«Ennu eksisterer der dog realiteter i åndens rike som spotter menneskets ukuelige trang til veiing og måling.»

- Ragnar Knoph, Rett og rettsbevissthet, 1923: 8

Ved å hevda at det er ein samanheng mellom utnemnande regjering og voteringa til høgsterettsdommarar, har den norske statsvitaren Gunnar Grendstad og hans amerikanske kollegar William R. Shaffer og Eric N. Waltenburg utfordra det konstitusjonelle skiljet mellom den fyrste og tredje statsmakta i Noreg. Dette har mellom anna provosert fram tilsvar frå høgsterettsdommar Jens Edvin A. Skoghøy og høgsterettsjustitiarius Tore Schei. I denne artikkelen vert fyrst rettspraksisorientering innan rammene av norsk rettsrealisme handsama for å laga ei plattform for ein skepsis til kor mykje resultatet av forskinga til Grendstad et al. kan seia om kvifor høgsterettsdommarar voterer som dei gjer. Deretter vert to prinsipielle motførestillingar til premissa for denne forskinga fremma for å styrka skepsisgrunnlaget. Så vert statistikk knytt til dissensar i Høgsterett, som er grunnlaget for konklusjonen til Grendstad et al., nytta for å etablera ein skepsisstyrke. Til slutt vert det kort skissert opp kva fokus framtidig forsking på dette viktige tema bør ha.1

1 Innleiande merknadar

Forsking på vota for å identifisera dommarar sine politiske preferansar fekk ein særleg aktualitet i USA med framveksten av rettsrealismen som rettsleg ideologi.2 For dersom det er slik at retten vert skapt gjennom dommarar sine avgjerder like mykje eller meir enn gjennom lov, så vert dommarar sine politiske preferansar viktige, slik preferansane til medlemmane av den lovgjevande forsamlinga er det. Og på same viset som ein kan føresjå ein politikar si stemmegjeving i parlamentet på bakgrunn av vedkomande sitt politiske program, kan ein òg betre predikera ein dommar si votering på bakgrunn av vedkomande sine politiske preferansar. Forskjellen vert at fyrstnemnte må vera open om sitt program for å sikra val og attval, medan sistnemnte ofte må verta identifisert med faglege kvalifikasjonar i staden for politiske preferansar for å få sitt embete. Dermed vert det forskaren si oppgåve å avdekka dommarar sine politiske preferansar. For når det forutbereknelege ikkje kan sikrast gjennom lov, fordi retten fyrst og fremst vert skapt gjennom rettspraksis, må det sikrast gjennom klargjering av dei politiske preferansar til dei som utgjer sjølve motoren i rettspraksis – dommarkorpset. Slik forsking vil dermed òg vera viktig for demokratiet gjennom å gjera ein sentral politisk prosess meir transparent.3

Rettsrealisme finst i mange variasjonar, og ikkje minst går det eit skilje mellom den amerikanske og den skandinaviske rettsrealismen, der den norske opphavleg var knytt til den fyrste, men kom til få eit nært forhold til den siste òg. Men samstundes hadde ein i Noreg ein eigen tradisjon fram til andre verdskrigen,4 og den finske rettshistorikaren Lars Björne hevdar at «den skandinaviska realismen blev därimot aktuell i Norge först efter andra världskriget främst genom Torstein Eckhoffs (1916-1993) författarskap.»5 Eckhoff hadde eit studieopphald i USA i 1947-1948, og handsamar amerikansk rettsrealisme i «Rettsvesen og rettsvitenskap i U.S.A» frå 1953.6 Men han var ikkje åleine. Johs. Andenæs var gjesteprofessor i USA både i 1963 og 1968, og kommenterte mellom anna eksplisitt tilhøvet mellom norsk og amerikansk høgsterett i si innføringsbok i jusstudiet frå 1979.7 Og Carsten Smith viser mellom annan i sin artikkel frå 1975 om «Domstolene og rettsutviklingen» at han i all hovudsak var orientert mot amerikansk rett, og ikkje minst mot amerikansk rettsrealisme.8

Det alle dei ulike realismevariasjonane har til felles, er at dei gjennom sitt normative grunnlag får fokus på normskaping gjennom rettspraksis. Men sjølv om slik normskaping med rette kan forståast som ein politisk aktivitet, har ikkje leiande rettsrealistar handsama Høgsterett som eit politisk organ på linje med Stortinget. Til dømes skriv Eckhoff i «Rettskildelære», den viktigaste kjelda til den norske juridiske metoden etter andre verdskrigen:

«Selv når loven er taus og det verken finnes praksis eller sedvaner, står man ikke helt fritt i sine vurderinger. For dommerens vedkommende er det særlig prinsippene om at deres avgjørelser skal være upartiske og partipolitisk nøytrale, som setter grenser for kva de kan legge vekt på.»9

Vidare hevda Andenæs i sin debatt med Jens Arup Seip om Høgsterett som politisk organ på den eine sida at Høgsterett hadde ein politisk funksjon, samstundes som han kalla verksemda «upolitisk, rent juridisk» fordi det ikkje var partipolitisk verksemd.10 Og Smith ønskte på den eine sida at Høgsterett skulle ha ein klar rettsskapande funksjon, men var samstundes heilt klar på at domspolitikken var underordna den allmenne politikk driven i Stortinget:

«Det er ganske visst stor forskjell mellom den frihet lovgiveren har ved sine vurderinger (de lege ferenda) og den meir begrensende frihet dommeren har med sine vurderinger (de lege sententia ferenda).»11

Denne tilsynelatande ambivalensen mellom å erkjenna at Høgsterett driv med politikk og at institusjonen ikkje er eit politisk organ, raljerte Seip med i ordskriftet med Andenæs. Dette er den til no mest kjende debatten om tema. Men temaet er gjort dagsaktuelt gjennom forskinga til Gunnar Grendstad, William R. Shaffer og Eric N. Waltenburg, heretter referert til som Grendstad et al. Deira forsking er eit kjærkome bidrag til auka forståing av det norske rettssystemet, og tilhøvet der mellom rett og politikk. Når rettspraksis har spelt og framleis spelar ei heilt sentral rolle i norsk rett, må ein forska på domstoplspraksis utover einskilde avgjerder, eller avgjerder innan ulike rettsområde, for å få eit adekvat bilete av både det rettslege og politiske systemet i Noreg. Vidare er det viktig at andre vitskapsgreiner enn den rettsvitskaplege undersøkjer det rettslege systemet både i seg sjølv og i ein samfunnskontekst. For effektiv politikk har sidan statsdanninga i mellomalderen bare vore mogeleg gjennom skaping og handheving av normer. Framveksten og vidareutviklinga av statsmakta er dermed ei soge om auka bruk av retten som styringsinstrument for å realisera dei politiske ambisjonane. Rett er difor noko som følgjer kvart einskild individ frå vogge til grav både gjennom å regulera rettssubjekta sine rettar og plikter, men òg gjennom å regulera vilkåra for alle former for samfunnsaktivitet som omgjev individa. Av den grunn kan ikkje rett bare vera eit tema for rettsvitskapen, men må eksaminerast gjennom brillene til alle vitskapsgreiner som studerer eller leverer kunnskap til forståinga og utviklinga av individ og samfunn.

