Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Politilova § 27 a – militær makt mot innbyggarane

Fyrsteamanuensis

Knut Einar Skodvin er fyrsteamanuensis ved UiB. Utover tilsettinga der har han i periodar vore dommarfullmektig og konstituert tingrettsdommar ved Bergen tingrett.

Grunnloven § 101 tredje ledd gjev særlege reglar for det militære sin bistand til politiet. Ved lovendring i kraft frå 1. desember 2015 fekk politilova eit tillegg i form av ny § 27 a som lovregulerer slik bistand. Artikkelen drøftar dei rammene lova set for slik bistand, og lyftar fram nokre av dei sentrale spørsmål lovreguleringa lèt etter seg.

Nøkkelord: politi, forsvar, bistand, Grunnlova, maktbruk

1 Innleiing1

Spørsmål om bruken av den militære makta mot eige innbyggjarar har òg i Noreg tidvis vore viktig. For grunnlovsfedrane var temaet sentralt nok til at dei via det ei eiga føresegn, i dag å finna i Grunnlova § 101 tredje ledd.2 I ettertid har spørsmålet om den interne bruken av militærmakta vore framme i samfunnsdebatten frå tid til annan, kan hende mest kjend i samband med utbygginga av Alta-Kautokeino-vassdraget (slutten av 1970-tallet), og kom så særleg opp att etter terrorhendinga i 2011.

Grunnlovsbodet opnar for bruk av militærmakta mot innbyggjarane i to tilfelle, etter opplesing av opprørsføresegnene og elles i samsvar med lov. Slik er den lovgjevande forsamling gjeven kontroll med den interne bruken av militærmakta. Den lovheimel grunnlovsbodet krev, er no å finna i politilova § 27 a, og det er denne siste føresegna som er tema her. Temaet er viktig, fordi så langt politilova ikkje gjev heimel for slik bistand, kan Forsvaret utan etter opplesing av opprørsføresegnene ikkje nytta makt mot innbyggarane.

Artikkelen skal fyrst diskutera dei materielle krava til situasjonen som fylgjer § 27 a fyrste ledd, og deretter kommentera rammene føresegna stiller for den bistand Forsvaret kan yta. Sentralt i det siste er at utførande personell skal gjevast politimynde, og det oppstår spørsmål om kva tilleggskrav som eventuelt fylgjer av dette. Til sist skal bistand etter § 27 a tredje ledd, og om tredje ledd kan stetta lovskravet i Grunnlova, omtalast. Det føreligg no i tillegg ny bistandsinstruks.3 Denne skal nemnast der den kastar lys over spørsmåla som vert omtala. Men det underliggande regelverket er ikkje tema her.

2 Bistand etter politilova § 27 a fyrste ledd

2.1 Føresegna og bakgrunn

Spørsmålet om tolkinga av Grunnlova § 101 tredje ledd har vore omstridd, med ein etter kvart nokså samstemt teori kritisk til den utøvande mynde si forståing om at lovkravet ikkje var noko ein trengde ta for alvorleg.4 I sin rapport konkluderte 22. juli-utvalet med at lovgjeving burde vurderast, og eit framlegg til lovgjeving vart sendt på høyring i 2013.5 Etter høyring forkasta regjeringa lovframlegget, og i staden – og utan ny høyring – fremma ho eit meir avgrensa framlegg i form ny § 27 a i politilova.6

Framlegget vart vedteke, og politilova § 27 a lyder:

Etter anmodning kan Forsvaret bistå politiet ved

1. forebygging og bekjempelse av anslag av særlig skadevoldende eller omfattende karakter, herunder vakthold og sikring av objekter og infrastruktur,

2. ettersøking og pågripelse av personer som kan sette menneskers liv og helse eller vesentlige samfunnsinteresser i alvorlig fare, og

3. ulykker, naturkatastrofer og lignende for å verne menneskers liv og helse, eiendom og for å opprettholde ro og orden.

Ved bistand som nevnt i første ledd kan Forsvaret utøve makt innenfor de rammer som følger av § 6. Det samme gjelder når Kystvakten yter bistand etter kystvaktloven § 17 første ledd, og når Forsvaret utøver grenseoppsyn på landegrensen mellom Norge og Russland.

Utenfor tilfeller som nevnt i første ledd kan Forsvaret etter anmodning bistå politiet med materiell, spesialkyndig operatørpersonell og annet.

Kongen gir nærmere bestemmelser om Forsvarets bistand til politiet.

2.2 Materielle spørsmål

2.2.1 Bistand etter fyste ledd – generelle vilkår

Politilova § 27 a gjev heimel for bistand frå det militære i høvesvis fyrste og tredje ledd.7 Fyrste ledd stiller opp nokre generelle vilkår, og nemner så tre alternative situasjonar der Forsvaret kan gje bistand.

For både fyrste og tredje ledd gjeld at det er til «politiet» det kan ytast bistand. Ordlyden er så bestemt at det ikkje kan vera aktuelt å yta bistand til annan offentleg mynde. Det kunne vore aktuelt. Mellom anna går det fram av evalueringsrapporten etter flaumen på Vestlandet i 2014 at Forsvaret etter førespurnad støtta politiet ved evakuering i Aurland, men òg at kommunen i periodar ikkje kom i kontakt med politiet. Rapporten legg til grunn at evakuering då måtte vore avgjort av Sivilforsvaret.8 I motsetnad til politiet ville Sivilforsvaret ikkje kunne få bistand etter politilova § 27 a fyrste ledd.

Fyrste ledd krev vidare at det skal ligga føre ein «anmodning» om «bistand». Båe orda legg initiativet hjå politiet. Avgrensinga er viktig, Forsvaret vert ikkje gjeve kompetanse til å yta ubeden bistand. Føresegna held slik fast på fordelinga der Forsvaret primært skal driva suverenitetshevding, medan oppgåvene omhandla i § 27 a primært ligg til politiet.9 I dei meir ekstreme tilfella treng ikkje denne grensegangen vera lett; særleg der det er tale om terroranslag av noko omfang, kan det vera uklårt kva for ein situasjon ein står i.10 Føresegna manar slik til stor edruskap frå forsvarsmakta si side med tanke på i kva situasjonar ein skal handla utan etter førespurnad frå politiet. Noko anna er det at det ved akutte hendingar kan vera grunn for Forsvaret til å auka beredskapen samt sikra eigne installasjonar og oppsetningsstadar. Eventuell bruk av makt for sikring av militært område har eigen lovheimel.11

Dersom vilkåra er innfridd, går det fram av ordlyden at bistand er noko Forsvaret «kan» yta. Plikt til å yta bistand er det etter lova altså ikkje. Noko nærare om mellom kven førespurnaden skal gå, seier lova ikkje; den nøyer seg med å nemne politiet og forsvarsmakta som ulike etatar. Valet av nemning er medvete, ein ville overlata det til regjeringa å fastsetta den nærare prosedyren for førespurnaden, og på kva nivå den skulle både framsettast og avgjerast.12

Spørsmålet som sjølvsagt oppstår, er korleis ein skal løysa situasjonen der det vert spurt om bistand, men spørsmålet kjem frå feil nivå i politiet eller vert retta til feil nivå i Forsvaret. I ny bistandsinstruks § 4 er det lagt opp til at førespurnaden om bistand skal komma frå politimeister, Politidirektoratet eller frå Politiet si tryggingsteneste, og vera retta til Forsvaret sitt operative hovudkvarter. Til dømes ved ei naturkatastrofe kan det lett tenkast kommunikasjonsproblem, eller berre at ein i ein tidskritisk fase søker løysa desse spørsmåla på lokalt nivå. Slik kunne spørsmålet gå frå lensmann til områdesjef i Heimevernet.13 Etter lova si organnemning er det ikkje noko i vegen for at det er kompetanse til å både spørja og avgjera bistandsspørsmålet på dette nivået. Lova si einaste avgrensing ligg i at spørsmålet kan regulerast nærmare, jf. fjerde ledd, og at i dømet som nemnt vil bistandsspørsmålet vera løyst i strid med desse nærare føresegnene.

