Med verjemålslova 2010 (lov 26. mars 2010 nr. 9) – iverksett 1. juli 2013 – skal verjemål for vaksne (personar over 18 år) i sterkare grad individtilpassast. Omfanget skal såleis ikkje vere større enn nødvendig. Det gjeld både i breidde (saksfelt), djupn (fråtaking av rettsleg handleevne må vurderast særskilt) og utstrekning i tid, jf. § 21 tredje ledd og § 22 andre og tredje ledd. Når det kjem til vilkåra for etablering av verjemål og dei krav som blir stilt til verja si utøving av oppdraget, er likevel individfokuset langt meir avdempa, sjølv om desse sidene kan vere vel så viktige.

Hovudinntrykket er at særleg etablering og gjennomføring av «ordinært» verjemål for myndige – det vil seie utan fråtaking av den rettsleg handleevnen, jf. § 2 tredje ledd – blir oppfatta som rettstryggleiksmessig lite problematisk. Dette utgjer samstundes storparten av sakene. Men slik lovteksten er formulert, kan det også her vere tale om utskriving av omfattande tvangsfullmakter til verja, utan at rettstryggleiksvernet synest å vere dimensjonert for konfliktsituasjonar mellom verja og den som blir sett under verjemål.

Vilkåra for å etablere verjemål er nedfelt i § 20. Av første ledd framgår at person over 18 år må falle inn under minst éin av fleire grovt definerte medisinske kategoriar (sinnsliding inklusive demens, utviklingshemming, rusmisbruk, alvorleg speleavhengigheit eller alvorleg svekt helse elles). I tillegg må vedkomande «ikke [vere] i stand til å ivareta sine interesser» og det må vere «behov» for verjemål. Endeleg skal det utøvast eit skjønn («kan»). I utgangspunktet er det å få oppnemnt verje ei frivillig sak, jf. § 20 andre ledd. Dette gjeld likevel ikkje ved manglande beslutningskompetanse: der «han eller hun ikke er i stand til å forstå hva et samtykke innebærer», som det heiter i lovteksten. Vilkåra er dei same anten oppnemninga er basert på samtykke eller ikkje, men fråtaking av rettsleg handleevne kan aldri tuftast på samtykke.

I alle fall der etableringa skjer mot personen sin vilje, vil vi stå overfor eit inngrep i privatlivet etter Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) artikkel 8 (1).1 Konvensjonen gjeld som norsk lov med førerang i tilfelle motstrid, jf. menneskerettslova (lov 21. mai 1999 nr. 30) § 3, jf. § 2 nr. 1. Dette perspektivet er likevel svært tilbaketrekt. Lovteksten refererer såleis ikkje tydeleg til kjende menneskerettslege standardar som at inngrepet må vere nødvendig og forholdsmessig. Med litt velvilje kan vi vel lese «behov» som uttrykk både for eit nødvendigkrav og eit forholdsmessigkrav. Dette blir likevel ikkje fokusert i førearbeida.2 Nødvendigformuleringa møter vi (i lovteksten) først ved fråtaking av rettsleg handleevne (§ 22 andre ledd), samt ved midlertidige vedtak (§ 61). Det som vidare naturleg kan etterspørjast, er ei skarpare avgrensing av situasjonen der verjemål kan opprettast – i alle fall mot personen sin vilje – i form av ein vesentleg-skade-standard. Men også slike formuleringar er reservert for meir kvalifiserte tilfelle (§§ 22 og 61).

I all tvangslovgjeving – som verjemålslovgjevinga også er – bør gjennomføringsaspektet stå sentralt. Utgangspunktet etter verjemålslova er at den som er under verjemål skal høyrast, jf. § 33 første ledd. Om vedkomande ikkje er fråteken den rettslege handleevnen, «kan vergen ikke foreta disposisjonen hvis den som er satt under vergemål, motsetter seg det», jf. andre ledd første punktum. Unntak gjeld likevel ved fråver av beslutningskompetanse, eller som det heiter: «hvis han eller hun ikke er i stand til å forstå hva disposisjonen innebærer». Også her – for utøvinga av verjeoppdraget – manglar det heilt formuleringar om inngrepstersklar, til dømes eit krav om vesentleg skade og/eller forholdsmessigheit.

Det hjelper ikkje på rettstryggleiken at det heftar ein viss uklarleik om dei lovfastsette yttergrensene for eit verjemål om personlege forhold. Eg har her i tankane føresegna i § 24 fjerde ledd om at verja ikkje kan bestemme i «særlig personlige forhold» utan særleg lovheimel. Dei døma som er gjevne i lovteksten, omfattar større disposisjonar (mellom anna røysting ved val, inngåing av ekteskap, testamentariske disposisjonar og samtykke til tvang). I proposisjonen er ein så oppteken av at ein må samanlikne med desse døma for å finne kva som ligg i (andre) «særlig personlige forhold».3 Dette reiser ein uheldig tvil om små, kvardagslege disposisjonar som like fullt kan vere av stor betydning for ein person sin livskvalitet, er noko som fell innanfor verjemålet: til dømes kor mykje pengar som skal kunne brukast på tobakk og godteri. I eit slikt tilfelle kan det også vere vanskeleg å avgjere om det er verjemålsmandatet si økonomiske eller personlege side som blir brukt – truleg må ei føremålsvurdering her vere avgjerande. Ei utfordring er i alle høve at økonomiske argument kan bli brukt som verkemiddel for å gripe inn i høgst private forhold.

Noko som bidreg til den tvil om § 24 fjerde ledd eg her har reist, er utforminga av § 33 første ledd om retten (for den som er under verjemål) til å bli høyrd ved utøving av verjemålet. Ein slik rett gjeld nemleg berre ved «disposisjoner av større betydning og også når dette ellers fremstår som naturlig». Av førearbeida framgår at ein her har tenkt seg at «[d]agliglivets gjøremål må vergen […] kunne foreta på egen hånd».4 Problematikken knytt til dei små, men viktige disposisjonane for livskvaliteten, er altså ikkje drøfta.

Etter § 33 tredje ledd siste punktum kan rett nok den som er sett under verjemål og som er usamd i verja si avgjerd «bringe spørsmålet inn for fylkesmannen». Slik lovteksten er redigert synest denne klageretten likevel berre å gjelde for dei få som er fråteken rettsleg handleevne, noko også førearbeida indikerer, mellom anna gjennom koplinga til § 40 tredje ledd i den gamle verjemålslova (lov 22. april 1927 nr. 3, oppheva).5 Det synest såleis ikkje å vere etablert ei tilsvarande klageordning til Fylkesmannen for myndige under verjemål, slik lova er bygt opp. Om dette verkeleg er meint slik, gjev det grunn til djup uro.

Korleis vil til dømes rettsstillinga til ein person som er sett under verjemål etter eige samtykke vere om han eller ho seinare mister beslutningskompetansen? Ved konflikt med verja kan det spørjast om vedkomande er i posisjon til å kalle samtykket tilbake. Dette er rett nok utgangspunktet etter § 63 første ledd, men ut frå det fokuset som i lova elles er på beslutningskompetanse, samstundes som dei lovfastsette vilkåra for oppnemning også må vere til stades ved samtykkebasert oppnemning, er retten til tilbakekall høgst usikker. I tillegg vil – slik lova er formulert – vedkomande altså mangle klagemogelegheiter ved usemje over konkrete disposisjonar. Dette er ikkje tillitsvekkjande ut frå allmenne krav til ei moderne og individtilpassa ordning.

Samanliknar vi med lovgjevinga om tvang i helse- og omsorgssektoren, er vejemålslova lite individorientert. Her er det rett nok ulike lovgjevingstradisjonar og mange faktiske ulikskapar, til dømes at det er private som skal utøve verjemålsoppdraget, ikkje offentleg helsepersonell. Vidare er det i stor grad tale om å føreta privatrettslege disposisjonar og omsynet til tredjemann melder seg, i alle fall ved verjemål som gjeld økonomiske forhold. Dette er likevel ikkje til hinder for at ein kan skalere opp rettstryggleiken både materielt og prosessuelt, og då særleg med tanke på konfliktfylte situasjonar. Når staten gjennom lovgjevinga har skrive ut tvangsfullmakter, påtek ein seg samstundes eit ansvar etter EMK og andre menneskerettsinstrument, utan omsyn til om det er private som står for utøvinga. Slik lovteksten er formulert, kan vi godt tenkje oss saksforhold som kan reise vanskelege problemstillingar i relasjon til EMK artikkel 8. Det mest oppsiktsvekkjande er vel at slike spørsmål knapt er drøfta i førearbeida på eit på meir konkret og forpliktande nivå.

Kritikken mot lova på eit menneskerettsleg grunnlag, har likevel særleg vorte ført ut frå FN-konvensjonen om funksjonshemma sine rettar (Convention on the Rights of Persons with Disabilities – CRPD), ratifisert av Noreg i 2013. I artikkel 12 er kravet om likskap for lova nedfelt. Her heiter det i nr. 1 at funksjonshemma «have the right to recognition everywhere as persons before the law». I dette ligg at alle skal reknast for å ha rettsevne – eller bli rekna som rettssubjekt. Det er lite kontroversielt. I nr. 2 heiter det vidare at funksjonshemma «enjoy legal capacity on an equal basis with others in all aspects of life». I Prop. 106 S (2011–2012) er dette omsett med det å ha «rettslig handleevne på lik linje med andre, på alle livets områder». I nummer 3 blir retten til støtte i utøving av handleevna understreka, og nr. 4 omhandlar tiltak for å sikre rettstryggleiken ved slike støttande tiltak.

Spørsmålet er kva som er å få utøve rettsleg handleevne «on an equal basis with others». Her er det fleire måtar å sjå det på. CRPD-komiteen kom med sin første generelle kommentar til konvensjonen i april 2014. Han omhandla nettopp artikkel 12. Her legg komiteen seg på ei radikal forståing som kan samanfattast slik at alle alltid skal ha den same rettslege handleevna. Dette er ikkje basert på eit empirisk grunnlag om at alle alltid forstår kva ei sak gjeld:

«Mental capacity refers to the decision-making skills of a person, which naturally vary from one person to another and may be different for a given person depending on many factors, including environmental and social factors.» (avsnitt 13)

Når det blir trekt eit skarpt skilje mellom «mental capacity» og «legal capacity», skuldast det eit medvite normativt standpunkt. «[L]egal capacity» gjeld rettsevne og rettsleg handleevne og har – i komiteen sin optikk – ingenting å gjere med mental kapasitet. Fundamentet for dette er eit postulat om at rettsleg handleevne er ein ibuande eigenskap ved mennesket:

«Legal capacity means that all people, including persons with disabilities, have legal standing and legal agency simply by virtue of being human.» (Avsnitt 14, jf. tilsvarande til dømes i avsnitt 8 og 25).

Synspunktet om rettsleg handleevne som noko ibuande er eit krevjane teoretisk grep. Det kan spørjast om endepunktet her er at også barn – sjølv dei minste – skal ha full rettsleg handleevne. Dette er for så vidt logisk ut frå eit synspunkt om «mental capacity» som irrelevant, men er som eit rettsleg utgangspunkt djupt problematisk både menneskerettsleg og etisk.

Som vist ovanfor finn eg like fullt grunn til å stille kritiske spørsmål ved verjemålslova 2010, men då på eit noko anna menneskerettsleg grunnlag enn CRPD-komiteen. Mine kritiske merknader om svak individtilpassing har også eit godt grunnlag i den formuleringa Stortinget nytta i samband med ratifikasjonen av CRPD. Ein understrekar der at inngrep må avgrensast til situasjonar der dette er strengt nødvendig («som en siste utvei»).6 Slik eg ser det er prosjektet «individtilpassing av verjemålslova» eigentleg berre gjennomført ein tredel på veg: og då kva gjeld omfanget av verjemålet. Når det kjem til vilkåra for etablering av verjemål og ikkje minst utøving av oppdraget, har Noreg framleis eit stykke å gå.