Det opphavlege fokus i Grendstad et al. si forsking, og det som har vekt mest merksemd, er deira påstand om eit samsvar mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar si votering. Denne konklusjonen er kort kritisert av høgsterettsdommar Jens Edvin A. Skoghøy og høgsterettsjustitiarius Tore Schei i artiklar med eit langt vidare tema, og av Schei i ein kronikk om det spesifikke tema.12 Men det står mykje igjen å seia i denne debatten, ikkje minst fordi samanlikningsgrunnlaget og politikkomgrepet ikkje har vorte diskutert, trass i at det for ein utanforståande er ein del av kjernen av usemja, og trass i at Grendstad et al. finn grunn til å undra seg over juristar si politikkforståing.13

Eg har alt vist 1) at det finst ein historisk tradisjon for at norske domstolar, og særleg den øvste domstolen, kan driva politikk. På den andre sida førte ikkje realisme som rettsleg ideologi til at ein innan norsk rettsvitskap mistenkte domstolane, og særleg Høgsterett, for å driva med politikk på lik linje med Stortinget. Dette bør føra til ein viss skepsis når Grendstad et al. hevdar at «the Norwegian Supreme Court decisions are explained not so much by precedent or legislative intent, but rather reflect the political and ideological values of justices.»14 No skal eg 2) handsama institusjonelle ulikskapar mellom norsk og amerikansk høgsterett.15 For sjølv om Grendstad et al. peikar på at ein ikkje utan vidare kan leggja til grunn at det amerikanske avgjerdsmønsteret i «judicial decisions» i andre vestlege demokrati,16 får ikkje denne reservasjonen noko plass i deira vidare undersøking. Eg vil derimot hevda at ulikskapane er så store at det må føre til ein skepsis til om ein utan vidare kan nytta det amerikanske utgangspunktet til Grendstad et al. i ei undersøking av norske høgsterettsdommarar si votering. Så vil eg 3) undersøkja skiljet mellom den domspolitikk Høgsterett driv som rettsbrukar og den allmenne politikk som vert driven av Stortinget som lovgjevar. Grendstad et al. definerte fyrst politikk som «who gets what, when, how»,17 ein innfallsvinkel som er for vid til å fanga opp og forstå den politiske verksemda som finn stad i Høgsterett. Deretter har dei definert politikk som «capacity of an institution to make authorative decisions regarding the distribution of rights and resources».18 Men sjølv denne langt betre definisjonen av politikk vert for vid. Dette bør føra til enno meir skepsis til ein unyansert konklusjon om eit tilhøve mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar sine vota. Deretter vil eg 4) bruka statistikk for å visa at andre empiriske undersøkingar enn dei til Grendstad et al. kan gje grunn til å vera skeptisk til å dra for bastante og vidfemnande konklusjonar av deira forskingsresultat. Til sist vil eg 5) skissera kort ein alternativ forskingsinnfallsvinkel til problematikken Grendstad et al. med god grunn har undersøkt.

2 Rettsrealismen og rettspraksisorientering i Noreg

Årsaka til at introduksjonen av den rettsrealistiske tradisjonen som rettsleg ideologi i Noreg ikkje førte til at norske juristar såg på høgsterettsdommarar som politiske aktørar, skuldast nok at den amerikanske rettsrealismen meir fungerte som importert overbygnad til ein alt eksisterande norsk rettsleg pragmatisme meir enn import av eit kunnskapsregime.19 Årsaka er at domstolar har skapt rett i norsk rettshistorie, og Høgsterett meir enn andre domstolar på grunn av sin posisjon som øvste domstol. Dette har ein akseptert i norsk juridisk teori, og det ligg til og med ein implisitt aksept av det i norsk lovgjevingsteknikk som ofte legg opp til at domstolane skal utfylla rammer gjevne av lovgjevar. Dette var og er dermed ein praksis som var heilt i samsvar med rettsrealisme, eit rettsideologisk tankegods som difor ganske lett har fått fotfeste i Noreg slik det òg har i USA.

Det som er til å undra seg over, er kvifor Skoghøy og Schei i sin debatt med Grendstad et al., ikkje vil godta ein konklusjon norske juristar tilsynelatande har levd med i hundrevis av år. Ein må altså på denne bakgrunnen spørja seg om det problematiske er at Grendstad et al. eksplisitt hevdar at det er ein samanheng mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar si votering, og ved eitt høve til og med snakkar om «social democratic justices» og «non-socialist justices»,20 meir enn at det faktisk er slik. Men poenget er nok heller at Grendstad et al. ikkje har tatt opp til diskusjon om ein modell for å studera dommarframferd i USA og i europeiske konstitusjonsdomstolar passar på norsk Høgsterett, og om politikk er eit og det same alle stadar, til alle tider og i alle saker. For ambivalensen ein finn i norsk rettsrealisme, uttrykt igjennom Skoghøy og Schei sine tilsvar til Grendstad et al. i 2011, skuldast for det fyrste at den rettsrealistiske tradisjonen nettopp ikkje vart resipert udelt i Noreg, fordi den tradisjonen skriv seg frå ein annan institusjonell rettsleg røyndom der tilhøvet mellom rett og politikk er eit anna. Dette ser for ein utanforståande ut til å vera heile årsaka til at Skoghøy og Schei finn konklusjonen til Grendstad et al. meiningslaus: «En slik tese er og blir meningsløs!», og «for den som kjenner utnevnelsesprosedyren, blir det rett og slett meningsløst.»21 Dette er, ikkje overraskande, eit ankepunkt Grendstad et al. ikkje vil akseptera.22

I det følgjande skal to føresetnadar handsamast. Fyrst den institusjonelle føresetnaden, som gjeld i kva grad norsk Høgsterett har bindingar til og gjennom sin praksis er knytt til den ordinære politiske sfære og den politiske verksemda der. Deretter den intellektuelle føresetnaden, som gjeld i kva grad norsk Høgsterett forstår seg sjølv og vert forstått som knytt til den politiske sfære og den politiske verksemda der. Føremålet er ikkje å hevda at Grendstad et al. tek feil i si forsking, men å leggja grunnlaget for ein viss skepsis gjennom å hevda at det finst langt fleire faktorar ein bør ta omsyn til enn det som er gjort til no om ein skal produsera eit heilskapleg bilete av den politiske verksemda norsk Høgsterett driv.

3 Institusjonelle føresetnadar for forskinga til Grendstad et al.

Som alt sagt, har det å studera dommarar som politiske aktørar vore ein særleg del av amerikansk samfunns- og rettsvitskap. Men dei siste tiåra har dette vorte gjort i stadig større grad i Europa òg. I artikkelen «Unifying the field of comparative judicial politics: towards a general theory of judicial behaviour» frå 2010 samanliknar Arthur Dyevre ulike teoretiske posisjonar for å studera domstolspraksis, og vilkåra for slike studiar i USA og Europa. Dei ulike teoretiske posisjonane han skildrar er fyrst haldningsmodellen (the attitudinal model), som studerer dommar som eit resultat av dommarane sine politiske preferansar. Deretter handsamar han den institusjonelle internmodellen (the institutional internalist model), som studerer dommar som eit resultat av strategisk manøvrering imellom dommarar i eit kollegium. Til sist handsamar Dyevre den institusjonelle eksternmodellen (the institutional externalist model), som ser på dommar som eit resultat av domstolar si strategiske manøvrering i det politiske systemet. Eit hovudpoeng for Dyevre, er at gjennom å sameina alle tre modellane kan ein få eit enno vidare og eit enno betre perspektiv på domstolspraksis. Men, legg han til, ein slik teoretisk innfallsvinkel er likevel ikkje perfekt. Mellom anna fordi den passar betre på over- enn på underrettar, og fordi den ikkje gjev svar på kvifor dommarar har dei preferansar dei har.23

I føredraget «Judicial behaviour on the Norwegian Supreme Court 1945-2009» frå 2011 hevdar Grendstad et al. at

«effectively, then, appointment is more than populating the Court with the best legal minds, but an oppertunity to affect constitutional law and public policy in an ideological congenial direction.»24

Det er dette som har vore mantra i amerikansk forsking i kjølvatnet av rettsrealismen sin framvekst, og dette har ein òg konkludert med i europeiske studiar av konstitusjonsdomstolar dei siste tiåra. Eit av dei teoretiske fundamenta for slike studiar er, som Dyevre nemner, haldningsmodellen. Denne modellen er òg det teoretiske grunnlaget for forskinga til Grendstad et al.25 Essensen i deira innfallsvinkel vert klart formulert i ein artikkel i Retfærd frå 2011:

«Finally, the institutional structure of the Court makes it an environment conductive to the play of its members’ policy preferences. The justices are unelected and sit on the bench for terms of good behavior. Since they do not face electoral sanction, they are free to act consistently with their policy preferences.»26

Dette er ein forskingsinnfallsvinkel som er særleg kjent frå, og særleg relevant for USA.27 Her vert høgsterettsdommarar utnemnt av presidenten på politisk grunnlag for livstid. Det er viktig at Høgsterett i USA har konstitusjonelle spørsmål som eit særs viktig rettsområde, som igjen har ein klarare politisk dimensjon enn andre sakskategoriar. Vidare gjev dei særvota, har høve til å dissentera, og skriv utfyllande dommar. Og ikkje minst: avsagte dommar verkar som prejudikat. Alt dette ligg til rette for bruk av haldningsmodellen, fordi politiske haldningar er sjølve inngangsporten til embetet, ein har høve til å uttrykkja dei på eit vis som gjer at dei kan underleggjast vitskapleg analyse, og dommane har ein rettspolitisk funksjon gjennom bidrag til normproduksjonen ved sida av å fungera som konfliktløysar.

Sjølv i England, som er eit common law-land som USA, er situasjonen annleis. Og generelt i Europa, der civil law-tradisjonen dominerer, er utnemning til dommarembete, òg i dei øvste domstolane, normalt ikkje tilsvarande klart politiske. Vidare er utnemningane gjerne på åremål, det er gjerne ikkje høve til å gje særvota eller å dissentera, og domsgrunnane vert ikkje gjort kjent i sitt fulle omfang.28 Og ikkje minst: Det er bare i einskilde land, og gjerne for einskilde domstolar, at dommar har ein prejudikatsverknad. Men konstitusjonsdomstolar kjem likevel i ein liknande situasjon som den amerikanske høgsterett er i. Årsaka er at deira saksmasse er langt meir politisert gjennom tilknytinga til grunnleggjande prinsipp- og verdispørsmål. Avgjerdene til slike domstolar har òg verknadar utover den einskilde saka. Difor er òg utnemninga av dommarar til konstitusjonsdomstolar gjerne underlagt særlege reglar for å sikra best mogeleg politisk uavhengige eller politisk representative dommarar, slik at domstolen samla sett vert uavhengig.29

Vidare kjem EU-domstolen og særleg Den europeiske menneskerettsdomstolen i ei særstilling, fordi dei har begge institusjonelle trekk som kan minna om dei ein finn i USA; dei løyser begge konfliktar som gjerne ligg tett opp til verdiar og prinsipp, dei skriv utførlege vota – i EMD vert det gjeve særvota og dissenterande vota – i begge domstolane er utnemninga nærare det politiske systemet enn elles, og begge domstolane sine avgjerder har ei form for prejudikatsverknad.

I Noreg er situasjonen delvis lik den amerikanske. Det er i norsk høgsterett høve til å gje særvota og til å dissentera, og domsgrunnane vert fyldig presentert. At dommarane sit til pensjonsalder, og ikkje lenger enn til fylte 70 år, er ingen stor skilnad frå dei amerikanske livstidsutnemningane. Derimot skal ein merka seg at norsk Høgsterett handsamar alle typar saker, og konstitusjonelle spørsmål er bare unnataks ein del av saksportofølgen. Dette gjer den juridiske dimensjonen langt meir framtredande enn den politiske. Vidare at utnemninga ikkje kan dokumenterast å vera politisk, sjølv om ein kan, som Grendstad et al., seia at situasjonen før 2002 opna for det, og at endringane med Innstillingsrådet for dommarar frå 2002 ikkje utelukkar at det politiske spelar ei rolle.30 Men om det finst eit politisk element ved utnemninga, så er det så indirekte at det er grunn til at dommarar og samfunn forventar at dommarar ikkje er ordinære politiske aktørar. Slike forventningar er med å definera, om ikkje determinera, det handlingsrommet som høgsterettsdommarar vil tillata seg sjølv, vil tillata sine kollegaer, og som samfunnet vil tillata at dei tek seg. Det er på ein slik bakgrunn ein må forstå Erling Sandmo når han i sitt bind om Høgsteretts historie 1905-1965 skriv at for å forstå norske høgsterettsdommarar som politiske slike som i USA må ein nytta termen «politikk» så vidt at «den knapt kan sies å være fruktbar i vår sammenheng her.»31

Det kan leggjast til at gjennom offentleggjeringa av Høgsterett sitt råd til Justisministeren ved tilsetjing av nye dommarar frå hausten 2010, har i realiteten Høgsterett tatt tilbake mykje av den påverknaden på utnemningsprosessen som institusjonen mista med ei lovendring i 1885,32 etter at parlamentarismen vart innført mot høgsterettsdommarane sine vota i riksrettssaka mot ministeriet Selmer i 1884.33 Årsaka er at det no er politisk langt meir vanskeleg å gå imot ei innstilling frå den politisk uavhengige Høgsterett, basert på ei innstilling frå eit politisk uavhengig innstillingsråd, så lenge idealet er nettopp ein politisk uavhengig Høgsterett. Dette vil i framtida styrka forventninga om at høgsterettsdommarar ikkje er ordinære politiske aktørar.

Likevel må ein spørja om desse institusjonelle trekka ved Høgsterett er tilstrekkeleg til å avvisa Grendstad et al. sitt teoretiske grunnlag for å hevda at Høgsterett er eit politisk organ der det vert drive lovgjevingspolitikk langs ein høgre-venstre akse.34 Trass alt snakkar vi om ein høgsterett som bare etter andre verdskrigen har hatt fem dommarar som tidlegare hadde vore justisminister, der Pål Berg og Terje Wold til og med var justitiarius.35

Det ein skal ha i minnet, er at Høgsterett ikkje er ein konstitusjonsdomstol, men ein av få øvste domstolar utanfor Norden og Dei britiske øyane som har kompetansen til å handsama både alle sivile som strafferettslege spørsmål, og alle forvaltningssaker ved sida av ein og annan gang å handsama grunnlovsspørsmål, utan ein gong å vera delt i spesialiserte kammer. Dette er ein reint praktisk grunn til at dommarane ikkje skal vera politisk, men fagleg utnemnt. Vidare set altså sjølve utnemningskriteriet, reelt eller delvis formelt, indirekte grenser for deira høve til å driva med ordinær politisk verksemd, fordi det er forventa at dei skal vera faglege i sine avgjerder. Noregs Høgsterett er difor institusjonelt langt mindre knytt til den politiske sfære og den politiske verksemda der enn sin amerikanske kollega. Dette legg band på i kva grad ein kan driva med lovgjevingspolitikk i Høgsterett, til trass for den merksemd einskilde grunnlovsprøvingssaker har fått.36 Det gjer det dermed òg mindre interessant å leggja vekt på politiske preferansar ved utnemninga av høgsterettsdommarar, om ei regjering skulle ønskja å gjera det. Og det gjer at ein bør vera skeptisk til om norske høgsterettsdommarar «are free to act consistently with their policy preferences», og at det er grunnlag for å snakka om «social democratic justices» og «non-socialist justices».

4 Intellektuelle føresetnadar for forskinga til Grendstad et al.

Sjølv om den institusjonelle tilknytinga er svak til den allmenne politiske sfære, kan ei intellektuell orientering oppheva verknaden av ein institusjonell svak tilknyting. Med andre ord: om den institusjonelle tilknytinga til allmenn politikk er svak, er ikkje det vesentleg om domstolane forstår seg sjølve og vert forstått som legitime aktørar innan den ordinære politiske sfære.

Grendstad et al. tek ikkje opp til inngåande diskusjon kva dei meiner med politikk. I ein artikkel i Tidsskrift for Rettsvitenskap frå 2010 vel dei å forstå politikk som «who gets what, when, how», medan dei i artikkelen i Retfærd frå 2011seier at «policy-making is the capacity of an institution to make authorative decisions regarding the distribution of rights and resources.» Den fyrste definisjonen kan vanskeleg seiast å dekka det å gje ei lov om tvangsmedisinering, fordi definisjonen ser ut til å føresetja at politikk alltid må handla om rein ressursfordeling og ikkje om verdival. Den andre definisjonen kan vanskeleg seiast å klart dekka den distribusjon av plikter som er ein viktig del av retten. Men her får ein vera definisjonsgenerøs og tolka definisjonane slik at det er tale om evne og vilje til å påverka fordelinga av gode og plikter i ulike samfunnskontekstar. Så skal vi heller seinare handsama at det finst ulike rettslege aktørar og ulike rettslege handlingar som ikkje så lett let seg plassera i ein og same bås, og at det er dette som gjer at det er tenleg å skilja mellom allmenn politikk driven av lovgjevar, som ein kan definera som lovgjevingspolitikk, og den politikk som vert driven av rettsbrukarar. Når rettsbrukaren er domstolane kan ein definera denne politikken som domspolitikk.37

Dersom definisjonen av politikk er evne og vilje til å påverka fordelinga av gode og plikter i ulike samfunnskontekstar, er definisjonen av domspolitikk ein domstol sin evne og vilje til å påverka fordelinga av gode og plikter i ulike samfunnskontekstar på bakgrunn av ein argumentasjon som ein gjer krav på er juridisk gyldig. Det er ingen tradisjon for å skilje domspolitikk frå lovgjevingspolitikk i forskinga på dommarframferd. Det gjer altså ikkje Grendstad et al., og heller ikkje Dyevre når han i sin artikkel framstiller og samanstillar dei tre teoretiske innfallsvinklane som er mykje nytta i studie av høgsterettspraksis. Eit slikt skilje nyttar heller ikkje til dømes Martin Shapiro, ein pioner innan studiet av domstolar som rettsskapande og politiske organ. Shapiro er særleg interessant fordi han har på både historisk og komparativt grunnlag underbygd påstanden om domstolar som organ som driv med meir allmenn politikk.38 Utgangspunktet hans er at domstolar sin primærfunksjon er å løysa konfliktar, ikkje å driva politikk. Men med framveksten av statsmakta finn Shapiro at domstolane vert administrative og dømande organ som ikkje lenger har partane sine interesser for auga, men i staden ivaretek statsmakta sine interesser.39

I utgangspunktet tek Vilhelm Aubert same standpunkt som Saphiro, og hevdar at konfliktløysing med «styring og fordeling» er domstolane sin viktigaste funksjon. Aubert presiserer at styring er den dominerande funksjonen i straffesaker, medan «fordelingsaspektet blir det vesentlige» i «mange sivile saker».40 Forskjellen mellom Saphiro og Aubert er at fyrstnemnte meiner at det finst ei historisk utvikling, medan Aubert hevdar at «styring og fordeling er nokså uavhengig av lovgivning og statsdannelse», og dermed heller ahistoriske storleikar. Problemet for dei begge er at rettspraksis vanskeleg let seg forklara som maktutøving åleine utan omsyn til konfliktnivået i samfunnet. Heller er det slik at ein i eit samfunn kan klara seg utan lover, utan juristar, utan juridisk metode, men ikkje utan konfliktløysing. Det er for å løysa konfliktar på anna vis enn gjennom den sterkaste sin rett at retten vert eit eige samfunnsfenomen, og det er bakgrunnen for at sjølv heller ikkje lovgjevar, som den primære av statsmaktene, kan styra retten som den vil. Konfliktløysing er difor verken eit historisk mindre interessant fenomen eller eit tilbakelagt stadium, men framleis domstolane sin primærfunksjon. Og sjølv om måten konfliktar vert løyst på kan ha eit politisk element ved seg, særleg dei sakene som vert handsama av ein øvste domstol, er karakteren av dei politiske val som kan prega ein dom avgrensa av konfliktløysingsføremålet. Dette fordi konfliktløysinga bare er legitime så lenge dei faktisk løyser konflikten oppe til handsaming, og ikkje er årsak til nye konfliktar som kan konkurrera med den eksisterande i omfang. Ein domstol som genererer konfliktar som ein regel meir enn eit unnatak vil difor ganske raskt mista sin legitimitet.

Shapiro ser derimot ut til å meina at framveksten av ei statsmakt gjer at domstolane ikkje lenger treng ta omsyn til rettssubjekta sine forventningar til og førestillingar om retten. I staden vert dei bare ein utøvar av politikk, og då i den forstand som her er definert som lovgjevingspolitikk. Rettssubjekta sine forventningar til og førestillingar om retten er ein av dei rettskjeldefaktorane Torstein Eckhoff sette opp på grunnlag av studiar av Høgsterett sin praksis, formulert som allmenne rettsoppfatningar. Men forventningar til og førestillingar om retten spelar ei enno større rolle i retten enn som ein svak rettskjeldefaktor. For rettskjelder er ikkje berarar av ein metafysisk gude- eller naturgjeven rett, men dei til ei kvar tid nyttige instrument til å løysa konfliktar, skapt av dei ulike aktørane i rettssystemet i eit kommunikativt samspel. Rettskjeldene både skapar og reflekterer dermed desse aktørane sine forventningar til og førestillingar om retten. Lov er mellom dei viktigaste rettskjeldene, fordi det er tale om normer som i prinsippet er gjevne av rettssubjekta sjølve til å løysa konfliktar dei imellom, basert nettopp på deira forventningar til og førestillingar om retten. Men domstolane kjem med jamne mellomrom til at så ikkje er tilfellet, og justerar eller set ei lov heilt til side. Det kan difor vera freistande å slå fast at dommar som Bidragspliktdommane frå 1916 og 1921 og Sinnsjuke sin ankerett frå 1979 er døme på at Høgsterett er eit organ som driv med lovgjevingspolitikk.41 Men Høgsterett driv altså politikk for å fylla sin primærfunksjon som konfliktløysar, og det med rettskjeldene som utgangspunkt. Det er difor Dag Michalsen i si bokmelding av dei to fyrste binda av Høgsteretts historie skriv at

«domstolene har ikke den politiske frihet som andre aktører, men den er bundet av det som defineres som rettskilder og gjeldende tolkningsprinsippet, og av den individuelle saks natur.»42

Det er dette som er justitiarius Schei sitt hovudpoeng i tilsvaret til Grendstad et al.,43 og heile artikkelen hans handlar enkelt og greitt om når Høgsterett må driva med politikk for å fylla si samfunnsmessige rolle. Men sjølv når ei rettskjelde som lov vert sett til side vert dette heimla i ei veging mot andre rettskjelder, og slik innanfor rammene av forventningar til og førestillingar om retten som finst i samfunnet. Som Andenæs peika på i debatten med Seip, er det difor domstolane si politiske verksemd må forståast som noko anna enn lovgjevingspolitikk44 – det er ein politikk innanfor rammer avgjort av lovgjevingspolitikken. Som Eckhoff uttrykte det:

«Når man først har tilegnet seg den grunnholdning at man må ta hensyn til lovtekster og andre alment anerkjente rettskildefaktorer, og at man må holde seg innen rammene av aksepterte rettskildeprinsipper når man tolker og anvender disse faktorene, er dermed vurderingsfriheten snevret inn en god del. Fremdeles har den ganske fritt spillerom (…). Men det ville være en grov misforståelse å tro at dommere og andre rettsanvendere alltid kan innta de standpunkt de selv foretrekker.»45

Mot resonnementet ovanfor kan ein for det fyrste innvenda at å definera ei verksemd som domspolitikk endrar ikkje denne sin karakter av å vera politikk; det er bare eit terminologisk triks for å skilje domstolane sin politiske verksemd frå anna politisk verksemd for å gjera det til juristar sitt einedomene, medan dei eigentleg er to alen av same stykke. For ein skil til dømes ikkje mellom Stortinget og ulike helseføretak sin helsepolitikk, medan eg altså tek til orde for eit skilje mellom lovgjevings- og domspolitikk. Men poenget med ei slik meir velutvikla differensiering er å klarare få fram dei ulike rettslege aktørane sitt høve til å driva politikk. For så lenge ein ikkje differensierer og definerer all politikk i den rettslege samfunnssfæren som «who gets what, when, how», eller som «the capacity of an institution to make authorative decisions regarding the distribution of rights and resources», driv alle rettslege aktørar med same typen politikk. Stortinget driv med politikk når dei lagar ei lov om hotell sin dekningsrett i gjestene sin bagasje, regjeringa driv politikk når dei lagar ei forskrift for Hamnevesenet si vedlikehaldsplikt av kaiområde eller signerar ein traktat om barn sine rettar, domstolane driv politikk når dei avgjer ei sak om ansvar for miljøavfall etter konkurs, forvaltningsorgan driv politikk når dei fattar vedtak om ekspropriasjon, aktørar i næringslivet driv politikk når dei skapar ein bransjekutyme for heving av kjøp gjennom sin praksis, innbyggjarane i ei bygd driv politikk når dei skapar ein sedvane for uttak av ved i allmenning gjennom sin praksis, juridiske forfattarar driv politikk når dei skriv om fiskerettar i saltvatn, etc. Alle desse rettslege aktørane er med å skapa rettskjelder som igjen er med å avgjera kven som får kva, når og korleis. Men dei driv ikkje sin politikk på same premissa – til dømes er Stortinget i utgangspunktet ikkje bunden av andre rettskjelder enn Grunnlova, som Stortinget som grunnlovsforsamling faktisk sjølv kan endra, medan eit forvaltningsorgan er bunden av eit heilt sett med rettskjelder. Eller med andre ord: høve til å endra «social and political circumstances as they see fair and appropriate» er ikkje likt fordelt mellom rettslege aktørar,46 sjølv om alle har høve til det i ein viss grad. Den er denne forskjellen i binding som gjer at det å operera med ein generell definisjon av politikk ikkje gjev meining, og at ei utskiljing av domspolitikk som ein eigen politisk type er viktig som analytisk verktøy.

Ein kan vidare innvenda at å skilja mellom lovgjevings- og domspolitikk er ei systemteoretisk rettferdiggjering av ein langt mindre oversiktleg røyndom. For er ikkje dommar som Bidragspliktdommane I og II frå 1916 og 1921, Passbåtdommen frå 1973, Sjukejournaldommen frå 1977, Sinnsjukes ankerett-dommen frå 1979 eller Holebuardommen II frå 2010 døme på ei så svak rettskjeldemessig binding at ei grense mellom lovgjevings- og domspolitikk ikkje kan seiast å vera meir enn rettsteoretikaren sitt tankespinn?47 I ein rettsvitskapleg samanheng er det vel knapt eit einaste skilje som ikkje har ei uklar midtsone – skiljet mellom rettskjelder og tolkingskjelder, mellom liv- og dødsdisposisjonar, mellom tuktig og utuktig omgang er alle døme på skilje som kan vera vanskeleg å slå fast klart og tydeleg ein gong for alle, utan at det er strid om at det finst eit skilje. Og sjølv om det kan vera vanskeleg å finna det eksakte skiljet mellom flo og fjøre, så finst to ulike tilstand som kan kategoriserast som flo og fjøre. I denne samanhengen vil det seia at sjølv om lovgjevings- og domspolitikk møtest i ei uklar midtsone, sjølv om rettsteoretikarar som Knut Bergo og Hans Petter Graver ikkje vil dra skiljet mellom dei i denne midtsona på same staden, og sjølv om høgsterettsjustitiariar som Erling Sandene og Carsten Smith heller ikkje ville ha drege dette skiljet likt, så finst midtsona. På kvar side av den finst det to ulike sfærar der Stortinget er (i prinsippet) fri til å laga lover gjennom si politiske verksemd og Høgsterett er bunden i sin rettsbruk av rettskjelder.48

Poenget med å definera ei midtsone er for det fyrste å visa fram årsaka til at mange ikkje skil klart mellom lovgjevings- og domspolitikk. For det andre å få fram at det eksakte skiljet mellom dei to ikkje utan vidare vert klart gjennom definisjonar, men er diskursivt. Vidare må ein ha i minnet at midtsona ikkje er ein konstant, men vil variera frå sak til sak, frå rettsområde til rettsområde, og frå tid til tid alt etter endringar i dei førestillingar om og forventingar til retten som finst. Slike grenselandsaker kan difor vera samla innan visse sakstypar eller innan tidperiodar, noko som gjer at dei kan framstå som dominerande. Til dømes kan ein studie av utviklinga av prinsippet om objektivt ansvar for farleg verksemd lett føra til at ein oppfattar norsk Høgsterett som ein type equity-domstol.49 Eller dersom ein ser på grunnlovsprøving i 2010 kan ein få inntrykk av at Høgsterett set seg sjølv over Stortinget som lovgjevar. Og grensa mellom lovgjevings- og domspolitikk vert uklar når rettskjeldebiletet vert uklart, som det til dømes vart på 2000-talet med internasjonaliseringa av retten. Men ei, og heller ikkje ei handfull svaler, gjer ein sommar. Så kan det innvendast at forskinga til Grendstad et al. bare har slått fast at svaler finst. Og deira konklusjon om eit tilhøve mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar sine vota i artikkelen i Tidsskrift for Rettsvitenskap frå 2010 gjeld trass alt bare plenumssaker frå 2000 til 2007, medan deira artikkel frå 2011 bare gjeld dissenssaker der staten er part og økonomiske ressursar er tema mellom 2000 og 2007. Men når ein i eit avisintervju hevdar at

«Faktisk dokumenterer våre funn at den såkalte ‘legale modellen’ – det at man antar at dommere dømmer kun basert på sakens fakta og formelle rettskilder – ikke har noen særlig relevans»,50

og når ein i ein vitskapleg artikkel plasserer dommarar som sosialdemokratiske og ikkje-sosialistiske dommarar på ein grovkorna politisk høgre-venster akse, så er vel det å predika sommar i denne samanhengen?

Det som er peika på ovanfor vert særleg problematisk om ein ser hen til at det har vore dissens i 21,8% av alle avgjerder Høgsterett har avsagt avdeling, storkammer eller plenum i sivile saker mellom 1965 og 2010,51 og 7,8% i straffesaker. Denne låge dissensfrekvensen indikerer at dommarane ikkje driv med ekspansiv lovgjevingspolitikk, men med domspolitikk med utgangspunkt i rettskjeldene, noko som fremjar semje trass i alle mogeleg ulikskapar i erfaringsrommet til den einskilde dommar. Termen erfaringsrom utgjer saman med forventningshorisont eit omgrepspar i tenking til Reinhart Koselleck, utvikla gjennom ei sameining av mellom anna filosofien til Gadamer og Heidegger.52 Eit erfaringsrom er sett saman av erfaring ein gjer seg gjennom alt frå handling til observasjon, lytting og lesing. Ein forvetningshorisont er det ein kan førestilla seg på bakgrunn av dei erfaringar ein har gjort seg. Grendstad et al. har vore opptatt av å studera ulike ikkje-juridiske erfaringar for å finna årsaka til divergerande vota i Høgsterett. Poenget her er at rettskjeldene må vera ein svært sentral del av høgsterettsdommarar sitt erfaringsrom for å oppnå ein så stor grad av semje i kompliserte saker som gjev andre element i erfaringsrommet spelerom. Dette styrkar den teoretiske påstanden om eksistensen av eit skilje mellom lovgjevings- og domspolitikk, og at ein skal vera skeptisk til å viska ut dette skiljet med å bruka ein så vid definisjon av politikk at Stortinget vert ein likeverdig aktør med dei som tek ut ved i ein bygdeallmenning. Vidare viser det at høgsterettsdommarar ikkje ser på seg sjølv som ordinære politiske aktørar, men intellektuelt har eit slikt distansert forhold til lovgjevingspolitikk som den institusjonelle bindinga skulle tilseia.

Det skiljet mellom lovgjevings- og domspolitikk som er dratt ovanfor kan gjerast på eit normativt grunnlag, som vil seia at ein hevdar at det bør vera eit slikt skilje. Som det vil gå fram av argumentasjonen er skiljet her freista dratt på eit deskriptivt grunnlag, som vil seia at skiljet representerer ein realistisk skildring av oppgåvefordelinga når det gjeld normskaping i det norske samfunnet i dag. Men lat oss likevel avvisa argumentasjonen ovanfor som eit terminologisk triks som juristar nyttar. Grendstad et al. plasserer seg i ein slik cut the crap-tradisjon når dei gong på gong hevdar at juridisk metode ikkje er anna enn ein fasadelegitimasjon53 for å «follow […] political preferences.» Og, for å nytta eit malande sitat frå Ragnar Knoph, må etter ein slik logikk tenkja seg at «før eller senere blir den bengalske belysning slukt, den mystiske maske revet av, og har da rettsordenen fortrøstet sig til disse ytre effektmidler, er skandalen fullkommen».54 Grendstad et al. intenderer altså å vera eit slikt bidrag til å sløkka dei bengalske lysa, riva av maska og visa fram sanninga om Høgsterett. Men deira bruk av mistankens hermeneutikk kan sjølvsagt ikkje verta anna enn sjølvoppfyllande. Som Sandmo har formulert det, om enn i ein noko annan samanheng:

«For det første: ‘mistankens hermeneutikk’, eller avkledningen som metode, bærer i seg faren for at vi reduserer fortidens mennesker til strengt rasjonelle aktører, rene celler av vilje og intensjon. Og målene på rasjonalitet og intensjon blir lett våre egne; vi ser klart viljen til makt og profitt».55

Grendstad et al. har som utgangspunkt at juridisk metode er fasadelegitimasjon for politiske standpunkt, og finn sjølvsagt heller ikkje at juridisk metode spelar noko anna rolle enn som fasadelegitimasjon for politiske standpunkt. Men for kven er då eigentleg dei bengalske lysa då sløkt og maska riven av?

Sjølv vil eg stilla meg i ein even crap matters-tradisjon, som ein kan sjå på som ein særeigen versjon av talehandlingsteorien til Quintin Skinner,56 med vidare røter til Wittgenstein og Austin.57 Poenget er at sjølv fasadelegitimering har ein bindande effekt. For sjølv om ein vil nekta for at det finst eit skilje mellom lovgjevings- og domspolitikk,58 er det vanskeleg å nekta for at det finst ei førestilling av eit slikt skilje mellom juristar,59 noko sitata frå Eckhoff, Andenærs og Smith mellom anna visar. Denne førestillinga er med å definera korleis høgsterettsdommarar ser på eige høve til å driva med lovgjevingspolitikk, korleis høgsterettsdommarar ser på sine kollegaer sitt høve til dette, og kva handlingsrom til å driva med meir ekspansiv politisk verksemd som den juridiske fellesskapen og samfunnet vil tilstå høgsterettsdommarar. Dette gjer det vanskeleg, om enn ikkje umogeleg, for dei å vera «free to act consistently with their policy preferences.» Dette gjer òg at ein må vera skeptisk til om Grendstad et al. har grunnlag for å varsla ein sommar etter å ha funne nokre svaler.

5 Statistiske indikasjonar for ein manglande relasjon mellom utnemnande regjering og voteringa til dommarar i norsk Høgsterett

Statsvitaren er empirikar medan juristen er normikar, for å nytta Rune Slagstad sin karakteristikk av juristar.60 Sjølv om argumentasjonen ovanfor står like mykje i ein humanistisk som ein rettsvitskapleg tradisjon, kan den difor for lett oppfattast som lite relevant frå ein statsvitskapleg synsvinkel. Lat meg difor visa relevansen gjennom alternativ statistikk.

Som alt peika på, baserer Grendstad et al. sine studiar av norsk Høgsterett på dissenssaker. Årsaka er at det vil vera i slike saker at meiningsforskjellar vert klarast formulert, noko som igjen gjev forskaren eit betre materiale til å studera og analysera politiske preferansar. I artikkelen i Tidsskrift for Rettsvitenskap frå 2010 har Grendstad et al. valt å studera 11 plenumssaker, som er prinsipielt viktige saker der ein kan venta å finna dissens.61 Men dette er eit tynt empirisk materiale for å slå fast at det er ein samanheng mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar sine vota. Meir interessant er difor artikkelen i Retfærd frå 2011 som byggjer på 63 dissensdommar for perioden 2000-2007, der staten var part og som gjaldt økonomiske interesser. Òg i denne undersøkinga fann Grendstad et al. ein statistisk signifikant relasjon mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar sine vota for, men òg mellom fødestad og votering:

«In other words, once we know the appointing government and the birthplace of a justice, we can predict with fair accuracy his or her vote in the cases that pit public versus private interests.»62

Grendstad et al. gjer her samvarians til årsakssamanheng. Fødestad lagt til sides, er dette ein svært radikal konklusjon som med god grunn har fått mediamerksemd, fordi den har konstitusjonelle aspekt ved seg. Ovanfor er det presentert to prinsipielle motførestillingar, knytt til institusjonelle og intellektuelle førestadar, som bør spora til skepsis til ein slik konklusjon. Men slike prinsipielle motførestillingar er bare av teoretisk interesse så lenge dei vert fremma mot ein konklusjon tufta på empiriske data. Problemet er sjølvsagt at Grendstad et al. ikkje har undersøkt kvifor det ikkje var dissensar i dei andre sakene som gjaldt økonomiske resursar og der staten var ein part i perioden 2000 og 2007. Men dette fordrar ei nærlesing av dommane som bryt med heile den statistiske innfallsvinkelen som er nytta. Så lat oss difor stilla spørsmålsteikn ved konklusjonen om årsakssamanheng mellom utnemnande regjering og votering med å nytta eit anna empirisk dissensmateriale. På den eine sida er dette problematisk fordi ein då stiller spørsmål ved ein konklusjon basert på eit undersøkingsmateriale med å konkludera frå eit ikkje samanliknbart undersøkingsmateriale. På den andre sida er ikkje poenget å visa at Grendstad et al. tek feil, men at det er grunn til å studera dissensproblematikken vidare og breiare.63 Så lat oss fyrst av alt sjå på ei grafisk framstilling, både i form av eit stolpe- og eit linjediagram, av dissensar i sivile og straffesaker i Høgsterett mellom 1965 og 2010:64

Det talmaterialet eg har klart å framskaffa viser at det mellom 1965 og 2010 var dissens i 782 avgjerder i sivile saker avsagt av Høgsterett, og 769 avgjerder i straffesaker, som vil seia at det samla var 1551 dissensar av ein samla saksmasse på 13 487 avgjerder i denne perioden.65 Det ein kan merka seg ved dei to grafiske framstillingane ovanfor er dei til dels store variasjonane frå år til anna i talet på dissensar i særleg sivile saker, men òg etter kvart i straffesaker.66 Dette er ein viktig observasjon og understøttar eit tidlegare hevda poeng om at domstolar generelt, og i dette tilfellet Høgsterett spesielt, ikkje har det politiske som sitt primære mål, men derimot det å løysa saker i høve til dei rettskjelder som er relevante i det konkrete tilfellet. Difor er det dei konkrete sakene som Høgsterett tek inn til handsaming som er avgjerande for dissensprosenten kvart år.

Dette er sjølvsagt ikkje noko argument mot ein samanheng mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar sine vota, fordi variasjonane frå år til anna kan skuldast kva saker Høgsterett sjølv slepp gjennom – nokre år slepp Høgsterett gjennom politisk sensitive saker, og andre år ikkje. Ifølgje Grendstad et al. si eiga undersøking i 2010 vil dette altså typisk vera saker der staten er part og økonomiske interesser står på spel.67 Ikkje nokon sakskategori skulle i så fall vera meir representativ enn ekspropriasjonssaker: Her er rett nok normalt det offentlege meir generelt part, men det er nettopp allmenne interesser som står i konflikt med private interesser, og dermed ein konflikt på den aksen mellom sosialisme og ikkje-sosialisme Grendstad et al. opererer med:68

Statistikken69 viser at det var mange ekspropriasjonssaker oppe for Høgsterett fram mot 1980, utan at det er ein direkte samanheng mellom år med mange dissensar og mange ekspropriasjonssaker. Enno meir uklart vert dette ved at talet på ekspropriasjonssaker er lågast frå 1995 og utover i ein periode med aukande dissensfrekvens. Dette understøttar igjen det som er hevda ovanfor: at det er sakene i seg sjølv som er avgjerande for dissensfrekvensen og ikkje sakskategoriar som ligg nær opp mot politiske verdipreferansar.

For å styrka denne påstanden noko kan vi samanlikna sakskategoriane som har kome inn for Høgsterett i to sett med år med store variasjonar mellom dissensfrekvensen.70 I 2004 var det dissens i 26 av 82 sivile saker Høgsterett handsama det året, som vil seia i 32% av sakene, medan det i 2003 var dissens i 15 av 78 slike saker, som vil seia 19%. I 1978 var det dissens i 20 av dei 71 sivile sakene som vart handsama, som er 28%, medan det året før var dissens i 10 av 76 sivile saker, som vil seia 13%. Bare når det gjeld dei rettslege områda tingsrett og familierett vart det handsama to saker meir i noko rettsområde 2004 enn i 2003 som kunne vera årsaka til langt fleire dissensar det året. Derimot vart det i 2003 handsama meir enn to fleire innan rettsområda avtale/obligasjonsrett, selskapsrett og forvaltningsrett. Særleg det siste området skulle kunna vera årsak til dissensar i følgje tidlegare forsking, men dissensfrekvensen er altså langt høgare i 2004 enn i 2003 trass at det finst fleire forvaltningssaker i 2003 enn i 2004, der bare ei sak kan kategoriserast som ei forvaltningssak. I 1978 vart det handsama to saker meir innan rettsområda forvaltningsrett, skatterett, tingsrett og arverett, medan det i 1977 vart handsama langt fleire reine ekspropriasjonssaker enn i 1978. Slik Grendstad et al. ser det, skulle fleire forvaltnings- og skatterettssaker borga for fleire dissensar i 1978. Men det er samla bare seks slike saker meir i 1978 enn i 1977, medan det er åtte fleire saker som kan kategoriserast som ekspropriasjonssaker i 1977 enn i 1978. Dermed let det seg altså ikkje lesa ut noko fast mønster for kva sakskategoriar som leiar til dissensar ut av dei to utvalte toårsperiodane, og ein må inntil vidare falla tilbake til at høgsterettsdommarar fyrst og fremst løyser den einskilde saka og ikkje driv lovgjevingsliknande politikk.

Mot dette kan ein sjølvsagt argumentera at det ikkje gjev god innsikt å studera sakskategoriar fordi det nettopp er gjennom den einskilde saksavgjerda at ein driv politikk, og det er gjennom ei studie av kvar einskild sak at ein kan seia noko sikkert. Så lenge Høgsterett har ein normskapande funksjon gjennom å produsera prejudikat, er dette ein argumentasjon tufta på ein uomtvisteleg logikk – Høgsterett driv politikk gjennom den einskilde saksavgjerd. Men driv høgsterettsdommarar med lovgjevingspolitikk meir enn domspolitikk for å løysa konkrete saker, så burde dissensfrekvensen vera omlag den same så lenge sakstypane er omlag dei same. Men dissensfrekvensen er, som dei to grafiske framstillingane ovanfor viser, svært varierande. Og årsaka er at den politikk høgsterettsdommarar driv er knytt til saker og rettskjeldene som er relevante for løysinga av dei. No kan den ordinære politikk òg vera knytt til einskildsaker, men normalt er den eit spørsmål om generelle løysingar for framtida som skal appliserast i spesielle tilfelle. Altså ein heilt motsett innfallsvinkel: ein driv politikk frå det generelle til det spesielle der det generelle står i fokus, medan Høgsterett driv politikk frå det spesielle til det generelle der det spesielle står i fokus. Og så lenge norsk Høgsterett er ein domstol som handsamar alle saker, og ikkje bare grunnlovssaker, så vil den politikk som vert driven av Høgsterett vera svært ulike den som vert driven i dei to andre statsmaktene. Eit utslag av dette er altså den svært varierande dissensfrekvensen.

Nettopp på grunn av store årlege variasjonar, vert det noko vanskeleg å lesa utviklingstendensar ut av dei to grafiske framstillingane ovanfor. Lat oss difor studera ei framstilling der dissensar i sivile og straffesaker i Høgsterett mellom 1965 og 2010 er oppdelt i femårsperiodar.

No har ikkje Grendstad et al. hevda at relasjonen mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar si votering er årsaka til dissensar. Men dersom utnemnande regjering er avgjerande for korleis høgsterettsdommarar voterer, så burde det vera minst dissensar når flest dommarar er utnemnt av same regjeringstype.71 Problemet er at dei store variasjonane i dissensfrekvensen ikkje har ein parallell i store variasjonar i talet på dommarar utnemnt av regjeringar med ulikt partigrunnlag. I 1965-67, 1986-89, 1994, 1997 og 2010 var prosenttalet på høgsterettsdommarar utnemnt av Arbeidarpartiet eller ei regjering dominert av Arbeidarpartiet på 80-talet. I 1968-85, 1990-93, 1995-2001, 2009 og 2011 var prosenttalet på 70-talet, medan det i 2001-2003 og 2005-2008 var på 60-talet. Bare i 2004 var prosenttalet på dommarane i Høgsterett utnemnt av Arbeidarpartiet eller ei regjering dominert av Arbeidarpartiet så vidt under 60. Dette speglar ikkje dissensfrekvensen i sivile saker i tabellen ovanfor. Til dømes var dissensfrekvensen mellom 1965 og 1969 27%, medan den var 8% mellom 1985 og 1989, samstundes som 83% av høgsterettsdommarane var utnemnt av Arbeidarpartiet eller ei regjering dominert av Arbeidarpartiet i den fyrste av desse to femårsperiodane, og 81% i den siste.

Tilhøvet mellom utnemnande regjeringar og dissensar stemmer heller ikkje godt for straffesaker. Her kan ein hevda at dissensfrekvensen er låg medan prosenttalet på Høgsterettsdommarar utpeika av Arbeidarpartiet eller ei arbeidarpartidominert regjering er høg. Problemet er at dissensfrekvensen i straffesaker aukar jamnt på 1990-talet samstundes som prosenttalet på høgsterettsdommarar utnemnt av ei slik regjering er stabil på 70-talet heile tiåret med unnatak av 1994 og 1997. Vidare held dissensfrekvensen fram med å auka, men flatar noko ut, når talet på Høgsterettsdommarar utpeika av Arbeidarpartiet eller ei regjering dominert av Arbeidarpartiet fell til 67% i perioden 2000-2004 og 65% i perioden 2005-2009. Dersom det var ein samanheng mellom utpeikande regjering og høgsterettsdommarar sine vota burde auken ha skjedd fyrst frå 2000 når Høgsterett var mest samansett av dommarar utpeika av ulike regjeringar på den høgre-venstre aksen Grendstad et al. opererer med.

Dersom ein så går tilbake til statistikken for ekspropriasjonssaker, ser ein av talet på dissensar i høve til det samla sakstalet ikkje endrar seg særleg i høve til den endra politiske samansetjinga, slik Grendstad et al. ser det, av Høgsterett. Dette vert enno ein indikasjon på at den statistisk signifikante samanhengen mellom utnemnande regjering og høgsterettsdommarar sine vota må undersøkjast ut frå alternative modellar og prøvast opp mot alternative forklaringar. Dette styrkar grunnlaget for den skepsis som er uttrykt tidlegare i artikkelen, til kor mykje resultatet av forskinga til Grendstad et al. kan seia om kvifor høgsterettsdommarar voterer som dei gjer.

6 Avsluttande merknadar

Haldningsmodellen er altså mindre eigna til å studera norsk Høgsterett enn til dømes amerikansk høgsterett, eller einskilde europeiske konstitusjonsdomstolar, og delvis EU-domtolen og EMD. Problemet er altså at denne modellen er utvikla med utgangspunkt i andre institusjonelle føresetnadar enn dei ein finn i norsk Høgsterett, samt basert på ein presumpsjon om at høgsterettsdommarar driv lovgjevingsliknande politikk, medan det her er hevda at deira politiske verksemd er domspolitikk og eit biprodukt av konfliktløysing. Her er det vist at denne teoretiske konklusjonen kan empirisk understøttast, om enn ikkje validerast, av statistikk over dissensar i sivile og straffesaker i Høgsterett mellom 1965 og 2010.

Det må altså forskast langt meir på tema enn det som er gjort til no. Som Grendstad et al. peikar på, og som andre har framheva før dei, kan dissensproblematikken vera eit, om enn bare eit av fleire, eigna instrument til å studera Høgsterett si verksemd. I denne samanhengen fordi det mellom 1965 og 2010 er avsagt nær på 13500 avgjerder, og gjennom å studera dissensdommar får ein eit utval av dommar som gjev innblikk i grunnleggjande institusjonelle og intellektuelle trekk ved Høgsterett si rettspolitiske verksemd.

Årsaka til at ein bør studera institusjonelle og intellektuelle trekk ved Høgsterett i staden for eit knippe mogelege sterke faktorar i den individuelle høgserrettsdommar sitt erfaringsrom, er at ein domstol, på kva nivå den enn måtte vera i eit domstolshierarki, ikkje bare består av individ. «Høyesterett er først og fremst en kollegial domstol», som Michalsen har formulert det,72 og domstolen består av individ som står i ein relasjon til alt frå dommarkollegaer til internasjonale institusjonar, frå lokale rettsoppfatningar til filosofiske idear, frå eigne forventningar til den som kler eit dommarembete til andre sine forventningar til same embetsmann, etc. Vidare er desse relasjonane i stadig endring. Det å oversjå dei mange relasjonar individa, som i dette tilfellet er høgsterettsdommarar, inngår i, og endringane av desse, er som å studera trea i ein skog og oversjå alt frå jordsmonn og luft til sjølve tidsdimensjonen. Så skal det leggjast til at Grendstad et al. har delvis teke inn over seg dette med å studera andre relasjonar enn den mellom utnemnande regjering og voterande høgsterettsdommar.73 Likevel er det individet som står i fokus og ikkje konteksten individet opererer innanfor.

Det er ovanfor argumentert for kvifor ein bør studera Høgsterett som eit domspolitisk og ikkje eit allment politisk organ. Årsaka er altså at ein då får eit instrument til å studera kor bunden eventuelt ubunden til rettskjeldene Høgsterett faktisk er. I samband med det, bør det opprettast ein rettspolitisk glideskala der ein i staden for dikotomiane borgarleg og sosialdemokratisk bør operera med motsetnadane ordlydstru og verknadsintensjonstru.74 Den ordlydstrue, som er den som ønskjer å følgja lovordlyd, førearbeid, prejudikat men òg faktisk praksis, vil sjeldan eller aldri forlata det domspolitiske området, medan den verknadsintensjonstrue langt lettare kan verta kritisert for å gå over grensa mot lovgjevingspolitikk. Dette til trass for at begge, om anna ikkje kan dokumenterast, vil ha den einskilde saka og ikkje særlege politiske prosjekt for auga. Vilje til truskap mot ordlyd eller verknadsintensjon kan følgje politiske skiljelinjer, men vil òg vera avhengig av eit langt vidare spekter av element i erfaringsrommet til høgsterettsdommarar. Og då ikkje minst meir allmenne strukturar enn dei individuelle faktorane som Grendstad et al. har undersøkt.

Medan denne nye og utvida forskinga på Høgsterett føregår må ein vera varsam med å rubrisera institusjonen som ein politisk domstol, sidan det i fyrste omgang kan få konstitusjonelle følgjer, som på sikt vil påverka korleis den einskilde sak vert løyst. Men ein skal ikkje vera varsam med å setja i gang forsking på og prøva ut hypotesar om norsk Høgsterett. Sjølv om institusjonen generelt driv med domspolitikk og ikkje lovgjevingspolitikk, så er og vil den verta verande den tredje statsmakta. Og gjennom pågåande internasjonalisering har stadig meir av det som var lovgjevingspolitikk vorte overført til den domspolitiske sfæren. Det er difor heilt påkravd at høgsterettspraksis vert undersøkt som meir enn prejudikat, og av andre enn rettsvitarar.75

Vedlegg

Dissensar i sivile saker i Høgsterett 1965-2010

År

Talet på avgjerder

Talet på dissensar

Dissensar i prosent

Talet på 3-2-avgjerder

Talet på 4-1-avgjerder

2010

68

19

28

12

5

2009

60

12

20

7

4

2008

88

19

22

10

8

2007

85

19

22

8

10

2006

89

15

17

7

7

2005

82

16

20

7

8

2004

82

26

32

18

8

2003

78

15

19

6

9

2002

66

14

21

7

6

2001

76

10

13

4

5

2000

75

23

31

17

6

1999

90

25

28

10

15

1998

94

17

18

14

2

1997

103

26

25

13

13

1996

77

20

26

9

9

1995

87

17

20

10

7

1994

69

12

17

8

4

1993

67

15

22

10

5

1992

65

15

23

12

2

1991

77

12

16

3

9

1990

60

8

13

5

2

1989

58

9

16

6

3

1988

65

7

11

3

2

1987

79

14

18

10

4

1986

57

4

7

3

0

1985

65

8

12

6

2

1984

58

11

19

7

4

1983

63

12

19

5

7

1982

70

7

10

5

2

1981

59

8

14

5

3

1980

71

16

23

11

5

1979

70

11

16

6

5

1978

71

20

28

12

8

1977

76

10

13

5

4

1976

88

10

11

4

5

1975

66

15

23

9

6

1974

79

23

33

15

7

1973

96

17

18

9

8

1972

85

22

26

17

5

1971

92

24

26

10

14

1970

98

24

24

15

9

1969

88

20

23

9

11

1968

88

21

24

12

8

1967

97

37

38

16

21

1966

113

30

27

16

14

1965

91

28

31

14

14

Dissensar i straffesaker i Høgsterett 1965-2010

År

Talet på avgjerder

Talet på dissensar

Dissensar i prosent

Talet på 3-2-avgjerder

Talet på 4-1-avgjerder

2010

75

9

12

2

6

2009

77

14

18

2

8

2008

86

12

14

7

5

2007

97

14

14

11

3

2006

15

79

19

7

8

2005

111

21

19

10

11

2004

134

22

16

12

10

2003

107

16

15

7

9

2002

87

17

20

6

9

2001

57

8

14

5

3

2000

68

9

13

8

1

1999

76

17

22

10

7

1998

61

10

16

7

3

1997

54

8

15

2

5

1996

95

7

7

5

2

1995

269

31

12

11

20

1994

268

22

8

15

7

1993

258

23

9

12

11

1992

284

30

11

16

14

1991

257

25

10

10

14

1990

261

15

6

6

9

1989

306

16

5

7

9

1988

261

19

7

7

12

1987

222

14

6

5

9

1986

298

22

7

10

12

1985

310

19

6

3

16

1984

319

28

9

13

15

1983

304

24

8

17

7

1982

367

25

7

14

11

1981

241

17

7

9

6

1980

308

28

9

15

13

1979

282

11

4

7

4

1978

309

19

6

10

9

1977

298

12

4

5

7

1976

276

20

7

11

9

1975

247

13

5

7

6

1974

288

18

6

12

6

1973

300

12

4

5

7

1972

247

14

6

6

8

1971

292

14

5

8

5

1970

263

14

5

8

7

1969

238

12

5

4

7

1968

202

11

5

6

5

1967

192

8

4

5

3

1966

215

9

4

6

3

1965

226

16

7

6

10

Dissensar i sivile saker i Høgsterett 1965-2009 fordelt på femårsperiodar

År

Talet på avgjerder

Talet på dissensar

Dissensar i prosent

2005-2009

404

81

20

2000-2004

377

88

23

1995-1999

451

105

23

1990-1994

338

62

18

1985-1989

324

42

13

1980-1984

321

54

17

1975-1979

371

66

18

1970-1974

450

110

24

1965-1969

477

136

29

Dissensar i straffesaker i Høgsterett 1965-2009 fordelt på femårsperiodar

År

Talet på avgjerder

Talet på dissensar

Dissensar i prosent

2005-2009

450

76

17

2000-2004

453

72

16

1995-1999

555

73

13

1990-1994

1328

115

9

1985-1989

1397

90

6

1980-1984

1539

122

8

1975-1979

1412

75

5

1970-1974

1390

72

5

1965-1969

1073

56

5

Avgjerder med ekspropriasjon som tema i Høgsterett 1965-2010

År

Ekspropriasjons-avgjerder

Utan dissens

Med dissens

2010

2

2

0

2009

1

0

1

2008

3

3

0

2007

6

3

3

2006

5

4

1

2005

2

0

2

2004

3

3

0

2003

1

1

0

2002

5

5

0

2001

2

2

0

2000

2

0

2

1999

5

4

1

1998

6

4

2

1997

6

6

0

1996

8

8

0

1995

2

1

1

1994

5

4

1

1993

8

8

0

1992

6

6

0

1991

6

6

0

1990

6

6

0

1989

5

5

0

1988

5

4

1

1987

6

5

1

1986

6

5

1

1985

6

5

1

1984

5

4

1

1983

8

7

1

1982

7

7

0

1981

3

3

0

1980

6

4

2

1979

3

3

0

1978

2

1

1

1977

9

7

2

1976

19

18

1

1975

10

9

1

1974

10

7

3

1973

13

11

2

1972

11

9

2

1971

10

9

1

1970

16

15

1

1969

20

16

4

1968

15

11

4

1967

15

13

2

1966

16

11

5

1965

9

8

1