterretning»,134 og at det hadde vorte gjort 19. juni. Ingen bestemte paragrafar vart nemnte. Men i rundskrivet som gjekk ut til stifta Aggershuus, Christiansand, Bergen og Trondhjem og til Budskeruds Amt, måtte departementet pent skrive at «den Kongl. Resolution har paalagt Departementet at lade den 18de og 20de § i bemeldte Forordning sætte i Udøvelse».135

Stortingets protokollkomité i 1824 las inn i resolusjonen av 5. juni at «de nærværende Love om Trykkefrihedens Misbrug skulde i Eet og Alt, uden nogen Indskrænkning, være gjældende»,136 utan dei avgrensingane som følgde av §§ 94 og 100 i Grunnlova. Peter Motzfeldt og regjeringa i Christiania må ha forstått den annleis. I den proposisjonen Motzfeldt hadde lese opp i Stortinget same dag som resolusjonen kom med kurer frå Stockholm, heitte det – med Motzfeldts ord – at det ved lov skulle «bestemmes, at Trykkefriheds-Forordningen af 1799 er gjældende, hvor den ei strider imod Grundlovens § 100»,137 altså ikkje fullt ut, og i det lyset måtte Motzfeldt nødvendigvis lese resolusjonen av 5. juni.

Dette gjekk òg tydeleg fram av resolusjonsteksten: Forordninga behandla i «dens 13de og fl. §§» dei same forboda som § 100, og det var «disse Anordninger» i forordninga som skulle etterlevast,138 ikkje alle; dei to andre paragrafane som resolusjonen peika spesielt ut, §§ 18 og 20, hadde eit innhald som ikkje gjaldt grensene for trykkefridommen og ikkje trong vere «i aabenbar Strid med» § 100 etter ei samanlikning ord for ord og utan fortolking etter Grunnlovas «Aand og Grundsætninger». I alle dei seinare vedtaka som protokollkomiteen refererte, heldt kongen og regjeringa seg innanfor denne ramma.

I eit regjeringsmøte 15. juni der dei godkjente ei innstilling frå den norske regjeringa i Christiania om å gå til justisaksjon mot bokhandlar Hans Abel Hielm for ein anonym artikkel i Det Norske Nationalblad, forlangte kongen at §§ 18 og 20 skulle brukast mot Hielm. Det ville seie at Hielm mens han stod under tiltale for misbruk av trykkefridommen, ikkje hadde lov til å sette noko som helst på trykk nokon stad «med mindre en bosiddende Borger giver sin skriftlige Erklæring, at ville indestaae for Skriftets Indhold»,139 og at han etter ein fellande dom skulle settast under livslang sensur ved at han ikkje kunne «lade noget Skrift trykke, forinden Manuscriptet er blevet foreviist Stedets Politiemester og af ham paategnet, at det maae trykkes».140

I eit møte 26. juni behandla kongen og statsrådet hans innstillinga til enda ein justisaksjon mot bokhandlar Hielm og Det Norske Nationalblad for ein ny anonym artikkel og gjentok det same pålegget. Da det gjekk opp for kongen at Justisdepartementet lét vere å gjennomføre det, innskjerpa han ordren i eit regjeringsmøte 13. juli: «Hs Majestet finder ikke, at den 18de § i Fr. af 27de Septbr. 1799 er i hele dens Omfang sat i Udøvelse; Høistsamme befaler derfor Justits- og Politie-Departementet nøie at holde sig bemeldte § efterrettelig.»141

Men departementet gjennomførte aldri verken § 18 eller § 20, og 1. november 1822 uttrykte kongen sterk misnøye med det i eit regjeringsmøte i Christiania. Da var det ei trykkefridomssak mot redaktør Carl Ferdinand Rode i Drammens Tidende det gjaldt (alle desse sakene blir behandla i kapittel 19, «Mot ein endeleg rettspraksis» og kapittel 20, «Høgsterett tar stilling»). Redaktør Rode var dømt til fire dagars fengsel på vatn og brød, og kongen ville at avisa hans no skulle settast under sensur etter påbodet i § 20.