Legg ein ei restriktiv tolking til grunn basert på at politilova § 27 a skal skaffa den lovheimel Grunnlova § 101 tredje ledd krev, så skulle det tilseia at ein i desse tilfella er utanfor politilova § 27 a. Nokon forenkla prosedyre for slike tilfelle legg ein heller ikkje opp til i ny bistandsinstruks, der ein berre nemner at i akutte situasjonar kan det aksepterast at førespurnaden om bistand vert sett fram munnleg, jf. § 4 tredje ledd.

2.2.2 Bistand etter fyrste ledd nr. 1 – terrortilfella

Den fyrste av dei tre alternative tilfella der ein kan be om bistand frå forsvarsmakta, er for

forebygging og bekjempelse av anslag av særlig skadevoldende eller omfattende karakter, herunder vakthold og sikring av objekter og infrastruktur.

Bruken av ordet «anslag» kan naturleg peika mot det som står utanfor samfunnet og slår inn. Slik ligg det klårt eit grensespørsmål i desse situasjonane mellom det som er politiet sitt ansvarsområde, og der ein er over på suverenitetshevding, som er Forsvaret si oppgåve.14 Anslag kan likevel òg komma innanfrå, og treng heller ikkje vera av ein slik karakter at det er eit spørsmål om å bevara suvereniteten. Det er desse siste tilfella ein ifylgje proposisjonen har meint å fanga opp. Føresegna er retta mot terrortilfella, ikkje dei væpna angrepa.15

Ordlyden «anslag» gjev òg ei avgrensing. Sivil ulydnad og demonstrasjonar kan vera forstyrrande nok, men manglar preg av å vera «anslag», òg om dei skulle vera av omfattande karakter. Grensespørsmål kan oppstå ved verkemiddel som får karakter av valdsutøving eller sperring av særs viktige samfunnsfunksjonar. I det siste tilfellet må det truleg vera tale om tilfelle som grunna sin effekt må likestillast med valdsutøving. Elles verkar opplesing av opprørsføresegnene etter Grunnlova § 101 tredje ledd meir nærliggande. I fråvær av dette må slike heilt spesielle tilfelle av særleg omfattande sivil uro kunne falla innanfor ordlyden.

Eit vidare krav for Forsvaret sin bistand ligg i at anslaget må vera «av særlig skadevoldende eller omfattende karakter». Eit kvart anslag er altså ikkje tilstrekkeleg, det må vera noko kvalifisert. Men effekten treng ikkje ha manifestert seg. Bistand kan gjevast både til nedkjemping og førebygging, slik at det er den potensielle effekten av anslaget som må vera avgjerande i vurderinga.

Samla gjer dette at ordlyden nok kan synest å krevja meir enn det han i realiteten gjer. I situasjonar der det er aktuelt å be om bistand etter § 27 a fyrste ledd bokstav a, vil ein ofte enten nett vera råka av ei betydeleg hending ein enno ikkje har oversyn over, eller det vil vera tale om ein terrortrussel der ein ikkje kjenner det aktuelle målet. Og skulle ein kjenna målet, vil alternativ handlemåte dersom det tilsikta målet ikkje lèt seg råka, ofte ikkje vera kjend. Felles er at trongen for eit tilstrekkeleg handlingsrom for utøvande mynde er betydeleg, og det er neppe grunn til å trekka for snevre rammer kring mogelegheita for å trekka på bistandsressursar frå Forsvaret. Det vil dessutan ofte vera eit betydeleg hypotetisk element i vurderinga. Både av di det kan ta tid å klårlegga kva som hende og kven som deltok, men òg av di det kan ta tid å få klårleik i om anslaget er avslutta. Nokon nemnande grunn til å forsøka å talfesta kor mange som må vera sette i livs- eller større helsefare, er det neppe. Særleg ikkje ettersom alternativet i fyrste ledd nr. 1 må lesast i lys av fyrste ledd nr. 2, som ikkje krev noko omfattande ifaresetting.

Bistand etter fyrste ledd nr. 1 kan ytast «ved forebygging og bekjempelse». Ordlyden gjev føringar i fleire relasjonar. For det fyrste fylgjer det at bistand kan vera aktuelt både for å forhindra at noko skjer, og til å nedkjempa dei element som bidreg til at eit anslag vert gjennomført. Ordlyden set i den sistnemnde relasjonen ikkje noko avgrensing, til dømes at Forsvaret berre kan nyttast mot andre væpna element, eller til dei skarpare og meir militærprega oppdraga. I førearbeida er det då òg lagt til grunn at i tillegg til bruk av spesialstyrkar o.l. samt vakt og sikringsoppdrag kan det vera aktuelt å nytta krefter frå Forsvaret til mellom anna ID-kontroll, inspeksjon av last og bagasje mv.16 Mangelen på avgrensing her er naturleg. Særleg der det er tale om ein uspesifikk terrortrussel, eller ein terrortrussel mot tilfeldige sivile samlingspunkt, kan det vera trong for ressursar utover det politiet reint personellmessig kan stilla.

For det andre legg ordlyden opp til at bistanden kan ytast både i den førebuande og den avverjande fasen, samt til «bekjempelse av anslag». I førearbeida er det lagt til grunn at ein med dette har opna for militær bistand før ei hending inntreff, medan ho hender og i etterkant.17 Dei to fyrste er klåre nok, men bistanden i etterkant krev at ein legg ordlyden noko på strekk. Når eit anslag er forhindra eller avslutta, er det ikkje lenger tale om verken forhindring eller nedkjemping. At det kan vera tvil om nett når ein nedkjempingsfase er avslutta, og at det kan vera grunn til auka sikringstiltak ei tid i etterkant for å forhindra at andre skal prøva å gjennomføra uavhengige anslag, er i prinsippet noko anna – men kan gje mykje det same resultatet. Er det tale om bistand for å pågripa dei som stod for anslaget, er ein over i neste alternativ.

2.2.3 Bistand etter fyrste ledd nr. 2 – pågriping

Alternativet i politilova § 27 a fyrste ledd nr. 2 gjev heimel for bistand

ved […] ettersøking og pågripelse av personer som kan sette menneskers liv og helse eller vesentlige samfunnsinteresser i alvorlig fare.

Bistand etter nr. 2 kan vera til «ettersøking og pågripelse». Pågriping gjev umiddelbart assosiasjonen til straffeprosesslova kapittel 14, og ettersøking til der ein prøver å finna fram til vedkommande person før ei eventuell pågriping. At Forsvaret kan stå for sjølve pågripinga, er òg føresett i førearbeida.18 Ettersøkingsalternativet føreset likevel ikkje at føremålet er pågriping, slik at ettersøking kan vera aktuelt òg til dømes for overføring til psykisk helsevern.

Både ettersøking og pågriping er aktive tiltak der ein leitar etter personen. Ordlyden omtalar bistand «ved» slike tiltak, noko som tilseier at Forsvaret òg kan hjelpa med tiltak som frigjer politiressursar til slike aktive tiltak. Førearbeida omtalar i fyrste rekke dei aktive tiltaka, men nemner òg vakthald. Etter føremålet med føresegna må det vera omfatta.19 Både der det gjeld trussel mot menneske og mot samfunnsinteresser, kan det vera naudsynt å etablera vakthald på kritiske punkt for å avverja eller minimera trusselen, utan at føremålet med vakthaldet strengt tatt er å få tak i vedkommande som utgjer trusselen.

Svært store krav til situasjonen stiller ordlyden ikkje. Bruken av fleirtalsforma syner at det skal vera tale om fare for fleire menneske. Det er naturleg. Er det eitt menneske som treng vern, er det meir føremålstenleg å verna akkurat dette mennesket enn å trekka på forsvarsmakta. Men noko stor gruppe er det ikkje tale om, to vil etter ordlyden vera nok. At liv og helse står saman, må dessutan tyda at terskelen skal ned frå det livstrugande.

I tillegg er vesentlege samfunnsinteresser omfatta. Som døme nemner ein i førearbeida «angrep på kraftstasjoner, demninger, broer eller ved forgiftning av drikkevannskilder».20 Bruken av angrep her gjer det noko vanskeleg å sjå kva departementet eigentleg har sett føre seg. Det som vil vera angrep, vil vel fort òg vera omfatta av ordlyden «anslag» i § 27 a fyrste ledd nr. 1. Så framhevar ein i førearbeida at nr. 1 i fyrste rekke har terroranslaga for auga. Ein kan nok tenkja seg slike handlingar som går fri av dei objektive gjerningsomtalane for terrorbrotsverk, eller som manglar terrorsiktemålet etter straffelova § 131 andre ledd, men så altfor mange vil det ikkje vera. Avgjerande er det heller ikkje. Terrorkoplinga er ikkje gjort i ordlyden i politilova § 27, og heller ikkje førearbeida kan tolkast slik at ein meinte berre slike handlingar skulle råkast. I alle tilfelle er òg dei nemnde samfunnsinteressene av ein karakter som gjer at liv og helse fort kan koma i fare dersom dei vert råka. Slik kan det vera tvilsamt kor stort rommet for dei vesentlege samfunnsinteressene er mellom dei to andre alternativa i nr. 2 og nr. 1.

Til sist krev nr. 2 at det skal vera snakk om «alvorlig fare». Kvalifiseringa er sett til etter vesentleg samfunnsinteresse i oppramsinga, men verkar mest naturleg å stå til alle alternativa. Kva som er meint med «alvorlig fare», er ikkje klårt.

Ved vurderinga av om noko utgjer ein alvorleg fare, er det naturleg å sjå til farepotensialet. I dette ligg det to element: sjølvsagt kor stor skade ein forventar seg, men det er òg naturleg å sjå hen til kor truleg det er at skaden kan inntreffa. Ei handling som har store skadefylgjer og som ein meiner det er truleg at vil verta forsøkt og lèt seg gjennomføra, inneber naturleg nok ein alvorleg fare. På den andre sida, ei handling som inneber eit stort farepotensial, men som ein enten kan peika på at det er liten grunn til å tru at vil verta forsøkt, eller som ein med stor grad av tryggleik kan seia at ikkje vil lata seg gjennomføra, er det vanskelegare å seia at inneber nokon alvorleg fare.21

I førearbeida vert innhaldet i farekravet ikkje nærare kommentert. Det går likevel fram at ei slik tolking av ordlyden har ein ikkje sett føre seg. Sannsynskravet er meint regulert ved bruken av ordet «kan», og ein har med dette ikkje meint å stilla opp noko strengt krav.22 Slik oppstår det eit visst spenningstilhøve mellom ordlyden og det ein etter førearbeida tok sikte på å meiningsbera. Avgjerande kan det ikkje vera. Ei innskrenkande tolking av «alvorlig fare», der ein ikkje tek omsyn til at faren neppe lèt seg realisera, vert svært tilgjort og kan ikkje stå seg mot ordlyden.

2.2.4 Bistand etter fyrste ledd nr. 3 – naturkatastrofar og ulukker

Alternativet i politilova § 27 a fyrste ledd nr. 3 gjev heimel for bistand

ved […] ulykker, naturkatastrofer og lignende for å verne menneskers liv og helse, eiendom og for å opprettholde ro og orden.

Det skal noko til for at ei hending skal kunne seiast å utgjera ei naturkatastrofe, men mindre hendingar som kan skriva seg frå naturkategorien, synest omfatta av ulukkestermen. Førearbeida synest derimot å bygga på at ei hending må vera plassert i den eine eller andre kategorien. Som døme på ulukke nemner ein forlis, gasseksplosjonar og bybrannar, medan døme på naturkatastrofar er ras, flaum eller orkan. For sistnemnde tilfelle vert det presisert at det er tale om «naturlige hendelser som får katastrofale konsekvenser».23 Kvifor ein skal vurdera naturhendinga etter sine konsekvensar, heller enn etter om det er mogeleg for politiet å handtera situasjonen, vert ikkje kommentert. Ein kan til dømes tenkja seg at det går eit ras i eit populært turområde, som gjer terrenget ustabilt, utan at politiet har personellmessige ressursar til å prioritera avsperring. Så lenge hendinga ikkje har gjort skade på helse eller eigedom, er det ikkje naturleg å tala om ei naturkatastrofe. Heller ikkje om raset har destabilisert grunnen på ein måte som kan utsetta framtidige turgåarar for fare. Slik departementet omtalar ordlyden, har ein då verken ei ulukke eller ein naturkatastrofe, men må over i det tredje alternativet for liknande hendingar. Tolkinga synest unødig. Det er tale om å avverja potensielle ulukker som fylgje av ei naturleg hending. Ordlyden «ved» kunne rett nok tilseia at ei ulukke må ha skjedd, men å omfatta òg trugande ulukker krev berre ei avgrensa utvidande tolking og samsvarer vel med føremålet.

Til ulukkestilfella er det heller ikkje knytt eit kvalifikasjonskrav slik som til naturtermen. Ulukkestilfella treng difor ikkje nå katastrofale proporsjonar for at bistand skal kunne utløysast. Det sentrale i desse tilfella må heller vera at samfunnet, der politiet ikkje kan prioritera situasjonen, kan trekka vekslar på andre organ som kan bidra til å trygga samfunnet.

Sekkeposten «og lignende» er meint å omfatta det som ikkje er dekka av dei to andre termane. Som døme nemner ein i førearbeida anna som kan få store fylgjer for samfunnet, som store epidemiar og fjerning av eksplosiv.24 Det fyrste tilfellet er klårt nok omfatta av ordlyden; det er ei naturleg hending med stor påverknad på liv og helse. Det andre er det mindre klårt at er omfatta i alle tilfelle. Klårt nok innanfor føresegna fell tilfella der eksplosiv må fjernast frå eit lager grunna ei ulukke eller ein naturkatastrofe. Begge desse situasjonane er likevel dekt av dei to andre alternativa. Naturleg å snakka om ulukke er det òg der til dømes eit entreprenørfirma i lovelg verksemd har plassert ut eksplosiv, men ikkje lukkast med å detonera desse.

Utanfor fell naturleg tilfella der nokon har plassert ut eksplosiva med skadeintensjon. Når den påfylgjande skaden er intendert, skil tilfellet seg frå natur- og ulukkestilfella. Men då er det heller ikkje naturleg å omtala dei som «og lignende». Derimot synest slike tilfelle betre å kunne omfattast av ordlyden «anslag» i nr. 1, slik at bistand kan gjevast etter det alternativet. Bruken av dette alternativet føreset at eksplosiva kan vera særleg skadevaldande, men utgjer dei fyrst fare for liv eller helse på ein måte som gjer at politiet ser det som naudsynt med bistand frå Forsvaret der òg maktbruk mot innbyggjarane er aktuelt, er det vanskeleg å tenkja seg at ikkje dette alternativet er innfridd.

Demonstrasjonar, sivil ulydnad og opptøyar skal etter førearbeida ikkje vera omfatta av liknande-kategorien.25 I utgangspunktet var då heller ikkje dette tvilsamt. Nettopp ved at det er tale om intenderte hendingar, skil desse seg kvalifisert frå naturkatastrofane og ulukkene. Det som lagar problem i tolkinga, er då nettopp at departementet strekte «og lignende» til å omfatta til eksplosivtilfella. Held ein seg til ordlyden og held fast på at det som kjenneteiknar både naturkatastrofane og ulukkene, er at det er tale om ikkje villa hendingar, oppstår ikkje grenseproblemet.

At makt skal nyttast i nr. 3-tilfella, har ein likevel ikkje sett føre seg. Opninga er gjeven fordi det i «enkelte helt ekstraordinære tilfeller» kan, mellom anna ved «tvangsevakuering eller for å hindre plyndring», vera naudsynt.26

Så heilt ekstraordinært er det neppe at politiet kan ha trong for bistand i samband med store hendingar som omtala i nr. 3. Mellom anna i samband med flaumen på Lillestrøm i 1995 skal Forsvaret ha vorte sett inn for å patruljere, og personar skal ha vorte gripne.27 Utan at det synest dokumentert, vart heimevernspersonell òg nytta for å sikra det evakuerte området i Aurland i 2014. Visstnok skal òg personell frå frivillige organisasjonar i alle fall tidvis ha vorte nytta til å halda folk ute av det evakuerte området i samband med brannen i Lærdal i 2014. I det heile synest det svært nærliggande at politiet utanfor dei større sentera har trong for bistand i samband med slike større situasjonar. Ser ein det som naudsynt å etablera evakueringssoner som må handhevast, er det fort ikkje andre enn Forsvaret som er tilgjengeleg.28

