PÅ SISTE LANDSMØTE TIL NORSK TJENESMANNSLAG SA EG AT EG VIL KASTE NEW PUBLIC MANAGEMENT I BOSSBØTTA. BLANT NTL-ANSATTE VART DET GODT MOTTEKE. HOS ANDRE HAR EG MERKA EI VISS URO OVER KVA EG EIGENTLEG MEINER MED DET. SKAL REGJERINGA REVERSERE ALLE REFORMER?

Endringstakta i staten har vore høg dei seinare åra. Ulike statlege organ er splitta opp, nokre er skilte ut, andre er omdanna til selskap. Men det har òg skjedd ei samanslåing av organ. Mattilsynet og Medietilsynet er døme på dette. Sjølv har eg sørga for at Statskonsult blir omdanna frå aksjeselskap til forvaltningsorgan og at vi får eit slagkraftig direktorat for forvaltningsutvikling og IKT.

Endring må til

Vi må til kvar tid vurdere om vi har organisert statsforvaltninga på den beste måten. Direktorat, tilsyn og andre statlege organ vert omorganiserte, nokre vert lagde ned, nye kjem til. Slik må det vere. Når eg vil New Public Management til livs, er det ikkje nødvendigvis ei reversering av konkrete reformer eg har i tankane. Det er meir den underliggjande tilnærminga til forvaltninga – der både den og dei tilsette vert sette på med mistru og der eigeninteressa deira må kontrollerast med dei same verkemidla som ein marknadsaktør.

Eg meiner det no er på tide å setje forvaltningspolitikken inn i både eit fornyings- og demokratiperspektiv. I enkelte faglege og politiske miljø har det vore ei utbreidd oppfatning at forvaltinga kan samanliknast med privat sektor, og at privat sektor er betre organisert og leida enn den offentlege. Offentleg sektor har sikkert mykje å lære av andre, men denne samanlikninga held berre eit stykke på veg – same kva ein politisk måtte meine om den. Den viktigaste grunnen til det, er at forvaltninga er eit politisk verktøy og eit ledd i den parlamentariske styringskjeda. Det er grunnleggjande skilnader mellom marknaden og det representative demokratiet. Vi møter ikkje staten berre som kundar eller brukarar, men òg som borgarar – med plikter og rettar som går langt ut over det vi har som brukarar.

I samband med statsbudsjettet for 2008 presenterer regjeringa fornyingsstrategien for offentleg sektor. Her skriv vi at offentleg sektor skal tene alle, men den kan ikkje gjere alt. Vi inviterer til brei diskusjon og dialog om dei løysningane som gir best kvalitet og rettferdig fordeling av velferdsgoda.

Ikkje berre g jere det rette, men òg g jere det rett

Vi er på ingen måte ved vegs ende i fornyinga av offentleg sektor. Vi kan framleis løyse nokre oppgåver på ein meir effektiv måte, vi kan organisere oss annleis og vi kan i enno større grad enn no trekkje innbyggjarane med når vi førebur saker og tek avgjerder. Vi må heile tida strekkje oss etter å bli meir brukarretta og meir effektive. Men dette er ikkje dei einaste verdiane vi skal hegne om.

Forvaltninga er eit politisk verktøy og eit ledd i den parlamentariske styringskjeda.

I forvaltningspolitikken gjeld det ikkje berre å gjere det som er rett. Ein må òg gjere det rett. Sakshandsamingsreglar, innsyn, kontroll, likehandsaming og alle desse orda som verkar så uendeleg gamaldagse, er eit fundament i demokratiet. Dei er verdiar det er sterk oppslutnad om. Dei har berre ikkje vore særleg framtredande i ordskiftet om korleis vi organiserer forvaltninga, om forholdet mellom politisk styring og fagleg sjølvstende og mellom stat og marknad. Forvaltninga er noko meir enn eit ledd i den parlamentariske styringskjeda og noko meir enn eit politisk verktøy. Forvaltninga skal vere både politisk interessert og fagleg sjølvstendig og opptre i tråd med rettsstatsprinsippa på same tid. Det er i avveginga mellom desse omsyna og verdiane at spenninga – og det spennande – i forvaltningspolitikken ligg.

Den vanskelege middelvegen

I den faglege og den politiske debatten har det vore ein tendens til å leggje vekt på anten det eine eller det andre omsynet. Og det er ikkje alltid like enkelt å avvege alle omsyna i den praktiske utforminga av forvaltningspolitikken – når vi avgjer kva for organisering dei ulike organa skal ha, og korleis arbeidsdelinga mellom ulike organ og mellom til eksempel departement og direktorat og tilsyn skal vere. Men det er der vi står i forvaltningspolitikken.

I forvaltningspolitikken må ein ofte vege ulike dilemma eller mål opp mot kvarandre, som til dømes:

  • Folkevald og politisk styring og kontroll med viktige avgjerder, og samstundes delegere myndigheit nedover i systemet og byggje gode og sterke fagmiljø

  • Desentralisering av avgjerder til lågast mogleg effektive nivå, og samstundes sikre nasjonale politiske mål, god fordeling, rettstryggleik og likebehandling

  • Mål- og resultatstyring og god kontroll med ressursbruken innafor offentleg sektor, og samstundes unngå overrapportering, detaljkontroll og målforskyving

  • Samordning og heilskapstenking på tvers av sektorar og einingar, og samstundes ha ei klår ansvarsdeling og unngå for kompliserte strukturar og avgjerdsprosessar

  • Bruk av marknaden og marknadsliknande prinsipp der det gir det beste resultatet for samfunnet, og samstundes sikre politisk styring og offentleg ansvar på dei områda der marknaden kjem til kort eller produserer ulikskap, miljøforringing eller andre negative sideeffektar.

Korleis desse omsyna skal vektast i valet av organisatoriske og andre verkemiddel vil variere mellom sektorar og frå oppgåve til oppgåve. Det er samstundes svært viktig at slike kontinuerlege utfordringar vert handsama på ein mest mogleg heilskapleg måte. Vi må sikre at det ikkje er ugrunna variasjon, at like og harmoniserte ordningar vert fremja der det er mogleg, og at ulike delar av forvaltninga kan lære av kvarandre. Vidare er det viktig at forvaltninga har eit eige apparat som kan understøtte det kontinuerlege utviklingsarbeidet og som kan peike på område der forbetring er naudsynt. Dette er noko av bakgrunnen for at regjeringa omdanna Statskonsult frå aksjeselskap til eit ordinært forvaltningsorgan. Vi treng eit verkemiddelapparat i forvaltningspolitikken.

Kompetent fagmiljø

Direktoratet for forvaltningsutvikling og IKT skal understøtte arbeidet med å sikre at organisatoriske endringar er formålstenlege, gjennomtenkte og effektive. Det skal og sørgje for at det vert utvikla og formidla kunnskap om kva for effektar ulike endringar har på sektorpolitikken og korleis alternativ organisering og andre verkemiddel fungerer i høve til dei tverrgåande og overordna politiske måla. IKT vil vera eit viktig verkemiddel i arbeidet med betre samhandling og effektivitet i forvaltninga.

Då regjeringa omdanna Statskonsult A/S til forvaltningsorgan, vart omdanninga av nokre kalla ein redningsaksjon for Statskonsult. Eg vil seie at det var omvendt. Det er forvaltninga og forvaltningspolitikken som treng eit kompetent miljø og eit verkemiddelapparat for fornying av forvaltninga.