Statsråd Christian Adolph Diriks i Justis- og politidepartementet hadde kvidd seg for å sette kongens vilje ut i livet og søkt råd hos generalprokurøren, eit embete kongen eigenhendig hadde innført 2. mars 1822, etter svensk og dansk mønster, for å «skaffe Os og Vort kjære og tro norske Folk den størst mulige Vished om, at Lovenes Bud efterleves, Retfærdigheden haandhæves, hvert Klagemaal nøiagtig undersøges, og den skjødesløse eller utro Statens Tjener drages til vedbørligt Ansvar»,142 som det heitte i innleiinga til embetsinstruksen av 28. mai 1822. Generalprokurøren vart derfor tildelt høg rang, som generalløytnant, dvs. rett under generalar, admiralar og statsrådar.143 Den første – og einaste – av sorten Norge fekk, var ingen annan enn Christian Magnus Falsen.

Han svarte, ut frå ei vanleg fortolking av første setning i § 100 opp mot § 94 i Grunnlova, at § 20 påbaud sensur og «saaledes i denne Henseende er aldeles stridende mod Grundlovens § 100» og ikkje «nu længer kan være gjeldende».144 Men sjølv ikkje statsapparatets høge – og etter kvart mektig upopulære – generalprokurør kunne tillate seg å skulde kongen for bevisst å krenke Grunnlova. Derfor la også han velmeinte ord i vektskåla – og gav kongen sjansen til eit verdig tilbaketog:

Vel saae jeg af de mig overleverede Papirer, at Hans Majestæt ved naadigste Resolution af 5te Juni f.A. har paalagt Deres Høivelbaarenhed [statsråd Diriks], som Chef for Justits- og Politie-Departementet, at sætte den benævnte § i Udførelse; men da Paragraphen ikke alene handler om den Censur, som Domfældte Overtrædere af Trykkefrieheden skulde underkastes, men tillige foreskriver, at Doms Slutningen skal bekjendtgjøres i alle indenlandske Aviser, hvilket ikke kan ansees stridende mod Grundloven, saa troer jeg at Hans Majestæts Resolution med Hensyn hertil maa forstaaes, og at den saaledes ingenlunde kan antages at have havt til Hensigt at indføre nogen saadan Censur, som den ovenomhandlede.145

Det kunne umuleg vere denne regelen kongen tenkte på når han no ville gjeninnføre § 20. Før grunnlovsvedtaket i 1814 hadde alle dommar i trykkefridomssaker så visst vorte gjort kjente i avisene «i Følge den 20de §. i Forordningen af 27de September 1799»,146 men etter 1814 hadde nok regelen vorte sett på som oppheva og iallfall ikkje praktisert. Ved ein kongeleg resolusjon av 3. juni 1820 hadde regjeringa så pålagt overøvrigheita å få slike dommar trykte «i Rigstidenden og Stiftets Avis»,147 og frå da av hadde dommane i trykkefridomssaker vorte offentleggjort «overensstemmende med Hans Majestæt Kongens naadigste Resolution af 3die Juni 1820».148

Naturlegvis var det heller ingen som trudde at kongen sikta til denne oppheva regelen i § 20, og aller minst kongen sjølv, som i staden for å gjere eit tilbaketog erklærte seg ueinig i tolkinga.149 Det var sensurregelen han ville sette i kraft. Etter den bastante motstanden frå generalprokurør Falsen og Justisdepartementet avstod han likevel motvillig frå å bruke paragrafen slik han helst ønskte, idet han håpa at redaktør Rode «for Fremtiden vil holde sig inden de ved Lovene og Anstændighed foreskrevne Grændser».150

Ikkje nokon gong under desse hendingane hevda kongen og statsrådet i Stockholm at 1799-forordninga skulle gjelde fullt ut. Den einaste grunnen Stortingets protokollkomité i 1824 kunne ha for å påstå det, var at å sette i kraft sensurparagrafane 18 og 20 var eit så fundamentalt brot med Stortingets eige syn på kva som kunne vere gjeldande, at det måtte bety at kongen og statsrådet ikkje på noko vis ville gå vegen om ei uomgjengeleg fortolking etter §§ 94 og 100 i Grunnlova – nettopp som det velvalde uttrykket «i aabenbar strid med» i proposisjonen av 2. juni innebar. Ei fortolking var noko ganske anna enn ei samanlikning, som proposisjonen ønskte. Da kunne jo heile forordninga vekkast til liv att. Noko anna grunnlag for påstanden fanst ikkje i dei regjeringsvedtaka komiteen gjengav og bygde den på.

Av komitéinnstillinga gjekk det likevel tydeleg fram at vedtaka også utan dette ankepunktet om heile forordninga innebar at ein riksrettstiltale kunne bli aktuell. Å vedta å gjere dei to sensurparagrafane gjeldande var i seg sjølv grovt nok. Paragraf 18 gjorde «en Deel af Straffen til en umiddelbar Følge af den blotte Anklage og Tiltale, før endnu nogen Dom har afgjort om Anklagen og Tiltalen er beføiet og grundet eller ei», i strid med § 96 i Grunnlova, «og saafremt Trykkefrihed og Censur ere modsatte Begreber, da kan den 20de § i bemeldte Forordning ligesaalidet bestaae med Grundlovens § 100».151 Og «en Foranstaltning, der truer med at bringe Censurens Tiider tilbage, kan man da vist ikke betragte som uskadelig for Riget, uden at komme i Strid med eet af Grundlovens Principer».152

Det opprørte protokollkomiteen at den kongelege resolusjonen påstod at det var Stortinget som i si adresse til kongen hadde «erklæret de nærværende Love om Trykkefrihedens Misbrug for endnu gjældende». Lover vart verken oppheva eller gjort gjeldande gjennom adresser:

[D]ersom Storthinget, under Form af en Addresse, havde fremsendt til Hs. Majestæt Kongen en Beslutning om Udfærdigelsen af en Lov – eller (med Hensyn til nærværende Sag) om at Fr. af 27de Septbr. 1799 skulde i alle sine Bestemmelser træde i Kraft, uden Hinder af Grundloven, og til den Hensigt udgives paanyt, – er det unægteligt, at Storthinget derved vilde have gaaet udenfor sin Competence, handlet grundlovstridigt og compromitteret sig selv.153

Ved å la vere å protestere mot vedtaksforslaga frå kongen hadde statsrådane i Stockholm sett til side ei plikt «hvis Vigtighed bliver saa meget større, naar det gjælder Forholdet mellem de constitutionelle Magter, og – som in casu – Storthingets og Kongens Ære og Værdighed».154 Statsrådane hadde krenkt ikkje berre Stortinget, men òg kongen, og dei burde og måtte ha visst at dei handla gale.

No hadde heller ikkje ein stortingskomité lov til å skulde kongen for bevisst å ha handla grunnlovsstridig, men statsrådane hans kunne dei etter § 30 i Grunnlova skulde for dette, til og med på ein infam måte:

Det vilde være en ugrundet Fornærmelse mod de høitbetroede Mænd, der udgjøre Kongens Raad, at antage, at de ikke skulde have indseet Forskjellen mellem de omhandlede Udtrykke i Storthingets Addresse og Hs. Majestæts Udtydning deraf, eller at de skulde være saa ubekjendte med de constitutionelle Former, at de ikke skulde være vidende om, at Love ikke kunne enten gives eller ophæves ved en Addresse.155

Dei uttrykka det var snakk om, var formuleringa «da vore nu gjeldende Love, endskjøndt de i denne Materie vel ikke ere de hensigtsmæssigste, dog ere saa langt fra at tage Pasqvillanter i Beskyttelse»156 i adressa til kongen av 6. april 1821:

Hs. Majestæt antager dette for at være en Fortolkning, fra Storthingets Side, af de nærværende Love, og for dets Erklæring om, at de nærværende Love om Trykkefrihedens Misbrug endnu ere gjældende. At yttre sig om, hvilke Egenskaber de Love have, som ere gjældende, og at erklære sig om, hvilke Love der maae ansees for at være gjældende – dette er jo dog ligesaameget i Meningen som efter Ordene forskjelligt.157

Når protokollkomiteen påstod at berre statsrådane, men ikkje kongen forstod dette, var det naturlegvis berre ein grunnlovpålagt frase. Stortinget skjønte like godt som vi gjer i dag, at Karl Johan visste kva han gjorde, og at det han ville, var å innskrenke trykkefridommen i Norge på ein måte som Stortinget var imot. Det var ikkje hemmeleg i samtida. Men kongen trudde kanskje ikkje at Stortinget ville våge å stanse han denne nifse sommaren 1821 da sverdet lurte bak spegelen, slik det likevel skjedde 17. august – og slik Stortinget i 1824 kom til å stemme ned alle grunnlovsforslaga han hadde lagt fram i 1821, ei handling som vekte stor oppsikt ute i verda.158

Da innstillinga frå protokollkomiteen kom opp til votering 23. juli 1824, følgde fleirtalet likevel ikkje innstillinga om riksrett mot statsrådane, ei forståeleg haldning i den spente situasjonen etter den dramatiske avvisinga av alle grunnlovsforslaga frå kongen. Med 37 mot 14 stemmer vedtok Odelstinget at det ikkje var «fornødent at foranstalte noget videre i denne Sag», men slutta seg til kritikken ved å erklære at forsamlinga ikkje kunne «bifalde det Statsraads Forhold, der var nærværende hos Hans Majestæt, da Høistsammes Resolution af 5te Juni 1821 angaaende Foranstaltningerne til Trykkefrihedslovenes Iverksættelse blev fattet».159 Dette viser klart korleis Stortinget såg på prinsippa for den norske trykkefridomslovgivinga.

Juristen Ole Munch Ræder forklarte to tiår seinare det som var skjedd, slik: «Man gik endog saa vidt» at ei adresse frå Stortinget til kongen «betragtedes som en Lov, hvorefter den nævnte Forordning skulde ansees gjældende i sin Heelhed; en Anskuelse, som forresten rigtignok ikke toges eller kunde tages tilfølge».160 Historikaren Halvdan Koht konkluderte sin gjennomgang av 1821-hendingane med at Stortinget «hadde slegi fast overmakta si i lovgjevings-spørsmål».161 Sverre Steens konklusjon om trykkefridomsutspela frå Karl Johan i 1821 var at i denne saka «hadde kongen lidt et klart nederlag».162 Og Kristian Holen Nymark meiner i 2019 det same: «Det var selvsagt ikke opp til kongen å diktere hvordan domstolene skulle fortolke relasjonen mellom Grunnloven og trykkefrihetsforordningen», og «Karl Johan maktet ikke å få innskrenket trykkefriheten.»163

Kva meinte domstolane?

Det som står att å undersøke her, er om og eventuelt korleis domstolane lét seg påverke av proposisjonen av 2. juni og den kongelege resolusjonen av 5. juni om at 1799-forordninga skulle sendast ut til dommarar og øvrigheit.

Det må ha gjort inntrykk at kongen på denne måten gav forordninga legitimitet og autoritet. Som protokollkomiteen skreiv: «At den her omhandlede Beslutning, in specie paa Trykkefrihedens Afbenyttelse, maa i flere Henseender have havt megen Indflydelse, derom tvivler vel Ingen.» Mange hadde trudd at forboda i 1799-forordninga i og med utsendinga beordra av kongen var gjort gjeldande att. Men embetsmennene burde vere såpass fortrulege med statsforfatninga at «de ikke ved en saadan Foranstaltning kunde lade sig forvilde». Komiteen gjekk ut frå at domstolane ikkje ville ta større omsyn til forordninga «end de i Overeensstemmelse med Grundloven ere pligtige at tage til enhver anden ældre Lov – forsaavidt nemlig som den kan bestaae med Grundloven».164

Spørsmålet i dei to neste kapitla blir derfor om Sverre Steens dom frå 1954 er rett:

Det måtte bli domstolenes sak å prøve i hvilken utstrekning forordningen av 1799 kunne brukes ved siden av Grunnlovens generelle bestemmelser om trykkefrihet. Domstolene foretok etter hvert en slik prøve, og de delte ikke kongens mening.165

Kongen hadde utfordra prinsippa i vår domsmodell C, som domstolane hadde gjort til rådande rettspraksis, og kravd at dei i staden skulle følgje prinsippa i domsmodell B i ein versjon der § 100 som avgrensande overordna norm var innsnevra etter eit strengt lex posterior-prinsipp. Dette vart sett på prøve i eit knippe rettsprosessar – eit fullt dusin – som la ut på sin sakte gang gjennom rettsapparatet, dei fleste som produkt av den heite politiske våren og sommaren 1821. Dei to neste kapitla er ei framstilling av desse prosessane, ikkje kronologisk, som i del 2, men tema for tema i dei ulike rettsinstansane frå underretten og opp til Høgsterett, slik at vi lettare kan halde fast på kvart av dei gjennom etappane fram mot endeleg avgjerd.

Det var i desse sakene at Høgsterett til slutt, da spørsmålet no vart sett på spissen, kunne vise kva forholdet skulle vere mellom § 100 og 1799-forordninga fram til straffelova av 1842 skyssa eineveldets forordning ut av historia. Berre nokre få såkalla formelle reglar i 1799-forordninga fortsette å gjelde etter det,166 inntil også dei vart uttrykkeleg oppheva ved straffelovsrevisjonen av 1889 og ved den nye straffelova av 1902.