Så langt gjeld kva oppgåver Forsvaret sine ressursar kan nyttast til i denne samanheng, omfattar ordlyden alle tiltak for å verna om menneskeliv og helse, eigedom og å halda oppe ro og orden. Med det skulle ein vel ha dekka det meste. Noko krav til kvalifisert verknad av Forsvaret sine tiltak føreligg ikkje. At ein stiller opp liv i tillegg til helse, kunne rett nok tala for ei viss kvalifisering slik at ikkje ein kvar påverknad på helse skulle vera nok. Men utgangspunktet er at det har skjedd ei hending av noko omfang og at politiet ikkje får handtert dette åleine. Det er omfanget av maktbruken som kan vera aktuell, som bør avgrensast etter det truga godet i desse tilfella, heller enn om det i det heile kan gjevast bistand.29

2.3 Felles rammer for Forsvaret sin bistand

Der situasjonskravet i nr. 1 til 3 er innfridd, kan Forsvaret «bistå». Nokre felles rammer for denne bistanden kan utleiast av føresegna. Ei fyrste presisering ligg alt i at det er tale om å «bistå». Ordlyden kan omfatte mykje, alt frå at Forsvaret bidreg med logistikk, til at Forsvaret overtek gjennomføringa av eit tiltak eller ein operasjon. Men ei grense ligg det likevel i ordlyden. Den som yter bistand, tek ikkje over. Politiet kan be Forsvaret om hjelp, men ikkje overlata ansvaret til Forsvaret. I ny bistandsinstruks er det òg lagt til grunn at politiet beheld leiinga av bistandsoperasjonen, jf. § 6.30

Utover dette fylgjer det av politilova § 27 a andre ledd fyrste punktum:

Ved bistand som nevnt i første ledd kan Forsvaret utøve makt innenfor de rammer som følger av § 6.

Å freista ei full drøfting av dei rammer som fylgjer av politilova § 6 her, ville føra for langt.31 Det er sentralt at det vert synt til heile § 6, og ikkje berre til fjerde ledd som regulerer maktbruk. Plikta til å søka å løysa oppdraget med andre metodar innan ramma av fyrste til tredje ledd – til dømes gjennom bruk av førebyggande og regulerande tiltak – gjeld difor òg for Forsvaret sitt bidrag. Bidrag frå Forsvaret kan mellom anna utløysa ein personellkapasitet som gjer det mogeleg å nytta andre tiltak eller posisjonera seg slik at ein kan eskalera gjennom fleire tiltak før direkte maktbruk er naudsynt.

Når Forsvaret er utøvande, vert då viktig. For berre då krev Grunnlova § 101 tredje ledd at det ligg føre eigen heimel, og berre i desse tilfella utgjer politilova § 27 a andre ledd ein del av heimelsrekka. For tolkinga av dei to føresegnene tyder det at om politilova fullt ut skal gje den heimel Grunnlova § 101 tredje ledd krev, må når Forsvaret er utøvande, tolkast minst like vidt i politilova som etter Grunnlova. Og ikkje noko tyder på at ein ved lovreguleringa i politilova meinte å etterlata eit rom der Grunnlova krev lovheimel, men der politilova ikkje gjev denne.

For når Forsvaret er utøvande etter Grunnlova, la Aschehoug i si tid til grunn at dette berre var tilfellet der militær sjef handla på eiga hand utan førespurnad frå politiet.32 Avgjerande var då kven som bestemte at det skulle nyttast makt, ikkje kven som utførde maktbruken. Tolkinga tømmer opprørsalternativet i det som no er Grunnlova § 101 tredje ledd, for innhald. Det krev nemleg at dei sivile styresmaktene i opprørstilfella er til stades. Med Aschehoug si tolking kunne desse då like godt bestemma at makt skulle nyttast, som å lesa føresegnene om opprør.

Når Castberg seinare skriv om det som no er § 101 tredje ledd, er argumentasjonen for bruk av militærmakta utan opplesing eller positiv lovheimel borte.33 Slik får grunnlovsbodet òg sin plass ved sidan av legalitetsprinsippet. Etter det som i dag fylgjer av Grunnlova § 113, må inngrep, og då sjølvsagt slikt som vert omfatta av maktomgrepet, ha heimel i lov. Skal det militære stå for maktutøving, krev § 101 tredje ledd utanfor opprørstilfella at det i tillegg ligg føre ein eigen lovheimel som seier at ikkje berre kan ein verta utsett for makt, makta kan òg verta utøvd av det militære. Dei to seinare utgreiingane om grunnlovsbodet frå Smith og Fleischer har svært ulike tolkingar av når Forsvaret utøver makt.34 Men om eitt er dei samde. Som Castberg finn dei at Aschehoug si oppfatning ikkje kan føra fram. Skal ei militær avdeling utøva makt mot innbyggjarane, er ein i kjerneområdet for § 101 tredje ledd, og vilkåra her må vera innfridd.35 Avgjerande er då ikkje i kva grad Forsvaret sin bistand vert styrt av politiet, men om Forsvaret utfører det som vert rekna som makt.36 Er dette tilfellet, gjev politilova § 27 a andre ledd berre heimel for maktbruk i tilfella omtala i fyrste ledd. For innbyggjarane gjer rammetilvisinga til § 6 at maktbruk alltid vert styrt av denne.

Så langt det gjeld sjølve maktbruken, fylgjer det av politilova § 6 fjerde ledd:

Politiet kan anvende makt under tjenesteutførelsen i den utstrekning det er nødvendig og forsvarlig.

Føresegna heimlar ikkje i seg sjølv bruk av makt. Det må ligga føre ein annan heimel (primærheimelen) som opnar for makt for sikring av det verna føremålet. Deretter gjev politilova § 6 fjerde ledd innanfor sine rammer politiet den naudsynte heimel til å stå for maktutøvinga. Naudsyn skal dermed òg vurderast i to ledd: for det fyrste om tiltaket er naudsynt, og for det andre om det er naudsynt å nytta makt for å oppnå dette.37 For tilfella omtala i politilova § 27 a fyrste ledd nr. 1 og 2 er dette neppe særleg problematisk, men spørsmålet kan vel oppstå i nokre situasjonar der bistand vert ytt etter nr. 3. Sjølve terskelen for bruken av makt har i teorien vorte formulert slik:

Dette leder til at politiet bare kan bruke makt når mildere tiltak må antas klart utilstrekkelige eller uhensiktsmessige, når det er en klar interesseovervekt i favør av inngrepet, og når det rettsgodet som skal vernes i seg selv er så viktig eller verdifullt at det kan berettige bruken av vedkommende maktmiddel.38

Ved å kopla Forsvaret sin maktbruk til politiet sin må desse vanlege rammene danna utgangspunkt òg for Forsvaret sin maktbruk. Situasjonen der det er aktuelt å kalla på bistand frå forsvarsmakta, vil så naturleg gjera noko med vurderinga under politilova § 6 fjerde ledd. Alle dei tre alternative tilfella tilseier at det er tale om pressa situasjonar der handlingsrommet er avgrensa. Ofte vil det òg vera tale om ein situasjon ein ikkje har full oversikt over eller som er i rask utvikling. Makt for å sikra dei verna interessene kan då vera naudsynt på eit tidlegare tidspunkt enn i normalsituasjonen.

Ordlyden i politilova § 27 a gjev ei vid ramme for kva tiltak Forsvaret kan bidra med. Det er medvete. Lova gjev den ytre ramma for Forsvaret sin bistand, og må då omfatta alle tilfella der slik direkte maktbruk frå Forsvaret si side er aktuelt.39 Visse rammer ligg det som omtala i kvart alternativ. Meir generelt fylgjer det av fyrste ledd at «Forsvaret bistå politiet ved», og i andre ledd heiter det «Ved bistand som nevnt i første ledd». Ordlyden kan tyda på at det skal vera samanheng mellom det som utløyser bistanden, og den bistanden som kan ytast. Det inneber ei avgrensing. Mellom anna i ulukkestilfella kunne det vera aktuelt at Forsvaret ytte sin bistand ein heilt annan stad enn der situasjonen råka. Slik kunne ein frigjera politiressursar som kunne nyttast i ulukkesområde.

Frå førearbeida er det likevel klårt at det har vore meint å stilla eit krav om årsakssamanheng mellom det som utløyser trongen for bistand, og den bistanden som vert gjeven. Det vert slik framheva at Forsvaret sin bistand til dømes ikkje skal nyttast til å slå ned på ordinær kriminalitet som ikkje er relatert til den situasjonen som utløyser bistanden.40 Dette må mellom anna tyda at ein ikkje kan nytta Forsvaret sine ressursar i ein annan landsdel eller til ikkje-relaterte oppgåver for å frigjera politiressursar.

Om standpunktet fullt ut elles skal leggast til grunn, kan vera tvilsamt. Ein kan mellom anna tenkja seg at Forsvaret gjev bistand i samband med førebygging av ei potensiell terrorhending. Så langt ein veit, er målet for terrorhandlinga eit uspesifisert sivilt mål, som eit knutepunkt for transport, eit kjøpesenter eller liknande. Dersom Forsvaret sitt personell i ein slik situasjon skulle yta bistand i form av mellom anna patruljering, oppstår spørsmålet om korleis personellet skal opptre om dei vert vitne til kriminalitet som openbert ikkje er terrorrelatert. Ordlyden i andre ledd synest ikkje med naudsyn å avgrensa mot dette, medan ordlyden i fyrste ledd saman med førearbeida synest å tala mot at personell frå Forsvaret kunne gripa inn i eit slikt tilfelle basert på bistand etter politilova § 27 a. Ei slik tolking gjev ikkje at Forsvaret sitt personell berre må sjå på. Ein ville framleis kunne basera inngriping og pågriping på straffeprosesslova § 173, og i tilfelle det er aktuelt naudverje og -rett.

Mot dette står i fyrste rekke praktiske argument. Det vil openbert vera lite tillitvekkande om uniformert personell ser på annan kriminalitet utan å gripa inn. Særleg i terrortilfella er dette av tyding. Bidrag i form av auka uniformert nærvær kan ha ein førebyggande effekt ved at det, i alle fall tilsynelatande, kan gjera terrorangrep vanskelegare å gjennomføra. I tillegg kan slikt uniformert nærvær ha ein tryggande effekt for ålmenta. Lova nemner ikkje denne siste funksjonen som noko som kan utløysa bistand, men det kan nok likevel i realiteten vera ein viktig sidefunksjon enten der ein offentleg har gått ut med informasjon om eit venta terroråtak, eller i ein enno uavklåra situasjon etter eit terroråtak. Handlingslamma i møte med kriminalitet kan Forsvaret då ikkje verka. At det er alternative heimelsgrunnlag, er så eit godt skrivebordsargument, men i praksis kan det fort syna seg meir problematisk. Personellet det er tale om, har avgrensa treningsgrunnlag, og kan på den tida ein har til rådvelde, neppe forventast å internalisera så altfor mykje ytterlegare om sitt juridiske handlingsrom. Særleg gjeld dette til der ein i avskrekkingsføremål ynskjer eit stort nærvær slik at ein ikkje kan lita på den relativt avgrensa ressursen av stadig tenestegjerande. Ei tolking som ikkje la for stramme rammer rundt det som kunne gjennomførast innan ramma av politilova § 27 a, ville slik truleg vera heldigare og gje mannskapet større handlingstryggleik. Det ville òg i større grad sikra agering i samsvar med den trongen bistanden er meint å stetta.

2.4 Tilleggskrav – tildeling av politimynde og legitimasjonskrav

Det fylgjer av politilova § 27 a andre ledd at «[v]ed bistand som nevnt i første ledd kan Forsvaret utøve makt». Ordlyden isolert kunne tolkast slik at føresegna fyller same funksjon som politilova § 6 fjerde ledd gjer for politiet. Yt Forsvaret bistand og den primære heimelen som skal handhevast, tillèt maktbruk, så tillèt § 27 a Forsvaret å nytta makt i bistandsoperasjonen. Konteksten og førearbeida syner likevel at lova ikkje kan tolkast slik.

Politimynde er regulert i § 20. Det fylgjer av tredje ledd at slik mynde «unntaksvis» kan verta gitt til andre enn dei som er nemnde i dei to fyrste ledda, der forsvarsmakta sitt personell ikkje er nemnt. I samband med vedtakinga av § 27 a fekk så § 20 nytt femte ledd:

Militært personell som bistår politiet etter § 27 a, kan tildeles begrenset politimyndighet. […] Kongen kan gi nærmere bestemmelser om politimyndigheten.

Det ligg klårt nok i ordlyden at det ikkje er meininga at politimynde alltid skal tildelast, eller at det er nokon automatikk i slik tildeling. Det er då heller ikkje naudsynt; i alle dei tre tilfella kan situasjonen ligga slik an at det er mogeleg å få fullgod bistand frå forsvarsmakta utan at denne vert tildelt politimynde og dermed kan nytta makt.41

Politilova § 27 a saman med § 20 femte ledd synest slik klårt nok å føresetta at det skal skje ei positiv tildeling i det einskilde tilfelle. Utan dette vert ordlyden om at tildeling «kan» skje, innhaldslaus. I førearbeida er denne samanhengen òg framheva. Skal Forsvaret utøva makt i samband med bistanden, må dette vera etter tildeling av politimynde.42

Både utvalet som gjorde framlegg om ny bistandsinstruks, og den nye bistandsinstruksen bygger likevel på eit anna syn. I § 8 heiter det i fyrste ledd at

Personell fra Forsvaret legitimert med militær uniform og militær ID skal anses å inneha den nødvendige politimyndighet for gjennomføring av oppdraget, i tråd med bistandsanmodningen.

Noko eiga avgjerd om politimynde kan då verka unødig. Den førebuande arbeidsgruppa la for sin del til grunn at dette ville «anses følge direkte av selve anmodningen».43 I tillegg til ordlyden i § 20 femte ledd og den klåre uttalen i førearbeida er det særleg tre vidare grunnar som gjer det tvilsamt om ein bør akseptera denne tolkinga.

Den enklast omtala er eit reelt omsyn. Utvalet si tilnærming gjer at ein i det einskilde tilfelle må tolka førespurnaden for å avklåra kva mynde forsvarsmakta er gjeve. Denne tolkinga kan vera vanskeleg, mellom anna fordi den må bygga på det som ligg meir eller mindre implisitt i førespurnaden. Særleg gjer dette seg gjeldande der førespurnaden berre er sett fram munnleg, og av di førespurnaden vert framsett til Forsvaret sitt operative hovudkvarter og ikkje til den utførande militære sjef.44 Problematisk kan dette òg vera i situasjonar som utviklar seg raskt. Lett å avklåra med politiet treng tvilen heller ikkje vera; det omtala tilfellet frå flaumen på vestlandet i 2014 syner at politiet kan vera vanskelege å få tak i.

Eit noko lengre argument knyter seg til politilova § 20 åttande ledd. Føresegna krev i fyrste punktum at personar som får avgrensa politimynde, skal legga fram utvida og fullstendig politiattest. Det fylgjer så av andre punktum at «Personer» som får avgrensa politimynde i samband med bistand etter § 27 a, «skal» undergjevast vandelsvurdering. Ordlyden er slik klår, det skal skje ei vandelsvurdering av det konkrete personellet som skal utøva politimynde.45 Det fylgjer så to vidare unntak: fyrst at om situasjonen «ikke tillater» vandelsvurdering, kan den erstattast av tryggingsklarering, og av siste punktum at «om situasjonen krever det», kan òg dette kravet fråvikast. Men utgangspunktet er altså klårt: Den einskilde person som skal utøva politimynde, skal vurderast konkret og individuelt. Tryggingsklarering kan så langt «situasjonen som begrunner tildelingen krever det» koma i staden. Det må med naudsyn forståast slik at når situasjonen igjen opnar for det, så skal ein gjera vandelsvurdering. Alternativet er òg berre brukande på personell som har tryggingsklarering. Og det siste alternativet, knytt til kva situasjonen «krever», må naturleg nok lesast endå snevrare, slik at det er brukande i ein endå kortare periode.

Kravet om vandelsvurdering støttar slik at tildeling av politimynde skal skje i det einskilde tilfelle, og ikkje implisitt ved ein førespurnad om bistand. Ideelt gjer kravet at tildelinga bør skje ved opplisting av namnet på det personell som får slikt mynde. Eventuelt bør det i det minste skje ved nemning av militær avdeling, slik at personellet kan identifiserast ved hjelp av personelliste. Reint implisitt tilståing av avgrensa politimynde til ei ikkje identifiserbar gruppe innan forsvarsmakta synest vera eklatant i strid med politilova § 20 åttande ledd.

Det siste argumentet som skal peikast på her, er knytt til legitimasjonsplikta. Det fylgjer nemleg av politilova § 20 sjette ledd at

[d]en som har politimyndighet, skal under utøvelse av myndigheten ha politilegitimasjon med seg. Begrensninger i politimyndigheten skal fremgå av legitimasjonen. Tjenestemannen plikter, så langt tjenesteforholdene på stedet tillater, å oppgi navn eller tjenestenummer og grad eller stilling når dette forlanges av den som tjenestehandlingen direkte angår. Den som ikke er i politiuniform, skal på forlangende fremvise politilegitimasjon såfremt han ikke er kjent av den som forlanger det.

I ny bistandsinstruks har ein søkt å løysa spørsmålet om legitimasjon gjennom § 8 fyrste ledd der det heiter at militær uniform saman med militær ID ertilstrekkeleg.46 Noko nærare drøfting av relasjonen til politilova § 20 sjette ledd gjorde det førebuande utvalet ikkje. At § 20 sjette ledd fyrste punktum opnar for at militær uniform saman med militær legitimasjon skal vera tilstrekkeleg, er langt frå openbert. Særleg ikkje når ein ser det i samanheng med siste punktum, som nettopp syner til at den som ikkje er i politiet sin uniform, skal kunna visa fram politilegitimasjon.47

Viktigast i denne samanheng synest likevel å vera sjette ledd andre punktum, «Begrensninger i politimyndigheten skal fremgå av legitimasjonen». At det er avgrensa mynde Forsvaret sitt personell får, fylgjer eksplisitt av § 20 femte ledd fyrste punktum. Avgrensingane må då gå fram av legitimasjonen.

Legitimeringsplikta er meint å sikra to omsyn. For det fyrste at ein kan identifisera kven som har handla, og for det andre at ein kan vera trygg på at den handlande hadde naudsynt mynde.48 Berre det fyrste av desse to omsyna vert stetta av ny bistandsinstruks. For den som vert utsett for den inngripande handlinga, er det umogeleg å avgjera om vedkommande har handla innanfor sitt myndeområde. Til overmål kan det ofte vera slik at det ikkje er ålment kjend at Forsvaret yter bistand. For den private er det dermed uråd å veta når Forsvaret sitt personell har politimynde utanfor militært område.

Høvesvis Kongen og departementet er så etter § 27 a siste ledd og § 20 sjuande ledd gjevne høve til å gje «nærmare» regulering. Men nokon derogasjonsheimel er dette ikkje. Bistandsinstruksen synest slik ikkje ta tilstrekkeleg omsyn til legitimasjonsplikta etter § 20 sjette ledd.49 At det i tidskritiske situasjonar kan vera vanskar med å skaffa legitimasjon, er openbert. Det kan difor vera god grunnar for å diskutera om regelen burde vore ein annan. Men å tolka bort lova er ikkje løysinga.

Òg legitimasjonsplikta stettar at det skal gjerast ei eiga avgjerd om kva avgrensa politimynde Forsvaret skal gjevast ved bistand etter § 27 a. Berre slik ligg det føre eit klårt grunnlag å utforma politilegitimasjonen på. Legitimasjonsplikta er her òg sentral av ein annan grunn. Politilova § 5 gjev plikt til å retta seg etter pålegg etter politilova kapittel II, og straffesanksjon fylgjer av § 30 nr. 1. Usikkerheit om kven som har politimynde og når, bør ein dermed unngå. Òg i høve til straffelova §§ 155 og § 156 er dette av tyding. Høvet til å legitimera seg er slik av tyding både for tenestemannen og for at den som vert utsett for tenestemannen sitt mynde skal vera kjend med plikta til å respektera dette.

Rettskjeldebilete synest etter dette best å stetta eit krav om at det i tillegg til førespurnaden om bistand skal gjevast ei eiga positiv avgjerd som syner kva politimynde som er tildelt kven innan Forsvaret.

3 Bistand etter politilova § 27 a tredje ledd

I tillegg til bistand etter fyrste ledd ligg det føre ein vidare bistandsheimel i politilova § 27 a tredje ledd:

Utenfor tilfeller som nevnt i første ledd kan Forsvaret etter anmodning bistå politiet med materiell, spesialkyndig operatørpersonell og annet.

Tydinga av referansen til fyrste ledd kjem fyrst fram når ein ser fyrste og tredje ledd i samanheng med andre ledd, det er nemleg etter andre ledd

Ved bistand som nevnt i første ledd kan Forsvaret utøve makt innenfor de rammer som følger av § 6.

Den antitetiske tolkinga ligg i dagen både etter ordlyden og systematikken. Bistand etter politilova § 27 tredje ledd opnar ikkje for at Forsvaret utøver makt. Det fylgjer òg eksplisitt av førearbeida. Omfatta er «bistand i form av materiell og operatørpersonell», som «faller utenfor de situasjoner som er beskrevet i […] første ledd», og tredje ledd tek dermed «bare sikte på å regulere bistand i situasjoner der det ikke er aktuelt med maktbruk fra Forsvarets side».50 Slik bistand frå Forsvaret til det sivile samfunnet der maktbruk er lite aktuelt, har lange tradisjonar. Eit typisk døme er Forsvaret sitt sjølvstendige ansvar i samband med redningsteneste.51

Dersom Forsvaret ikkje skal utøva makt mot innbyggjarane, er ein òg utanfor området der Grunnlova § 101 tredje ledd krev at det ligg føre lovheimel eller opplesing av opprørsparagrafane. Lovheimel var slik ikkje naudsynt; det er tale om bistand frå ein del av det utøvande mynde til ein annan. Dette er sjølvsagt departementet klar over, men peikar som lovgrunn særleg på at det har vore debatt rundt kor langt grunnlovsbodet strekk seg. Heimelen her er slik mellom anna meint å sikra at det ligg føre tilstrekkeleg lovgrunnlag for Forsvaret sin bistand slik den mellom anna var foreslått ved utbygginga av Alta-Kautokeino-vassdraget i 1981. Grensetilfelle peikar ein òg på, som der politiet nyttar eit av Forsvaret sine helikopter som plattform for ein av politiet sine skarpskyttarar. Dessutan gjer lovheimelen at den lovgjevande forsamling har fått høve til å ta stilling til bistand frå Forsvaret ved til dømes sivil ulydnad.52

Kor klårgjerande tredje ledd er, kan vera noko tvilsamt. Den tidlegare striden knytt til Grunnlova stod særleg om når ein skulle sjå Forsvaret sitt bidrag som makt.53 Delinga mellom fyrste og tredje ledd aksentuerer dette spørsmålet òg i relasjon til politilova § 27 a, for berre fyrste ledd tilfredsstiller heimelskravet, tredje ledd gjer etter det ovannemnde ikkje det.

Skulle ein oppnå den klårgjerande effekten knytt til tolkingsstriden om når Forsvaret er utøvande, må ein unnlata den antitetiske tolkinga av fyrste jf. andre ledd, og tillata maktbruk òg etter tredje ledd. Som nemnt høver det dårleg både med ordlyden og den uttala lovgrunnen. Utan den antitetiske tolkinga er det ikkje mykje reelt innhald att i andre ledd fyrste punktum. Å tillata makt etter tredje ledd ville dessutan gjera at det kunne nyttast makt frå Forsvaret «[u]tenfor tilfeller som nevnt i første ledd». I motsetnad til fyrste ledd inneheld tredje ledd ingen vidare situasjonskrav. Implikasjonen ville dermed vera enten at tredje ledd tømmer fyrste ledd for innhald, slik at Forsvaret kan yta bistand som inneber maktbruk i alle tilfelle, eller at det gjeld særlige situasjonskrav berre i dei tilfella som er nemnde i fyrste ledd. Ei slik tolking gjev klårt nok ikkje meining.

Dermed er ein ikkje komen så mykje lenger enn etter Grunnlova. Spørsmålet om når Forsvaret utøver makt, vert avgjerande både for når Grunnlova § 101 tredje ledd krev lovheimel, og for grensa mellom politilova § 27 a fyrste og tredje ledd. Og førearbeida koplar maktomgrepet i politilova § 27 a attende til grunnlovsdebatten, og syner til utsegna der om at Forsvaret berre er utøvande når «militært personell deltar aktivt og direkte i fysisk maktbruk mot sivile borgere».54 Dette er ei forståing som ligg vel innanfor ordlyden i § 27 a andre ledd, og det synest ikkje vera rettskjeldemessig grunnlag mot å legga førearbeida si forståing til grunn så langt gjeld grensa i politilova. Stortinget sitt vedtak av føresegna i politilova er så òg eit vektig argument i tolkinga av grensa etter Grunnlova.

Eit viktig element fylgjer med koplinga mellom politilova og Grunnlova. Som omtala ovanfor har ingen etter Aschehoug halde på skilje mellom avgjerande og utførande element. I spørsmålet om kven som utøver makt, er det altså utan tyding om det er den sivile makta som har bestemt at denne makta skal utøvast. Dersom Forsvaret er iverksettande, er det Forsvaret som utøver makt, uavhengig av detaljstyring frå politiet. Koplinga tyder på at det same skal gjelda i grensa mellom fyrste og tredje ledd i politilova § 27 a, og ikkje noko i førearbeida eller rettskjeldebiletet elles tilseier ei anna forståing.

Nokre spørsmål etterlèt dette oss. Departementet peikar i proposisjonen på at bistanden etter tredje ledd kan ytast på to måtar. Den eine er at Forsvaret stiller utstyr til disposisjon for politiet som så lèt eige personell nytta dette. Den andre er at Forsvaret stiller utstyr til rådvelde, og at Forsvaret i tillegg bidreg med det personell som skal betena utstyret. I proposisjonen nemner ein i tillegg våpen som ein utstyrskategori Forsvaret kan bidra med.55

I høve til våpen som bistandsobjekt gjer koplinga til Grunnlova seg gjeldande. Òg Fleischer, som stod for den snevraste tolkinga av når Forsvaret kunne seiast å vera utøvande, fann å måtta ta atterhald. Visse maktmiddel kan ha ein karakter som gjer dei militære. Fleischer nemnde kavaleri som døme frå 1814, og frå samtida stridsvogner. Han unngjekk likevel å ta standpunkt, då slik bistand ikkje verka særleg praktisk.56 Tanken er likevel naturleg. Nyttar ein stridsvogner og fly, verkar det nærliggande å seia at Forsvaret er utøvande. Denne typen bistand krev då at det er tale om bistand etter politilova § 27 a fyrste ledd, ikkje tredje ledd.

Utover dette oppstår det spørsmål knytt til førearbeida sitt døme der politiet låner både utstyr og personell. Som nemnt ovanfor var ein klår på at fyrste ledd ikkje skulle gje heimel for makt frå Forsvaret ved demonstrasjonar og sivil ulydnad. Det ville då vera paradoksalt om ein skulle gje grunnlag for at politiet kunne be om støtte i form av skjold og køller for å handtera ein demonstrasjon, samt ein tropp frå militærpolitiet til å betena dette materiellet. Eksempelet er sjølvsagt sett på spissen, men ligg i prinsippet innanfor det førearbeida synest å legga til grunn at er bistand som kan ytast etter tredje ledd. Andre eksempel kan tenkjast som kan vera meir praktiske, til dømes dersom Forsvaret skulle råda over utstyr eigna til å spreia store menneskemassar. Dømet syner likevel kvifor førearbeida si tilnærming ikkje heilt ut kan leggast til grunn når vurderingstema er kven som «utøve[r] makt». I realiteten ville tolkinga innebera å venda attende til den for Grunnlova forlatne tilnærminga der ein fokuserte på kven som avgjorde makt heller enn kven som stod for henne. Å tolka politilova annleis ville gjera at Grunnlova og politilova fekk ulik forståing av når Forsvaret er utførande.

Den betre tolkinga synest å sentrera seg nettopp om maktmiddelet, og byggja på at dersom Forsvaret skal stå for den direkte maktbruken som har sin heimel i politilova § 6, jf. § 27 a, så må heimelen fylgja av fyrste ledd, mens ein elles kan byggja på tredje ledd.57

Nokre typetilfelle kan tena som døme. Dersom ein tropp frå militærpolitiet øver makt mot innbyggarane, må dette ha sin bakrunn i ein førespurnad om bistand etter § 27 fyrste ledd og ei avgjerd om avgrensa politimynde etter politilova § 20 femte jf. tredje ledd. Om politiet låner tepper og nattoptikk av Forsvaret, kan det no openbert skje etter § 27 a tredje ledd. Det gjeld klårt nok òg tilfelle der Forsvaret sine køyretøy, betent av Forsvaret sitt personell, yter logistikkstøtte til politiet.

Som eit grensetille for fyrste ledd, og der ein altså meiner tredje ledd skulle kunna koma til hjelp, nemner departementet i proposisjonen så tilfelle der ein av politiet sine skarpskyttarar nyttar eit av Forsvaret sine helikopter, presumptivt flydd av Forsvaret sine pilotar, som plattform.58 Aller enklast er der Forsvaret yter logistikkstøtte slik at vedkommande kjem i posisjon, utan at det er tale om skotløysing frå helikopteret. Forsvaret sin bistand kan i ein slik samanheng vera ein absolutt naudsynt føresetnad for politiet sin maktbruk, men det er vanskeleg å seia at Forsvaret er ein del av det utøvande. Frå det er det eigentleg ikkje så langt til situasjonen der skarpskyttaren òg løyser skot frå helikopteret. Forsvaret si deltaking er òg her ein absolutt naudsynt føresetnad. Og Forsvaret er openbert eit meir aktivt element i denne situasjonen. Likevel er det framleis tale om at Forsvaret lyfter personellet frå politiet som sjølv handterer eit eige og frittståande våpensystem. For den del synest ikkje situasjonen her å endra seg særleg om politiet sin skarpskyttar òg skulle låna både våpen og ammunisjon av Forsvaret. Fyrst når politiet nytter seg av eit eventuelt våpensystem fastmontert på helikopteret, verkar òg Forsvaret aktivt og direkte involvert i maktbruken. I den situasjonen er våpensystemet ein integrert del av den plattforma Forsvaret stiller til rådvelde og syt for at kjem i posisjon. Om det er ein tenestemann frå politiet som trykker på knappen som utløyser våpensystemet, eller nokon frå Forsvaret, synest då underordna.59 Likeins vil Forsvaret vera det utøvande der ein av Forsvaret sine skarpskyttarar løyser skot, uavhengig av om avgjerda om den konkrete skotløysinga er teken av nokon i politiet.

Tydinga av spørsmålet skal ikkje overdrivast. Det er vanskeleg å tenkja seg at det skal vera aktuelt med denne typen bistand utan at det òg er eit tilfelle der bistanden kan ytast etter politilova § 27 a fyrste ledd nr. 1 eller 2. Det er dermed ikkje eit spørsmål om politiet kan ta imot slik bistand, men berre om bistanden kan skje etter politilova § 27 a tredje ledd eller om ein må fylgja prosedyren etter fyrste ledd med tilhøyrande instruks.

1Takk til professorane Erling Johannes Husabø og Ørnulf Øyen for verdfulle kommentarar til eit tidlegare utkast. Ansvaret for resultatet kviler på forfattaren åleine. Artikkelen er fagfellevurdert.
2Forfattaren har omtala føresegnene som gjeld militærmakta i Grunnlova, i Ola Mestad og Dag Michalsen (red.), Historisk kommentarutgåve til Grunnlova (under utgjeving). Grunnlovsføresegna har vore flytt fleire gonger, frå § 27 til § 99 til ho i dag er å finna i § 101. For å letta lesinga vert det her konsekvent synt til den noverande plasseringa.
3Instruks om Forsvarets bistand til politiet, 16. juni 2017 nr. 789, i kraft frå 1. september 2017.
4Sjå m.a. Jens Petter Berg, «Verneplikt: for folket, ikke mot folket – Grunnloven § 99 (2) i grunnrettslig belysning», Kritisk Juss 2001, s. 103 flg., og Jon Petter Rui, «Politiets behov for støtte fra Forsvaret: Lovgivning er nødvendig», Lov og Rett (2011), s. 445 flg. For ei kritisk drøfting sjå òg Peter Christian Frølich, Grunnlovens grenser for bruk av militær makt mot «Statens Medlemmer» i fredstid, masteravhandling ved UiB, tilgjengeleg på http://hdl.handle.net/1956/6331.
5NOU 2012: 14 kapittel 10.7. Høyringsnotat om Ny lov om Forsvarets ansvar for å avverge luftbårne terroranslag og Forsvarets bistand til politiet, 11. juli 2013.
6Prop. 79 L (2014–2015).
7Om relasjonen mellom fyrste og tredje ledd sjå punkt 3 nedanfor.
8Direktoratet for samfunnssikkerhet og beredskap, Evaluering av forebygging og håndtering av flommen på Vestlandet høsten 2014, s. 44.
9Slik òg Prop. 79 L (2014–2015) s. 6. Sjå nærare om tilhøvet mellom politi og forsvar Ragnar L. Auglend, «Fordeling av ansvar og myndighet mellom politi og forsvar ved indre beredskap», Tidsskrift for strafferett, 2015, s. 316 flg.
10Dette vert mellom anna illustrert av debatten som oppstod kring kongeleg resolusjon 10. juni 1949 (den såkalla plakaten på veggen) etter terrorhendinga 22. juli 2014.
11Sjå Lov om politimyndighet i det militære forsvar.
12Sjå Prop. 79 L (2014–2015) s. 12 og føresegna sitt fjerde ledd.
13Kontakt politimeister og distriktssjef i Heimevernet kan òg lett tenkjast, men her er truleg problemet mindre. Sjølv om det skulle vera problem med å oppretta kontakt mellom politimeister og Forsvaret sitt operative hovudkvarter, vil heimevernsdistriktet stort sett kunne oppretta slik kontakt gjennom militære kanalar. Er dette ikkje mogeleg, vert spørsmålet likevel det same i denne situasjonen.
14Prop. 79 L (2014–2015) s. 6.
15Prop. 79 L (2014–2015) s. 14 og s. 21.
16Prop. 79 L (2014–2015) s. 15.
17Prop. 79 L (2014–2015) s. 14.
18Prop. 79 L (2014–2015) s. 14.
19Prop. 79 L (2014–2015) s. 14. Ei avgrensing her ligg likevel i kravet til årsakssamanheng, omtala nærare i 3.3 nedanfor.
20Prop. 79 L (2014–2015) s. 14.
21Sjå for ei liknande tilnærming til straffelova si fareterm Linda Gröning, Erling Johannes Husabø og Jørn R.T. Jacobsen, Frihet, forbrytelse og straff, Fagbokforlaget, Bergen 2016, s. 180 flg.
22Prop. 79 L (2014–2015) s. 14.
23Prop. 79 L 82014–2014) s. 15.
24Prop. 79 L (2014–2015) s. 15.
25Prop. 79 L (2014–2015) s. 15.
26Prop. 79 L (2014–2015) s. 15.
27Sjå Frølich, Grunnlovens grenser for bruk av militær makt mot «Statens Medlemmer» i fredstid, s. 17 med vidare tilvisingar.
28Døme frå Aurland der ein hadde vanskar med å koma i kontakt med politiet, er nemnd ovanfor, jf. Direktoratet for samfunnssikkerhet og beredskap, Evaluering av forebygging og håndtering av flommen på Vestlandet høsten 2014, s. 42.
29Maktbruken som er tillaten, er kort omtala nedanfor i punkt 2.3.
30Unntaket er ved maritim kontraterror, jf. bistandsinstruksen § 6 fjerde ledd. Føresegna reiser ei rekke særproblem som ikkje kan handsamast her.
31For ei generell omtale av føresegna med vidare tilvisingar, sjå Ragnar L. Auglend og Henry John Mæland, Politirett, 3. utg, Gyldendal, Oslo 2015, særlig s. 605 flg., og meir omfattande Steinar Fredriksen, Ro, orden og frihet, Gyldendal, Oslo 2015, særlig s. 67 flg.
32T.H. Aschehoug, Norges nuværende statsforfatning, andet bind, P.T. Mallings Boghandels Forlag, Christiania 1892, s. 514 flg.
33Frede Castberg, Norges statsforfatning, bind II, tredje utgave, Universitetsforlaget, Oslo 1964, s. 283.
34Carl August Fleischer, Bruken av militærmakt, militært utstyr m.v. i indre konflikt – spørsmål om rekkevidden av Grunnloven § 99 annet ledd, tilgjengeleg på Lovdata.no, og Carsten Smith, «Militære maktmidler overfor norske borgere», i Rett og Rettssal: Festskrift til Rolv Ryssdal, H.M. Michelsen, H. Røstad, og G. Aasland (red.), Aschehoug, Oslo 1984, s. 453
35Fleischer, Bruken av militærmakt, militært utstyr m.v. i indre konflikt – spørsmål om rekkevidden av Grunnloven § 99 annet ledd, s. 69 flg., og Smith, Militære maktmidler overfor norske borgere, s. 456. Synet synest seinare fylgt opp i teorien, sjå m.a. Jens Petter Berg, «Verneplikt: for folket, ikke mot folket – Grunnloven § 99 (2) i grunnrettslig belysning», Kritisk Juss 2001, s. 103 flg., og Jon Petter Rui, «Politiets behov for støtte fra Forsvaret: Lovgivning er nødvendig», Lov og Rett (2011), s. 445 flg. For ei kritisk drøfting sjå òg Frølich, Grunnlovens grenser for bruk av militær makt mot «Statens Medlemmer» i fredstid.
36Grensegangen er òg avgjerande for grensa mellom fyrste og tredje ledd, og vert kommentert nærare i punkt 3.
37Auglend og Mæland, Politirett, s. 665, og Fredriksen, Ro, orden og frihet, s. 188 flg.
38Auglend og Mæland, Politirett, s. 666 (uthevingar som i original).
39Prop. 79 L (2014–2015) s. 12.
40Prop. 79 L (2014–2014) s. 15.
41Skal forsvarsmakta ikkje nytta makt, treng ein heller ikkje lovheimel for bistanden etter Grl. § 101 tredje ledd.
42Prop. 79 L (2014–2015) s. 21.
43Sjå «Rapport fra arbeidsgruppen for utarbeiding av forslag til ny bistandsinstruks», Forsvarets bistand til politiet, s. 87. Sjå òg s. 44.
44Bistandsinstruksen § 4.
45At den einskilde skal vurderast, er det òg lagt opp til i førearbeida, sjå prop. 79 L (2014–2015) s. 20.
46Sjå «Rapport fra arbeidsgruppen for utarbeiding av forslag til ny bistandsinstruks», Forsvarets bistand til politiet, s. 87 og 94.
47Slik vert kravet òg oppfylt ved den norsk-russiske grensekontrollen, der «Instruks om tildeling av begrenset politimyndighet til militære grensevakter ved den norsk-russiske grensen» § 5 andre ledd slår fast at det personell frå Forsvaret som utøver avgrensa politimynde, skal bera legitimasjon som syner at dei er gjevne slikt mynde.
48Sjå nærare om legitimasjonsplikta Auglend og Mæland, Politirett, s. 481 flg.
49Bistandsinstruksen syner heller ikkje til § 20 sjette ledd som ein del av heimelsgrunnlaget.
50Prop. 79 L (2014–2015) s. 18 flg.
51Sjå «Organisasjonsplan for redningstjenesten», 19. juni 2015 nr. 677.
52Prop. 79 L (2014–2015) s. 18 flg.
53Omtala mellom anna i historisk kommentarutgåve til Grunnlova.
54Prop. 79 L (2014–2015) s. 18.
55Prop. 79 L (2014–2015) s. 19.
56Fleischer, Bruken av militærmakt, militært utstyr m.v. i indre konflikt – spørsmål om rekkevidden av Grunnloven § 99 annet ledd, s. 69 flg.
57Politilova § 6 fjerde ledd vil her, som påpeikt i Auglend og Mæland, Politirett, s. 665, fungera som sekundærheimel. Om det i det heile kan nyttast makt i tilfelle, må avgjerast etter primærheimelen.
58Prop. 79 L (2014–2015) s. 18.
59Det nemnde dømet grensar òg mot tilfelle der maktmiddelet er av ein karakter som åleine er tilstrekkeleg til at ein må sjå det som makt frå Forsvaret.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon