Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

4 Skuld og skuldmenn i dei nyaste romanane til Kjartan Fløgstad

Sandberg, Kristian Lødemel (1988). Stipendiat på ScanGuilt-prosjektet ved Universitetet i Oslo. Avhandlinga har arbeidstittelen Ei motskrift til gløymsle og skuldfråskriving. Om det historiekritiske prosjektet til Kjartan Fløgstad i fire verk frå etter 1989. Har mastergraden frå UiO: Kvisting av Vinje-furua. Eit postkolonialt perspektiv på journalisten A. O. Vinje i lesebøker for gymnaset 1869–2009.

Samandrag

I dei nyaste romanane til Kjartan Fløgstad, frå Kron og mynt (1998) til Magdalenafjorden (2014), er skulda til både kapitalismen og fasismen tema. I artikkelen gir eg døme på skuld og skuldmenn, i tillegg til skuldige kvinner, blant karakterane frå desse seks romanane. Eit av funna i artikkelen er at fleire av overklassekarakterane hans er plaga av anten ei kapitalistisk eller fasistisk skuld. Karl Jaspers’ inndeling i fire skuldomgrep dannar den teoretiske og analytiske innramminga av Fløgstads språklege utforsking.

Nøkkelord: Kjartan Fløgstad, klasse, skuld, historie

Abstract

The most recent novels of Kjartan Fløgstad, from Kron og mynt (1998) to Magdalenafjorden (2014), all thematize the guilt of both capitalism and fascism. In this article I give examples of guilt and guilty men, in addition to guilty women, from these six novels, and I find that several of his upper-class characters are troubled by a capitalistic or fascistic guilt. The theoretical and analytical approach to my analysis of Fløgstad’s linguistic exploration is mainly Karl Jaspers’ division of guilt into four different types.

Kva ligg attom å ta opp forfattarskapen til Kjartan Fløgstad blant nordiske forfattarar som strevar med eiga skuldkjensle fordi dei er så privilegerte? Er han ein forfattar tynga av skuld? Nei, ikkje i form av personleg utlevering, men han er ein forfattar som er dyktig til å leggje skulda på andre, via ulike litterære vegar. Basert på ein marxisistisk ståstad er han oppteken av kva dei som sit med makt, har på samvitet.

Dermed er det i hovudsak skulda til overklassen, borgarskapet eller kapitalismen som blir framheva hos Fløgstad. Det er dei som blir funne skuldige, som har skulda for brotsverk, og det er karakterane frå overklassen som kjenner på ei moralsk skuld for noko gale dei har gjort. Men for å gjera dei ulike variantane av skuld til meir enn eit litterært tema (som Fløgstad gjer i form av språkleg utforsking, leik med tydingar og sfæresamansmeltingar), er det naudsynt å innføre nokre teoretiske skiljeliner.

Det teoretiske tilfanget eg vil draga vekslar på då, har opphavet sitt i drøftingane om skuld som oppstod i ein tysk kontekst etter den andre verdskrigen. Utgangspunktet mitt er den filosofiske delinga i fire skuldomgrep som Karl Jaspers gjer i Die Schuldfrage. Zur politischen Haftung Deutschlands1 (1987 [1946]), og som Jon Hellesnes kallar for eit klassisk avklåringsforsøk (Hellesnes 2015, s. 12), men eg vil ta med det språklege og omgrepshistoriske frå perspektivet til Giorgio Agamben au. Innsiktene til dei to dannar givande innfallsvinklar til Fløgstads handsaming av skuld, for teoretiseringa deira er nært knytt opp mot historiske hendingar, og i tillegg dekkjer dei delar av det same historiske tidsrommet som Fløgstad er oppteken av.

Rett nok står Jaspers og Fløgstad ideologisk eit godt stykke frå kvarandre (med Jaspers religiøse og eksistensialistiske impulsar som ein kontrast til Fløgstads marxistiske og materialistiske grunnlag). Difor er det viktig å understreke at det er Jaspers si differensiering av skuldomgrepet eg oppfattar som føremålsteneleg i artikkelen, særleg ettersom både Fløgstad og Jaspers tek opp skuldspørsmål knytt til den andre verdskrigen. Det er den differensieringa eg vil draga nytte av, ikkje filosofien eller ideologien til Jaspers.

Jaspers’ fire skuldomgrep

Jaspers går altså fram på grunnlag av ei firedeling, men det kan vera høveleg å byrja med todelinga hans, der skiljet byggjer på kvar skuldingane kjem ifrå – innanfrå eller utanfrå. Med eit meir moderne språk kan ein formulere det som eit skilje mellom den juridiske forståinga av skuld og den individuelle kjensla, men hos Jaspers står det slik: «Den sikta høyrer skuldingane utanfrå frå verda eller innanfrå frå si eiga sjel» (Jaspers 1987, s. 23).2 Jaspers koplar deretter dei ytre og indre skuldingane saman med dei fire skuldomgrepa han differensierer mellom: Meiningsfulle klagemål utanfrå kan bli formulerte som kriminell eller politisk skuld, medan det einast er meiningsfullt å oppfatte det som moralsk eller metafysisk skuld når klagemåla kjem innanfrå (Jaspers 1987, s. 23).

Jaspers har definert dei ulike skuldomgrepa tidlegare i boka, og det kan vera ein føremon å kort samanfatte kva som ligg i dei fire omgrepa allereie her. Kriminell skuld er når ein har brote med lovar, og for den skulda set Jaspers opp retten som instans, medan politisk skuld kjem av handlingane til statsmenn (slik at alle som blir regjerte over, blir medansvarlege), og der er viljen til sigerherren den avgjerande instansen. Vidare kjem den moralske skulda av handlingar ein sjølv har utført (til dømes politiske eller militære), med samvitet som instans, medan den metafysiske skulda er den skulda som ikkje er skjøneleg på dei tre andre måtane, med Gud som instans (Jaspers 1987, s. 17–18). Sett utanfrå kan du altså peike på at nokon har utført ei tvilsam handling (anten med det juridiske eller det politiske ansvaret som målestokk), eller du kan identifisere kjensla av å sjølv ha gjort noko gale (anten på grunn av handlingar du har utført, eller fordi du kjenner på solidariteten med andre menneske).

Men kva er implikasjonane av at vi pratar om skuld innanfor ulike sfærar? Det gjeld særleg i samanheng med den juridiske og den etiske sfæren (med høvesvis den kriminelle og den moralske skulda til Jaspers). Implikasjonane gjeld i tillegg ikkje berre for skulda, men også eit omgrep som ansvar, og her vil eg lene meg på Georgio Agamben i Remnants of Auschwitz. The Witness and the Archive (2002 [1999]). Der framhevar han først ansvarskonseptet som farga av opphavet i den juridiske sfæren, slik at den som påtar seg ansvar, einast uttrykkjer ei juridisk forplikting (Agamben 2002, s. 22). Agamben står då utan direkte referanse til Jaspers,3 men får fram at etikken først tek til seg dei konsepta seinare, så både skuld og ansvar er nært samanbundne i den samanhengen: «Responsibility and guilt thus express simply two aspects of legal imputability; only later were they interiorized and moved outside law» (Agamben 2002, s. 22). Begge omgrepa uttrykkjer altså ei tilskriving av juridisk karakter, men er seinare flytte over til andre område, der dei verkar kraftfulle, men ikkje strekk til.4

Eit prosjekt i forfattarskapen

I Fløgstads skriving blir begge desse språklege sfærane henta inn (både den juridiske og den etiske), dels ved å overlappe kvarandre, og i den samanhengen vil eg framheve korleis forfattaren kan innta rolla som ein dommar ved å skrive. På same vis som dommaren i ein rettssal tilskriv den tiltala skuld, har forfattaren høvet til å gjera det same for karakterane han skriv om – i sjølve skrivehandlinga. Historikarar har nytta seg av det høvet opp gjennom historia, sjølv om dei påstår at dei styrer unna det, og for Fløgstad sin del er det snakk om å tilskrive skuld og å døme (ved å overføre element frå den juridiske eller etiske sfæren til det skriftlege arbeidet). Han utnyttar slik det performative ved skrivehandlinga, som alle andre som skriv historie.

Men sjølv om Fløgstad tilskriv overklassen både kriminell og moralsk skuld, tidvis formulert som skuldkjensler, verkar ikkje skulda å representere ei sjølvransaking for den dømande forfattaren sin del. Påstanden er då at Fløgstad gjennomgåande rettar kritikk mot den klassen han har vorte ein del av (altså overklassen eller borgarskapet), ved å peike ut historiske skuldmenn, medan han sjølv går fri frå dei historiske klagemåla. Kritikken råkar dermed ikkje han sjølv.

Det som då kanskje kan sporast i tekstane til Fløgstad, er ein posisjon som moralsk overlegen – som fri for skuld på grunn av arbeidarklassebakgrunnen han har bak seg (og som for Fløgstad sin del hadde industristaden Sauda som ramme). Ein slik posisjon finn ein mellom anna tematisert i den eine av dei to kriminalromanane Fløgstad skreiv under pseudonym på 70-talet (i Døden ikke heller), der Camilla (kjærasten til eg-forteljaren) gir uttrykk for følgjande irritasjon:

Av og til, sa Camilla, og tok til å skjera opp tomater og paprika til salaten, så synes jeg du er veldig opphengt. Du gir deg sjøl en slags evig moralsk overlegenhet fordi om du engang har vokst opp i arbeiderklassen. Jeg tror du snart skulle begynne å argumentere på like fot med resten av verden, jeg. (Villum 1975, s. 45)

Innsiktene frå narratologien gjer at eg ikkje ønskjer å identifisere den moralsk overlegne posisjonen som tilhøyrande Fløgstad direkte (som biografisk forfattar) utan omvegar. Utsegna frå Døden ikke heller er trass alt lagt i munnen på ein annan enn forteljaren, og boka er gitt ut under pseudonym, så her vil sjølv dei som er skeptiske til å skilja mellom forfattar og forteljar på prinsipielt grunnlag, sjå grunnar til å innføre narratologiske skilje (jf. Dingstad 1999). Difor vil eg heller føreslå to moglege lesingar: Den første er at Camilla får framføre forfattaren sin sjølvinnsikt eller sjølvkritikk (i dekkje av å skrive under pseudonym), medan den andre lesinga er at utsegna einast er tenkt som ein god replikk i samtalen mellom eg-forteljaren og Camilla.

Om den første lesinga har noko føre seg, vil det seia at han er medviten om at det moralske fortrinnet han gir seg sjølv, kan bli teke ille opp, men at han likevel aktar å halde fram med det. Lesinga kan dessutan tene som forklåring på kvifor det ofte er dei med lang ætteline innanfor dei øvre sosiale laga som blir råka av kritikken til Fløgstad. Det er arvesynda til borgarskapet5 som blir framheva, i staden for den notidige skulda, for slik kan Fløgstad gå klar av kritikken sjølv. Karakterane til Fløgstad står då ovanfor skuldingar frå ein forfattar som kan kjenne seg moralsk overlegen, eller dei kan bala med eiga skuldkjensle, regissert av den same forfattaren.

I det følgjande vil eg gi døme på kva slags skuld som kjem til uttrykk i dei seks nyaste romanane til Fløgstad (frå Kron og mynt til Magdalenafjorden). Eg vil altså få fram at skulda til overklassen er eit tema Fløgstad stadig kjem innom i romanane sine, og eg vil få fram kva slags skuld han tilskriv overklassen, borgarskapet og kapitalismen. Med dei ulike utdraga eg gjer lesingar av, vil det bli tydeleg at skulda til overklassen (anten i form av kapitalistisk eller fasistisk skuld) har vore eit stadig tilbakevendande tema i den seinaste delen av forfattarskapen.6

Det første tilspranget for temaet hentar eg frå Kron og mynt (1998), før eg går vidare til dei fem Fløgstad-romanane som har kome etter år 2000: Paradis på jord (2002), Grand Manila (2006), Grense Jakobselv (2009), Nordaustpassasjen (2012) og Magdalenafjorden (2014). Ved å ta føre meg dei fem, ønskjer eg å syne fram mønsteret i korleis og hos kven skulda ovrar seg i Fløgstads romanunivers.

Under kapitalismen

Mot slutten av romanen Kron og mynt (i kapittel 99 av 102) kommenterer Fløgstad den skeive mediedekninga i samtida: Det er i hovudsak dei dystre sidene til kommunismen som blir gjort store og hugsa på, medan dei mørke sidene til kapitalismen blir underkommunisert.

Kommentaren kjem til uttrykk ved tankerekkja til den pensjonerte aust-tyske papirhistorikaren Johann Georg Bouziane, som liker å køyre rundt på småvegane i det som ein gong var Aust-Tyskland i den gamle trabanten sin. Midten av 90-talet er passert, og Bouziane har ein avsmak for byggjekranene i horisonten og reklameplakatane som dukkar opp langs motorvegane:

Av den ukontrollerte typografiske forureininga rundt han gjekk det uavlateleg fram ein bodskap som sa at kommunistiske regime hadde fleire liv på samvitet enn fascismen og Hitler-styret.

Men kva med kapitalismen? Korleis kan den oppfatta seg sjølv som uskuldsrein? Ja, kva med kapitalismen? Hadde ikkje den fleire liv på samvitet enn kommunisme og nazisme til saman? Sannsynlegvis var det grunnen til at den hadde sigra. Jo, det var derfor. Det måtte det vera! Det var einaste grunnen. (Fløgstad 1998, s. 512)

Den typografiske forureininga i romanen, som både blir framstilt biletleg og bokstavleg (i form av eit utslepp av trykksverte i elva Doubs), får fram at media og andre trykksaker er skuld i svertinga av kommunismen, medan kapitalismen får gå fri (Fløgstad 1998, s. 457, 459). Alt det som blir skrive i pressa, tek overhand – mot innvendingane til den pensjonerte papirhistorikaren Bouziane. Spørsmåla til Bouziane syner tydeleg den motskrifta til einskilde historiske narrativ som finst hos Fløgstad, der det kjem fram at kapitalismen ikkje er utan skuld.

Men det har sine problematiske sider å gi ein isme kriminell skuld for det einskildmenneske har vore ansvarlege for. Problemet då liknar på problema ved å prata om ei kollektivskuld, som Jaspers tek opp. Jaspers skriv at det ikkje gir meining å gi eit folk som heilskap skulda for eit brotsverk – det er berre den einskilde som er ein brotsmann, eller den einskilde som kan bli dømd moralsk (Jaspers 1987, s. 24). På tilsvarande vis er ein ideologisk merkelapp det einaste som bind dødsfalla forårsaka av kapitalismen saman, og sjølv om ein språkleg sett kan personifisere ein politisk ideologi som ein brotsmann, er det kanskje meir verknadsfullt – og i tråd med Jaspers si formaning – å formidle den kapitalistiske skulda ved å fortelja om einskildmenneska i maskineriet, slik Fløgstad gjerne gjer. Målet er likevel å kritisere kapitalismen og strukturane som famnar breiare enn den einskilde.

Det som dermed står sentralt i det følgjande, er å undersøkje Fløgstads litterære realiseringar av skulda til og skuldkjensla hos overklassen i Norden, ved å sjå på korleis skulda kjem til uttrykk hos nokre av karakterane hans. For Fløgstad sin del, som har vorte karakterisert som «allergisk overfor såvel den psykologiske romanen som den tradisjonelle sosiale romankunsten» (Rottem 1997, s. 518), og ein forfattar med «anti-realistiske og anti-romantiske kvalitetar» (Bjerck Hagen 2001, s. 62), er det interessant å sjå at det oppstår nokre unnatak frå den anti-psykologiserande tendensen nett i dei tilfella der overklassekarakterane kan kjenne på ei skuld. Då gjeld ikkje lenger det «fraværet både av en psykologisk forklaringsmodell og positive, overskridende kvinneskikkelser» som Marianne Egeland ein gong påpeika for forfattarskapen sin del (1984, s. 34). Det er sjølvsagt berre små unnatak frå det anti-psykologiske grunndraget, men det er interessante unnatak, for dei bidreg til å byggje opp under påstanden som finst hos Fløgstad, nemleg at det er medlemene frå overklassen som bør kjenne seg skuldige.

Det første dømet eg vil ta opp då, er skulda som Frank Charles Traasgaard vedkjenner i Grand Manila. Traasgaard har arbeidd for Union Carbide Corporation (UCC) ved hovudkontoret deira i New York, og hos dei enda han opp som ein tiltrudd informasjonsmedarbeidar, eller «papegøyen på skuldra til piraten», som han sjølv sa (Fløgstad 2006, s. 223). Mellom anna fekk han ansvaret for å styre informasjonen om anlegget for metolisocyanatproduksjon i Bhopal i India, noko som i ettertid gir han kvalar om det han vore med på. Difor får forteljaren tilsend ein e-post med tittelen «Memorandum» og fire vedlegg – fire dokument der Traasgaard går kapitalismekritisk og sjølvransakande til verks:

Kapitalismen er grådig, dynamisk, absurd og umoralsk. Over heile verda er vi ein hær av høgt utdanna funksjonærar som har selt arbeidskrafta, sveitten og sjela vår. Og lever godt av det, og med det. «Slik er kanskje kapitalismen vår faustiske pakt, slik Goethe sjølv synest å antyda mot slutten av Faust II.» Så seier filosofen Charles Taylor,* og eg trur han har rett. Det er ei innsikt som verken frigjer meg frå skuld, eller frå ansvar. Men den gjer meg heller ikkje handlingslamma. (Fløgstad 2006, s. 318)7

Det første sitatet får fram, er eigenskapane kapitalismen blir tillagt av Traasgaard, og dei ulike adjektiva syner både dei problematiske sidene ved kapitalismen og årsaka til suksessen: «grådig, dynamisk, absurd og umoralsk». Det andre er at Traasgaard tydeleg er plaga av det han har vore ein del av, som ein brikke i det kapitalistiske systemet – eit system som gir prioritet til «the endless accumulation of capital» (Wallerstein 2004, s. 24). Andre omsyn hamnar i andre rekkje, og han veit sjølv at selskapet han selde arbeidskrafta si til, slapp unna ansvaret for gassulykka i Bhopal i 1984 som tok livet av 16 000 menneske. Han skriv at UCC «nekta både moralsk og juridisk skuld», og då restane av selskapet vart kjøpt opp av Dow Chemicals i 1999, overtok Dow verdiane, men dei overtok «ingen former for moralt og juridisk ansvar» (Fløgstad 2006, s. 317). Eit namnebyte, og både skulda og ansvaret er borte.

Med UCC som døme blir det såleis tydeleg kor vanskeleg det er å slå fast at eit selskap har skuld. Dei blir ikkje dømde i retten, så dei har ikkje kriminell skuld, og dei står utan politisk ansvar, i tillegg til at det moralske ikkje bit på dei. Men likevel skildrar Traasgaard ei personleg skuld – knytt til koplingane som oppstår gjennom det overgripande økonomiske systemet – og der finst element av det Jaspers kallar for den metafysiske skulda:

Det finst ein solidaritet mellom menneske i eigenskap av å vera menneske, noko som gjer kvar og ein medansvarleg for all urett og all urettferd i verda. Særleg for brotsverk som skjer i samtida, eller som ein er medviten om. Når eg ikkje gjer det eg kan for å hindre dei, er eg medskuldig.8 (Jaspers 1987, s. 17–18)

Den metafysiske skulda som Jaspers definerer, famnar særs breitt, og det er ei skuld som dei fleste kan bli råka av – ein kan lett kjenne seg medskuldig, lett medansvarleg. Rett nok set Jaspers opp Gud som instans for den metafysiske skulda (ein teologisk dimensjon som ikkje alle vil gå med på, sjølv om den går godt i hop med sitatet frå Grand Manila og parallellen til den faustiske pakta). Men den metafysiske skulda spring ikkje ut av noko gale ein har gjort, eller vågestykke ein burde ha utført, slik som den moralske skulda gjer. Den metafysiske skulda oppstår sjølv om ein er avmektig, og trass i at å våge livet ville ha vore nytteslaust og ikkje moralsk sett venta (Jaspers 1987, s. 48). Kjensla spring altså i hovudsak ut av solidaritet med andre menneske, ikkje ut frå moralske krav.

Men hos Jaspers er den metafysiske skulda heilt uavhengig av kva for økonomisk system som finst i verda. Den dukkar opp hos oss berre i kraft av å vera eit menneske blant menneske, så når eg her koplar den metafysiske til den kapitalistiske skulda, legg eg til eit marxistisk perspektiv som ikkje finst der hos Jaspers. Det handlar om å framheve sambandslinene og ansvarslinene som eksisterer innanfor det økonomiske systemet vi lever av og med, gjennom firma, arbeid og transaksjonar, og som gjer at veven blir tettare mellom menneske som aldri har møtt kvarandre. Samstundes er oppfatninga til Jaspers framleis gjeldande, ved at veven mellom oss gjer oss medansvarlege for samtidig urettferd, som kan skje langt unna. Slik kan vi kjenne oss medskuldige om vi ikkje gjer det vi kan for å hindre brotsverk som skjer under kapitalismen.

Ei slik kapitalistisk skuld finn ein også i skildringa av konferansane Traasgaard deltek på i UCC, der Mr. Bigone er til stades: «Der snakkar dei om økonomiske musklar, og om å blø finansielt. Om syndebukken og havresekken, og om flaggskip med buksene nede. Vi gjorde ingenting, men er skuld i alt» (Fløgstad 2006, s. 222).9 Den paradoksale siste setninga får fram medansvaret som ligg til grunn for den kapitalistiske skulda, der berre det å stå på sidelina kan gjera ein skuldig. Spørsmålet blir berre kvar grensa mellom den moralske og metafysiske skulda går.

Ein parallell kan trekkjast til det tyske skuldspørsmålet, og skiljet mellom dei som såg synagogane brenne i 1938, for så å halde fram som om inkje var skjedd (og som kanskje til og med kunne ha gripe inn), og dei som i avmakt ikkje kunne hindre det. For Jaspers har dei første moralsk skuld, medan dei andre fekk den metafysiske skulda tettare på livet (Jaspers 1987, s. 49). Overført til eit konferanserom hos UCC blir det eit spørsmål om makt eller avmakt, fortrenging eller innsikt, for den moralske skulda er knytt til utførte eller moglege handlingar (det ein har gjort, kunne gjort eller burde ha gjort). At det då i hovudsak er den metafysiske skulda eg vil kople opp mot den kapitalistiske skulda, handlar om det uklåre ansvaret som det økonomiske systemet fører med seg.

Den sida ved det økonomiske systemet dukkar opp i Paradis på jord au. Der kjem skulda mellom anna opp som ei konstaterande tiltale retta mot Noreg, framført av chilenaren José Andersen medan han sit på bussen på veg frå Gardermoen til Oslo, på jakt etter spor av den norske faren, Arthur S. Andersen, i fedrelandet:

Men dette var landet. Fedrelandet. Dette var også kunstgjødslas heimland. Rjukan. Norsk Hydro. Dette var landet som hadde stole levebrødet vårt, utkonkurrert chilensk salpeter og lagt salpeterbyane i Atacama øyde. (Fløgstad 2002, s. 62)

Den globale rekkjevidda til det økonomiske systemet gjer at om det går godt i Noreg, kan det gå dårleg på andre sida av kloten, så når José Andersen set dei to landa i samanheng, minner han om sambandslinene skapt av det økonomiske systemet. På den måten får Noreg ansvaret for konsekvensane i Atacama, og i tillegg formulerer han det som eit brotsverk («som hadde stole levebrødet vårt»). Skulda er for det første kapitalistisk, for utkonkurreringa er ei følgje av ei teknologisk nyvinning ein annan stad, med marknaden som bindeleddet. For det andre har skulda ein kollektiv dimensjon, for det er landet som er subjektet i setninga. Noreg blir stilt til ansvar, og om det berre var for denne eine setninga, kunne ein kanskje tru at Fløgstad ville peike på ei nasjonal skuld, eller ei politisk skuld (i og med at Norsk Hydro vart eit delvis statseigd selskap, men rett nok først etter utkonkurreringa av Atacama-salpeteren).10

Men den kollektive skulda hos Fløgstad verkar først og fremst å vera klasseknytt, og då til overklassen. I sitatet ovanfor er det metonymiane som gjer at ansvaret flyttar seg rundt til ulike nivå, og slik kjem det konkrete i tilfellet fram, på same tid som det blir vanskeleg å halde fast ved skulda. Kven i Norsk Hydro blir ansvarlege for at kven i Atacama har mist levebrødet? Det kan ein ikkje svara på, men ei kapitalistisk skuld bygd på forståinga av metafysisk skuld kan gjera skuldinga meiningsfull. Den kapitalistiske skulda byggjer såleis på ei personleg kjensle av medansvar, og er noko anna enn ei kollektivskuld – om ei slik skuld i det heile finst.

Den einaste kollektivskulda Jaspers opnar for, er den politiske (i form av «politische Haftung», altså politisk ansvar)11 – medan dei andre skuldtypane (kriminell, moralsk eller metafysisk skuld) ikkje kan eksistere på ein meiningsfull måte for eit folk eller ei gruppe (Jaspers 1987, s. 25). Den politiske skulda kjem, som nemnt tidlegare, av handlingar utført av statsmenn, i namnet til staten, der alle som blir regjert over, endar opp som medansvarlege, sjølv om dei skulle ha ytt motstand eller levd apolitisk. Slik blir heile kollektivet råka av det politiske ansvaret (Jaspers 1987, s. 17, 23–24). For Tyskland sin del, i skuldspørsmålet etter den andre verdskrigen, blir altså alle tyskarar del av det politiske ansvaret, men Jaspers understrekar at det ikkje vil seia det same som å gjera dei moralsk skuldige (Jaspers 1987, s. 41).12 Ein kvar tyskar må difor akseptere eit politisk ansvar, medan dei andre skuldspørsmåla blir individuelle.

Med Grense Jakobselv sørgjer derimot Fløgstad for at det tyske danningsborgarskapet blir tildelt ei kollektivskuld – med element av både ei kriminell og moralsk skuld – som blir ført vidare av overklassen etter krigen.13 Den fasistiske skulda som Fløgstad tek opp, er altså plassert hos eit visst samfunnslag, nemleg overklassen – det er dei som blir sett som ansvarlege for opphavet til (og vidareføringa av) det fasistiske tankegodset. Mykje plass i Grense Jakobselv blir nytta på å slå fast det poenget, så eg ønskjer i staden å trekkje fram dei karakterane til Fløgstad som innser at dei er knytte til den fasistiske skulda via meir intrikate vegar og samband (via familiære band eller via eit ytringsansvar), eller som har stått i randsonen av søkjelyset fordi dei var kvinner. Døma mine er henta frå dei tre nyaste romanane til Fløgstad.

Å leva med fasismen

Eit første døme kan hentast frå Grense Jakobselv. Nokså tidleg i romanen følgjer vi forteljaren Alf Magnus Mayen, på arbeid som politikonstabel i 1978, sitjande i patruljebilen på utrykking vestanfor Majorstukrysset, inn i villastroka og forbi treslott med villniss. Politiet er sende ut for å pågripe Hans Otto Meyer, som har eit våpenlager for Stay Behind i kjellaren – ein del av NATO sine løynde styrkar (også gjerne omtala som operasjon Gladio). Kva årsaka for arrestasjonen er, er ukjend for Alf M. Mayen når han står i stilling utanfor villaen til skipsreiaren, men han plagast av ein konfrontasjon med klassebakgrunnen sin.

Den norske faren, Jan Mayen (som liker å poengtere at «No man is an island»), var ein krigsprofittør og brakkebaron som tente godt på krigen, noko som har gitt Alf Mayen dårleg samvit på vegen gjennom livet, oppvaksen som han er i eit gamalt kråkeslott på Vallerhøgda. Det heile understrekar poenget til faren om at ingen mann er ei øy, for skulda til faren har vorte overført mellom generasjonane. Eller sagt med Jaspers: «Vi må overta skulda til fedrane» (Jaspers 1987, s. 54).14 Alf Mayen vil sone ei skuld han ikkje sjølv har påført seg, og han uttrykkjer ei skuldkjensle som kan seiast å vera klasseknytt:

Ofte vella det opp i meg på denne måten. Skam, sjølvforakt. Ei botnlaus kjensle av skuld. Ein djup urett å gjera opp for. Og at dette var måten å gjera det på. Utan skytevåpen, utan vald og brutalitet. I den uniformen samfunnet hadde funne meg verdig til å bera. Slik var det eg betalte mi skuld til samfunnet. Ikkje berre handla det om å gjera det rette. Ved å sona fedranes misgjerningar på denne måten, handla det om å vera utøvar av ein større rett, kanskje sjølve Retten. (Fløgstad 2009, s. 30)

På den eine sida vil Alf Mayen gjera opp for seg, mellom anna ved å vera trufast til politioppdraget, men samstundes finst mykje av faren att i han. Han ser med forakt på langhåra hippiar og kommunistyngel, i tråd med barnelærdomen frå Jan Mayen om å sjå føre seg skjeggstubbane i vaskeservanten som pøbel og kommunistar, før han skyl dei vekk, slik at verda blir ordna og rein att (Fløgstad 2009, s. 87).

Mellom Alf Mayen og Kjell Kistefjell, forteljaren i Nordaustpassasjen, finst det såleis ein parallell i anti-kommunismen dei har vore delaktige i å stø opp om. Alf Mayen som politimann med kommunistforakt og Kjell Kistefjell som marxistjeger i skrift. Sjølv skildrar Kistefjell seg som liberalar og «eit ekte barn av den kalde krigen», både ideologisk og av alder, noko som har gjort han til ein «innfødd antikommunist» (Fløgstad 2012b, s. 40, 208). Kistefjell har gjort karriere av å levere oppdragsforsking og svevande analysar som skuggeskribent for einmannsføretaket MadCom Analyse ANS, og porteføljen inneber mellom anna innspel til bakgrunnsmateriale for kommisjonen sitt arbeid etter terroråtaket 22. juli 2011. Eit slikt oppdrag fører til sjølvransaking hos Kistefjell, for terrormålet til Anders Behring Breivik var ikkje muslimar, men marxistar.

At Kistefjell sjølv har vore marxistjeger med pennespiss og papir som våpen, som så mange andre i presse og kringkasting, blir vanskeleg å bera. Gjer ikkje det dei til medskuldige i massemord? Sjølv legg han ikkje skjul på eiga skuldkjensle:

Det er lett å vera etterpåklok. Som gammal marxistjeger følte eg medskuld for handlingane til marxistjegeren den 22. juli 2011. Det må eg vedgå, her og nå. Eg kjende skam. Eg følte trong til å gjera avbikt. (Fløgstad 2012b, s. 209)

Kistefjell er eit godt døme på ein figur som stadig dukkar opp i romanane til Fløgstad: den intellektuelle medlauparen som er forma av ideologi utan å vera klår over det, som er politisk medskuldig nett fordi han ikkje tenkjer politisk.15 Kistefjell har vorte innfelt i overklassen, samstundes som han er del av etterkrigsgenerasjonen. Så dei historiske røynslene han sit med, er han ikkje åleine om. Som alle andre er han del av ei større gruppe, og sjølv om nokon tenkjer at det finst fullstendig apolitiske menneske, «som munkar, einebuarar, lærde og forskarar, kunstnarar»,16 er ikkje eit apolitisk liv nokon måte å sleppe unna det politiske ansvaret på (Jaspers 1987, s. 41). Intellektuelle kan ende opp med å sjå seg sjølve som uavhengige av resten av samfunnet, utan å innsjå at avstanden deira frå samfunnet sjølv er avhengig av sosiale vilkår, som Terry Eagleton skriv, før han legg til: «The prejudice that thought is independent of reality is itself shaped by social reality» (Eagleton 2011, s. 134–35). Slike som Kistefjell er del av den moderne staten, av ein klasse, eit yrke, ein generasjon og eit kjønn – sjølvsagt tenkjer dei ideologisk.

Medan Alf M. Mayen og Kjell Kistefjell kjenner seg som skuldmenn, er det dei medskuldige kvinnene som er eit av hovudmotiva i Magdalenafjorden. Romanen har borgarkrigen i Spania og Franco-diktaturet som historisk interessefelt, og skulda blir mellom anna uttrykt via følgjande replikkveksling om den eine av dei, Marina Noreg, som har vore kald spion før det katalanske eksilet: «Spørsmålet er: Er ho skuldig? / Svaret er: Svar skuldig» (Fløgstad 2014, s. 142). Romanen har tre kvinnelege hovudpersonar (to historiske og éin oppdikta), og slik blir dei to historiske kvinnene teikna opp av den namnlause forteljaren:

Marina Noreg, Adi Enberg, to rikt utrusta, vakre, verdsvande bedremannsbarn, den eine fødd som aristokrat i St. Petersburg, den andre i økonomisk velstand i Barcelona, begge med ei eksotisk tilknyting til Norge. [...] Begge to ser godt ut, blir smarte og moderne unge kvinner, og vellykka og viktige fascistiske operatørar under den store verdskrigen frå 1914–1945. Handlingane deira fører til død og elende for mange menneske. Siviliserte inn i den vestlege høgkulturen blir dei medskuldige i det store sivilisasjonssamanbrotet i tida. [...] Var dei ideologar, intellektuelle, ingen av delane, reine eventyrarar? Lettsindige og tankelause bedremannsbarn? Borgardøtrer som sjølvsagt stilte opp og gav sin skjerv i forsvaret av sin sosiale stand og sine nedarva privilegier? (Fløgstad 2014, s. 158–59)

Slik blir likskapane mellom dei to kvinnene summert opp. To av tinga dei har sams, er altså at dei blir «vellykka og viktige fascistiske operatørar» og at dei er «[s]iviliserte inn i den vestlege høgkulturen». Særleg den siste merknaden er interessant. I den setninga synest det å liggje ein implisitt kausalitet (basert på «fordi») til grunn, der vegen inn i høgkultur fører til medskuld (dei endar som medskuldige nett fordi dei vart siviliserte inn i høgkulturen), i tillegg til at påstanden byggjer på det paradoksale ved at sivilisering fører til sivilisasjonssamanbrot (dei blir siviliserte, og ikkje sosialiserte, inn i høgkulturen).

Deretter kjem spørsmåla opp om kva Marina Noreg og Adi Enberg kan kallast – dersom ein skal karakterisere dei. Kva var motivet for å følgje med i det ideologiske straumdraget som «fascistiske operatørar»? Kvifor enda dei opp som medlauparar? Fløgstad føreslår klassetilhøyrsle og forsvar av privilegium, og det liknar på årsakene Jaspers trekkjer fram for det nasjonalsosialistiske Tyskland sin del: «For å halde på tilværet sitt, for ikkje å misse stillinga si, for ikkje å utsletta sjansane sine, vart ein partimedlem og gjekk inn i andre nominelle medlemskap» (Jaspers 1987, s. 47).17 Slik forklårar Jaspers at mange pådrog seg den moralske skulda knytt til «das Mitläufertum» (å vera medlaupar). Dei slutta opp om, og følgde med i det ytre, så dei ikkje skulle misse posisjonane sine.

Men kva er samanhengen mellom medlauparkarakterane i Fløgstads romanar og ideologiane dei er vikla inn i? I meldinga si av Magdalenafjorden poengterer Frode Helland at når Fløgstad vel å fortelja dei historiene han fortel, handlar det gjerne om kva slags samband som kan skrivast fram ved hjelp av desse historiene: «For det første er det forbindelsen til Norge, dernest sammenhengen mellom fascisme og kapitalisme, og for det tredje mellom fascisme og høykultur, og da særlig modernisme» (Helland 2014, s. 85). Karakterane fortel om sambanda gjennom livshistoriene sine, og i dei nyaste romanane er det særleg sambandet mellom overklassen og fasismen som kjem fram.

Grenseoppgang mellom interessefelta

Dei ulike døma vitnar om eit skifte av tyngdepunkt i romanane til Fløgstad, der Fløgstad i større grad skildrar den fasistiske skulda, medan den kapitalistiske skulda hamnar meir i bakgrunnen. Eit slikt inntrykk kjem sjølvsagt av sitatutvalet mitt, men ein kan sjå skiftet av tyngdepunkt på det overordna nivået au. Fløgstad blir meir og meir oppteken av tilhøvet (eller overlappinga) mellom overklassen og fasismen (og modernistiske kunstnarar) – i tillegg til sambandslinene mellom NATO eller CIA og anti-kommunismen – i dei nyare romanane.

Det vil likevel ikkje seia at dei fasistiske brotsmennene og medlauparane er eit nytt tema hos Fløgstad, for historia om Erik Grotenfelt i Grand Manila gjorde det mogleg å skrive fram koplingar mellom kultureliten, modernismen og den kvite sida under den finske borgarkrigen.18 Slik liknar interessefeltet der på det som blir skrive fram i Grense Jakobselv, Nordaustpassasjen og Magdalenafjorden, men samstundes skil Grand Manila seg ut frå dei tre neste ved å også handle så mykje om det fleirnasjonale selskapet Union Carbide Corporation som har vore til stades så mange stader i verda.

Dei samanfallande interessefelta i dei fire romanane får Espen Grønlie til å snakke om ein global tetralogi (ut frå at alle fire romanane har ein «tematisk konsentrasjon om global historie») med dei tre siste som ein trilogi i tetralogien, der det handlar om trådane mellom nazisme (eller fasisme), overklassekultur og etterkrigsarven (Grønlie 2014, s. 39). Etter mi meining blir det eit for nærsynt og kategoriserande perspektiv på rekkja av romanar (som Grønlie rett nok delvis er medviten om), men ei liknande oppfatning synest å bli delt av fleire kritikarar når dei omtalar den nyaste delen av forfattarskapen.19

Men sjølv om oppfatninga blir delt av fleire, er det verdt å leggje merke til at Paradis på jord gjerne fell utanfor ramma, noko som gjer biletet skeivt. Den romanen tek også føre seg global historie (i form av CIA-støtta undertrykkingskampanjar i Sør-Amerika, og migrasjonen mellom Sør-Amerika og Norden), eller sagt med Per Thomas Andersen: «Paradis på jord (2002) fremviser et av de gjennomgående trekkene ved Fløgstads fortellinger, nemlig forholdet mellom Norge og det internasjonale samfunn» (Andersen 2012, s. 512). Trass skildringar frå Chile på 70-talet (Fløgstad 2002, s. 34–44), og Ester Raddisson som skriv på historia om Operasjon Condor ved sidan av arbeidet som vaskekjerring (Fløgstad 2002, s. 91–93), fell romanen altså utanfor å tematisk konsentrere seg om «global historie», som var kriteriet for tetralogien til Grønlie. Avgrensinga verkar med andre ord noko bastant, men heng truleg saman med at Paradis på jord først og fremst vart oppfatta som eit satirisk og karikerande samtidsportrett av Noreg då boka kom ut, slik at dei meir seriøse og globale sidene ved romanen hamna i bakgrunnen.20

Grønlies kategorisering gjer såleis dei glidande og skiftande interessefelta hos Fløgstad meir oversiktlege enn dei er, men om ein held fast ved inndelinga ei lita stund, kan ho likevel nyttast til å skilja mellom kva for skuld som i hovudsak blir tematisert i dei tre nyaste romanane, sett opp mot dei føregåande. I trilogien kjem skulda og skuldkjensla opp til overflata som følgje av fasistiske eller anti-kommunistiske handlingar og haldningar – ikkje berre hos dei som har stått i striden, men også hos dei som har vore medlauparar eller stått som nestemann i arvefølgda – medan mykje av skulda i Grand Manila og Paradis på jord ligg hos kapitalismefunksjonæren og det uoversiktlege selskapet han er ein del av.

Ei eiga skuld?

Historiekritikken til Fløgstad råkar historieskrivinga om både fasistisk og kapitalistisk skuld, og sjølv om vektinga er ulik, er merksemda først og fremst retta mot skulda til andre. Dei nyaste romanane til Fløgstad syner altså ikkje fram ei sjølvransaking på grunn av eigne skuldkjensler, men dei fordeler den kriminelle og moralske skulda annleis enn det som kjem til uttrykk i visse former for historieskriving. Og gjennom den kritikken byd romanane hans på motstandsmarkørar mot klassen han har vorte ein del av. Han byd ikkje først og fremst på sjølvkritikk, men klassekritikk ut frå ein tileigna innsideposisjon. Det er arvesynda til borgarskapet – til dei som har levd med fasismen – eller den medskuldige kapitalismefunksjonæren med band til Noreg, som blir litterarisert.

Likevel kan Fløgstad syne fram spor av ei skuld med personlege konturar. Ein av karakterane som gir uttrykk for den skulda, er Kistefjell i Nordaustpassasjen. For han inneber generasjonstilhøyrsla (som er den same som Fløgstad si) å kjenne på ei skuld over å ha levd for lett, framkalla av tidsskiljet som 22. juli var. Han samanliknar kjensla med mentaltilstanden som på engelsk blir kalla for «survivor’s guilt», der parallellen ligg i at ein kjenner seg skuldig over å ha overlevd (når andre måtte bøte med livet):

I etterkrigsgenerasjonen, som eg tilhøyrer, har vi aldri blitt stilt på slike prøver som våre foreldre blei utsette for under den tyske okkupasjonen, og som våre barn og barnebarn møtte den 22. juli 2011. Vi har levd lette liv. Kanskje gjer det at vi kjenner skuld, om lag som dei nærmaste overlevande etter massakren. Om dette betyr at vi forstår meir eller mindre, veit eg ikkje. (Fløgstad 2012b, s. 58)

At etterkrigsgenerasjonen har «levd lette liv» er eit synspunkt som blir delt av fleire i Fløgstads litterære univers, inkludert han sjølv.21 Fløgstad har altså fleire gonger kome attende til utsegna, ved å gjenta og rekontekstualisere ho, og i eit intervju i Vinduet gir han den eine av karakterane sine rett i meiningsinnhaldet: «Men får eg sitera han Jan A. Thu [sic] i Grand Manila, som seier vi har levd lette liv. Han er frå min generasjon, og eg er einig med han» (Hoem 2006, s. 20).

For Kistefjell sin del har 22. juli gitt det heile ein sluttdato. Det finst eit før og etter for generasjonen hans, ikkje berre eit før. Han tilhøyrer generasjonen imellom, og ein kan sjå ei metafysisk skuld i overlevingsskulda. Den blir skildra slik av Jaspers: «Når det skjer, og når eg var der, og når eg overlever, der den andre blir drepen, så veit eg, gjennom ei røyst i meg: At eg framleis lever, er mi skuld» (Jaspers 1987, s. 48).22 Ein kjem altså kanskje aldri heilt unna skulda, så spørsmålet er korleis ein skal leva med ho.

Det kan gi kvalar å leva lett, når ein ser at andre ikkje får gjera det same. For ein forfattar som Fløgstad kjem slik urettferd i første rekkje til uttrykk som kritikk mot dei som har hatt og har makt, og mot historieskrivinga som legitimerer det. I andre rekkje finst kanskje ei personleg skuld, med teksten imellom.

Referansar

Agamben, G. (2002) Remnants of Auschwitz. The Witness and the Archive, New York: Zone Books.

Andersen, P.T. (2012) Norsk litteraturhistorie, 2. utg., Oslo: Universitetsforlaget.

Arendt, H. (2004 [1951]) The Origins of Totalitarism, New York: Schocken Books.

Bjerck Hagen, E. (2001) Om Kron og Mynt, s. 63–73. I G. Mork (red.) Fløgstad-symposium, Oslo: Gyldendal.

Courtois, S. (1999) Introduction: The Crimes of Communism, s. 1–31. I S. Courtois et al. (red.) The Black Book of Communism. Crimes, Terror, Repression, omsett av J. Murphy og M. Kramer, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

Dingstad, S. (1999) Om fortelleren i moderne litteraturvitenskap, Norsk Litteraturvitenskapelig Tidsskrift 1, s. 3–12.

Egeland, M. (1984) Fantastisk + Realistisk = Sosialmodernistisk?, Vinduet 3, s. 28–34.

Eagleton, T. (2011) Why Marx was Right, Yale University Press: New Haven & London.

Eco, U. (1995) Ur-Fascism, The New York Review of Books (22. jun.). Tilgjengeleg frå: www.pegc.us/archive/Articles/eco_ur-fascism.pdf [lasta ned 17.11.2015].

Fløgstad, K. (1998) Kron og mynt. Eit veddemål, Oslo: Gyldendal.

— (2002) Paradis på jord, Oslo: Gyldendal.

— (2006) Grand Manila, Oslo: Gyldendal.

— (2009) Grense Jakobselv, Oslo: Gyldendal.

— (2012a) «MARXIST HUNTER», Klassekampen (2. jun.), s. 4–6.

— (2012b) Nordaustpassasjen, Oslo: Gyldendal.

— (2014) Magdalenafjorden, Oslo: Gyldendal.

Grønlie, E. (2014) Kaldere krig?, Le Monde diplomatique 7, s. 37–39.

Götz, D., ed. (2015) Langenscheidt Großwörterbuch. Deutsch als Fremdsprache, München: Langenscheidt.

Helland, F. (2014) Opp i ringa!, Vinduet 2, s. 84–86.

Hellesnes, J. (2015) Kollektiv skuld, Klassekampen (10. feb.), s. 12–13.

Hoem, K. (2006) På sin side av teksten, Vinduet 3, s. 6–25.

Jaspers, K. (1987 [1946]) Die Schuldfrage. Zur politischen Haftung Deutschland, München: Piper.

Lie, E., Myklebust, E. og Norvik, H. (2014) Staten som kapitalist. Rikdom og eierskap for det 21. århundre, Oslo: Pax.

Mann, K. (1979 [1974]) Der Wendepunkt. Ein Lebensbericht, Berlin und Weimar: Aufbau Verlag.

Rottem, Ø. (1997) Norges litteraturhistorie. Etterkrigslitteraturen, bd. 2: Inn i medietidsalderen. 1965–1980, Oslo: Cappelen.

Villum, K. (1975) Døden ikke heller, Oslo: Gyldendal.

Voss, J.F., ed. (1933) Tysk-Norsk Ordbok, Oslo: Noregs Boklag.

Wallerstein, I. (2004) World-Systems Analysis. An Introduction, Durham og London: Duke University Press.

Watts, M. (2001) Black Acts, New Left Review 9, s. 125–139.

1 Tittelen kan omsetjast til Skuldspørsmålet. Om Tysklands politiske ansvar.
2 Sitat frå Jaspers blir omsette til norsk i teksten, og omsetjingane er mine. Referansen viser til originalsitatet, og originalsitata blir gitt som notar. Originalsitat her: «Der Beschuldigte hört die Vorwürfe von außen aus der Welt oder von innen aus der eigenen Seele».
3 Likevel går det ei line mellom Jaspers og Agamben via Hannah Arendt. Jaspers viser til det Arendt skreiv i artikkelen «Organisierte Schuld» – om at terroren gjorde sjølv familiefedrar delaktige i Hitlers brotsverk, ved at dei pliktskuldig utførte arbeidet sitt (sjølv om det var snakk om å myrde og gi kommandoar om ugjerningar), noko som peikar vidare mot arbeida hennar om Eichmann (Jaspers 1987, s. 57). Sambanda mellom Jaspers og Agamben er likevel ikkje sterke nok til at dei meiner det same når dei snakkar om moralsk skuld, til dømes.
4 Det eine dømet til Agamben er rettssaka mot Eichmann i Jerusalem, for Eichmann tok på seg moralsk skuld (fordi han såg seg skuldig ovanfor Gud), men ikkje legal skuld (Agamben 2002, s. 23). Eichmann vedgjekk den eine skulda for å unngå den andre, så å seia, og det interessante er korleis Eichmann erstattar rettssynet til dommaren med åsynet til Gud i den samanhengen. Han flytte skuldspørsmålet over til den etiske sfæren, der dommaren vart erstatta med Gud som den dømande instansen.
5 Eg siktar då til ein utvida variant av den arvesynda som Arendt nemner: «The decisive point about the depressions of the 1860s and 1870s, which initiated the era of imperialism, was that they forced the bourgeoisie to realize for the first time that the original sin of simple robbery, which centuries ago had made possible the ‘original accumulation of capital’ (Marx) and had started all further accumulation, had eventually to be repeated lest the motor of accumulation suddenly die down» (Arendt 2004 [1951], s. 198, mi utheving).
6 Å avgrense ei fasistisk skuld byd på ei rad utfordringar. Mellom anna vil eit idéhistorisk synspunkt vera at nazismen og fasismen bør skiljast frå kvarandre, og Umberto Eco er ein av dei som gjer det poenget tydeleg i artikkelen han skreiv om urfasismen. Eit av poenga der er at fasismen kom i mange ulike former, noko som ikkje galdt for nazismen: «There was only one Nazism» (Eco 1994, s. 5). Likevel vil eg prata om ei fasistisk skuld som involverer nazistiske brotsverk, og vidare vil spekteret av skuld vera gitt av typologien til Jaspers. Den kapitalistiske skulda vil eg definere nærare på eit seinare tidspunkt.
7 Stjerna (*) viser til følgjande fotnote: «‘Kapitalismus ist unser faustische [sic] Pakt’, Die Zeit, Hamburg, 4. mai 2005» (Fløgstad, 2006, s. 318). Artikkelen er tilgjengeleg frå nettsida til Die Zeit, og er omsett frå engelsk av Karin Wördermann: <http://www.zeit.de/2005/19/Kapitalismus_2fTaylor>. Sitatet er der formulert slik: «So ist der Kapitalismus vielleicht unser faustischer Pakt, wie Goethe es am Ende von Faust II selbst anzudeuten scheint.»
8 «Es gibt eine Solidarität zwischen Menschen als Menschen, welche einen jeden mitverantwortlich macht für alles Unrecht und alle Ungerechtigkeit in der Welt, insbesondere für Verbrechen, die in seiner Gegenwart oder mit seinem Wissen geschehen. Wenn ich nicht tue, was ich kann, um sie zu verhindern, so bin ich mitschuldig.»
9 Litt seinare i romanen dukkar ei liknande setning opp (med ein meir insisterande tone) som eit motto over kontorplassen til Elisabeth Ormsund: «GJER VI INGENTING, BLIR VI SKULD I ALT» (Fløgstad 2006, s. 260). Elisabeth Ormsund prøver då å etablere eit nytt liv etter å ha sagt opp stipendiatstillinga ved Sosialhøgskolen. Det nye arbeidet i det private næringslivet gjer at ho kan «vera sterkt engasjert, og høgt gasjert, på same tid» (Fløgstad 2006, s. 260). Mottoet over skrivebordet blir det som skal minne henne på engasjementet, og på venstresidefortida.
10 Staten sitt eigarskap i Norsk Hydro byrja først etter den andre verdskrigen. Som følgje av krigsoppgjeret overtok staten då ein eigardel på 44 %, og i 1972 vart eigardelen auka til 51 %. Gjødselverksemda vart skild ut som selskapet Yara International i 2004. Den statlege eigardelen er i dag på 34,26 % i Norsk Hydro og 36,21 % i Yara International (Lie, Myklebust og Norvik 2014, s. 13, 90, 189).
11 Men ein må merke seg at Jaspers då nyttar ordet «Haftung», og ikkje «Verantwortung». Førstnemnde har tydinga «die Verpflichtung, einen entstandenen Schaden wiedergutzumachen» (Götz 2015). Begge orda blir omsett til «ansvar» av Johan Fr. Voss (1933).
12 Oppsummerande skriv han: «Kollektivschuld also gibt es zwar notwendig als politische Haftung der Staatsangehörigen, nicht aber darum im gleichen Sinne als moralische und metaphysische und nicht als kriminelle Schuld» (Jaspers 1987, s. 41).
13 Eit godt døme er vitsen som blir fortalt av italienaren Gian Luca Ferliosa. Vitsen handlar om ei svigermor som døyr på ferie i Italia, så ho må bli frakta heim i skiboksen, men bilen blir stolen ved ei vegkro undervegs, og vitsen endar slik: «Har du ein dyr bil med skiboks på taket, er det ein suveren måte å bli kvitt liket på» (Fløgstad 2009, s. 385). Vidare kjem eit ekstra tydingslag ved vitsen fram, etter innvendingar om at han ikkje var morosam: «Dette var ein [sic] historie om livet. Og om tysk etterkrigshistorie. Her i landet er det mange som kjører rundt med lik på taket. Det er det som er vitsen» (Fløgstad 2009, s. 385). Tyskarane som køyrer rundt i Mercedesar med lik i skiboksen er eit godt bilete på kollektivskulda Fløgstad vil få fram. Og biletet blir gjort enno tydelegare litt seinare i kapittelet: «Den tyske fortida hadde mange lik i lasta, eller i skiboksen på taket av den imponerande bilparken» (Fløgstad 2009, s. 390).
14 «Wir müssen übernehmen die Schuld der Väter».
15 Det er Frode Helland som teiknar opp den Fløgstad-figuren i meldinga si av Magdalenafjorden, der Josep Pla blir skildra på den måten (Helland 2014, s. 85).
16 «wie Mönche, Einsiedler, Gelehrte und Forscher, Künstler»
17 «Um sein Dasein zu behaupten, seine Stellung nicht zu verlieren, seine Chancen nicht zu vernichten, wurde man Parteimitglied und vollzog andere nominelle Zugehörigkeiten».
18 I tillegg blir komponisten Richard Strauss nytta som eit anna døme på ein ideologisk medlaupar i Grand Manila, for Janne Angelika Thu les om Klaus Manns møte med komponisten i 1945 (namnet på boka blir ikkje nemnd, men det er Der Wendepunkt. Ein Lebensbericht), og slik dukkar Strauss opp som ein avstikkar i romanen, som ein del av funderingane hennar: «Er nazistane skuld i ein meiningslaus og morderisk krig? Har millionar av uskuldige omkomme i gasskammera? Ligg Tyskland i ruinar? Kva bryr vel Richard Strauss seg om det!» (Fløgstad 2006, s. 324). Sitatet er ei omsetjing frå den tyske originalteksten, sjølv om tekstbiten står utan hermeteikn i Grand Manila (sjå Mann 1979 [1974], s. 633).
19 Det er spesielt dei siste tre romanane som blir gruppert saman i meldingar av Magdalenafjorden. Det finn ein hos Ingunn Økland i Aftenposten 11.05.2015, i meldinga «Svikefulle kvinner gir hjernetrim», eller hos Bjørn Gabrielsen i Dagens Næringsliv 10.05.2015, der meldinga har tittelen «Fra toppen av kloden».
20 Sjå særleg meldinga til Ane Farsethås i Dagens Næringsliv 02.11.2002 («Karikert kritikk»), men også meldinga til Øystein Rottem i Dagbladet 01.11.2002 («Spøkefull Fløgstad»).
21 I eit essay i Klassekampen (om Breivik som marxistjeger) opnar Fløgstad teksten med ei tilsvarande påminning for sin eigen del: «Aller først har eg lyst til å minna om at i alder tilhøyrer eg ein generasjon som har levd mellom 8. mai 1945 og 22. juli 2011. Spennet mellom desse to datoane røpar at vi er ein generasjon som på mange måtar har levd lette liv» (Fløgstad 2012a, s. 4). Der møtest Fløgstad og Kistefjell i synet på sin eigen generasjon, men tanken om at vi har «levd lette liv» går attende til både Helge Hidle og Janne Angelika Thu i Grand Manila. Helge Hidle nemner det i ein samtale med Janne Angelika Thu («Vi har levd lette liv, sa Helge Hidle. Ufortent lette liv har vi levd. Og du?») og Jan Thu tek det opp i minneorda over faren («‘Samanlikna med våre forgjengarar i generasjonen før oss,’ sa han. ‘Samanlikna med dei har Magny og Janne og eg og heile vår generasjon levd lette liv. […]’») (Fløgstad 2006, s. 265, 348). Tydelegvis er det oppfatning som mange i Fløgstads litterære verd deler, og Fløgstad er av same meining.
22 «Wenn es geschieht und wenn ich dabei war und wenn ich überlebe, wo der andere getötet wird, so ist in mir eine Stimme, durch die ich weiß: daß ich noch lebe, ist meine Schuld».

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon