Det er 50 år sidan Distriktenes Utbyggingsfond (DU) vart etablert, og det er 17 år sidan DU vart fusjonert inn i Statens Nærings- og Distriktsutviklingsfond (SND). Jubileet har nyleg vore feira og denne artikkelen er skrive som ein del av feiringa. SND fekk kortare levetid og vart etter eit tiår del av Innovasjon Norge (IN). I artikkelen viser eg at distriktspolitikk har vore høgt prioritert. Under Arbeidarpartiet sin lange regjeringstid etter krigen sette partiet sine sterkaste krefter inn i arbeidet. Det var dei store nasjonale strategane som også sat i leiinga for DU. Distriktspolitikk er først og fremst brei samfunnsbygging, så brei at politikkområdet ikkje har sine organiserte interesser. Dette har ført til nedprioritering og usynleggjering av politikkområdet etter at DU vart nedlagt. Det er i dag IN som har det operative ansvaret for distriktspolitikken, men det er det ingen som merkar og få som veit.

Distriktspolitikken starta ikkje med Distriktenes Utbyggingsfond og slutta heller ikkje med nedlegginga. Det er likevel naturleg å knyte starten på den nasjonale og moderne distriktspolitikken til dette fondet.

Kva er distriktspolitikk? Det har lengje vore vanleg å skilje mellom den eksplisitte og implisitte distriktspolitikken. Den eksplisitte distriktspolitikken er knytt til mål og verkemiddel som er differensierte etter region. Dette har vekselvis vorte kalla den vesle eller den smale distriktspolitikken fordi politikkområdet er avgrensa og løyvingane er små. Den smalaste måten å ramme inn dette politikkområdet på, er å avgrense det til dei distrikts- og regionalpolitiske løyvingane som blir kanalisert gjennom Kommunal- og regionaldepartementet.

Den implisitte distriktspolitikken er summen av løyvingar og reguleringar som fordeler og omfordeler regionalt. Her er løyvingane til norske kommunar kanskje aller viktigast. Samferdsel har alltid vore viktig, og også landbrukspolitikken er del av den implisitte distriktspolitikken. Desse politikkområda er utan samanlikning langt større og breiare, og dette har derfor fått namnet «den store eller den breie» distriktspolitikken.

Distriktspolitikk før distriktspolitikken

Den implisitte distriktspolitikken har vi alltid hatt. Grunnlova av 1814 sette i gang ei gradvis avvikling av merkantilismen som økonomisk system. Eit av kjenneteikna ved dette systemet var at det hadde eit skilje mellom by og land der periferien berre skulle vere råvareleverandør og sentrum skulle stå for foredling og handel. Kjøpestadar og byar hadde næringsprivilegium. Desse privilegia tok det tid å avvikle. Dei vart stort sett fjerna i løpet av 1800-talet, men hadde tvillaust som verknad at landsbygda vart seinka i moderniseringsprosessane.

Med innføringa av demokrati og representasjon frå heile landet har Stortinget alltid vore ein arena der representantane har slåss for sitt distrikt. Kva for vegar og jarnvegar som skulle prioriterast har vore ein slik arena i alle år, men det har vore ein arena der spelereglane har endra seg. Den liberale grunnlova vart til dømes tolka slik at jernbanedrifta skulle skje i privat regi. Problemet var at det ikkje fanst tilstrekkeleg privat kapital. Historikaren Jens Arup Seip identifiserte ein måte å løyse dette problemet på som han kalla «Det Norske System». Dette gjekk ut på at private investorar i eit distrikt tok initiativet til å reise pengar til jernbaneutbygging. Dette utløyste så statlege løyvingar for å få prosjektet i hamn. Føremålet var samferdsel, konsekvensane regionalpolitikk.

1800-talet var den store nasjonsbyggingsperioden i Norge. Dette fekk også verknader regionalt. Stortinget sette inn ressursar der nasjonens grenser kunne bli truga. Dette galt spesielt den finske og russiske faren i Finnmark. Gjennom innvandring kunne regionen gradvis bli mindre norsk. For å hindre dette, knytte Stortinget saman vegutbygging og bureisingspolitikk. Nordmenn som var med på vegbygging i nord, vart tildelt jord for å sikra permanent norsk busetting.

Frå mellomkrigstida kjenner ein slagordet «By og land, hand i hand». Sentrum-periferidimensjonen vart på denne måtet gjort synleg og symbolsk gjennom Nygaardsvold-regjeringas samarbeid med Bondepartiet. Denne alliansen skulle vise seg å peike framover, ikkje berre til den raudgrøne regjeringa i dag, men også til den breie semja som tilsynelatande har prega regionalpolitikken frå etableringa av DU og fram til i dag.

Plan og arbeid

I tillegg til å skilje mellom den eksplisitte og implisitte politikken, går det eit skilje mellom distrikts-og regionalpolitikk. Distriktspolitikken er ein politikk retta mot utkantane, medan regionalpolitikken femner heile landet. Etter andre verdskrigen starta det med regionalpolitikk kalla Områdeplanlegging. Dette var i planøkonomiens tidsalder. Denne planlegginga starta opp med dei første løyvingane over statsbudsjettet i 1948-49 og vart formalisert gjennom Stortingsmelding nr. 69 (1952) «Om områdeplanlegginga». Dette var i stor grad kartlegging av naturressursar og arbeidskraft.

Det var Nord-Norge som av fleire grunnar laut prioriterast etter krigen. Det var den fattigaste landsdelen, i tillegg ein landsdel som grensa opp mot Sovjetunionen og laut forsvarast både med velstand og våpen. Nord-Norge programmet starta opp med basis i områdeplanen og vart kalla Nord-Norgeplanen (NNP). Landsdelen hadde naturressursar og arbeidskraft, men mangla kapital og teknologi for fornying. Siktemålet for planen var ikkje berre å få arbeidskrafta fullt sysselsett, men også å få til overgang frå det som var rekna for låg-produktive- til høgproduktive næringar.

Etter mønster frå NNP kom ein tilsvarande utbyggingsplan for Nord-Trøndelag og Nordmøre.

Reidar Carlsen hadde bakgrunn både som stortingsmann og fiskeriminister og var ein av tungvektarane i Arbeidarpartiet. Han var direktør for Nord-Norgeplanen og han heldt fram i same posisjon i Distriktenes Utbyggingsfond då det vart skipa i 1961. (Foto: Scanpix)

Regionalpolitikken var på veg sørover. I Sør-Norge opplevde ein utviklingsproblema sterkast i innlandet og fjellbygdene. Innlands- og fjellbygdproblemet fekk sin eigen kommisjon, Fjellbygdkommisjonen. Kommisjonen kom mellom anna med forslag om eit utbyggingsfond for fjellkommunane. I løpet av 1950-talet vart det klart for dei fleste at Norge ikkje berre hadde eit spesielt Nord-Norgeproblem, men eit generelt distriktsproblem.

1961: Distriktenes Utbyggingsfond

Etableringa av Distriktenes Utbyggingsfond (DU) i 1961 var svaret på dette problemet. DU bygde vidare både på kapital og kompetanse frå NNP. Reidar Carlsen var direktør for NNP og han heldt fram i same posisjon i DU. Erik Brofoss sat i styret i NNP og vart styreleiar i DU.

Kven var desse to? Reidar Carlsen hadde bakgrunn både som stortingsmann og fiskeriminister og var ein av tungvektarane i Arbeidarpartiet. Erik Brofoss var likevel i ein eigen divisjon, kanskje Gerhardsen sin næraste strateg. Han var finansminister, så handelsminister for så å bli direktør i Norges Bank. I sekretariatet for NNP var også Leif Aune. Han tok over som direktør i DU etter Carlsen (1978), også Aune hadde da fartstid som kommunalminister.

Gerhardsen var ikkje kjent for å plassere brikkene tilfeldig. Derfor viser dette at distriktspolitikken vart sett på som eit av dei viktigaste politikkområda i denne fasen av Arbeidarpartistaten. Når det gjeld Brofoss, er nok eit tilleggsmoment at han hadde både fagleg og politisk spesielt sterk interesse for dette politikkområdet.

Debatten i Stortinget om etableringa av DU, viste ei overraskande brei semje. Det var eit ein-stemming vedtak. DU var eit statleg fond, og Høgre hadde i åra før markert motstand mot statsbankar med langt mindre rekkjevidde. Kvifor galt ikkje dette for DU? Høgre grunngav det med at dette fondet berre skulle hjelpe det private næringslivet, ikkje sjølv drive næringsverksemd.

Før saka kom til Stortinget, var det derimot sterke stridar mellom ulike grupper og personlegdomar innan Arbeidarpartiet. Brofoss stilte ei rekkje krav for å ta på seg vervet som styreleiar, og nokre av desse er av stor interesse også for ettertida. Brofoss var oppteken av kva for interesser som skulle halde armlengdes avstand til DU. Han var spesielt oppteken av at Industridepartementet ikkje skulle ha representasjon i styret. I forlenginga av dette insiterte han på at DU skulle kunne finansiere industribedrifter i det distriktspolitiske virkeområdet som Industribanken ikkje ville støtte ut frå reint bedriftsøkonomiske vurderingar. Distrikta sine problem kunne gjere etableringa samfunnsøkonomisk lønsam sjølv om den bedriftsøkonomiske lønsemda var dårleg. Også leiarane for dei store statsselskapa ville han ha vekk frå DU. Dei var for mektige, og styrde departementet i staden for sjølve å bli styrt. Brofoss sa til slutt ja til å ta på seg dette vervet. Med han og Carlsen i leiarposisjon var løpet lagt for DU fram til slutten på 1970-talet.

Industrireising og vekstsenter

At Brofoss ikkje ville ha med Industridepartementet i styret for fondet, og at han ville halde direktørane for store statlege industriverksemder unna, betydde ikkje at han var industriskeptikar. Snarare tvert imot. Heile strategien for økonomisk vekst som han var ein hovudarkitekt for, bygde på industrireising. Gjennom oppbygging og spreiing av industrien skulle heile landet moderniserast.

Brofoss skulle bli spesielt knytt til vekstsenterstrategien i distriktsutbygginga. Denne strategien kom også inn i lova om distriktsutbyggingsfondet i 1965. Vekstsenteret var ein import frå Europa, opphavleg knytt til franske regionaløkonomar som ein strategi for å hindre altfor sterk vekst i Paris. Vekstsenteret slik det var tenkt, var knytt til byar med meir enn ein halv million innbyggjarar. Ideen spreidde seg og vart adoptert av EFTA, der Kevin Allen og Tormod Hermansen kom med sin rapport i 1968. Sjølv om vekstsenteret minka i storleik i denne spreiingsprosessen, stod det fram som ein trugande strategi for ei spreidd norsk busetting. Etter modell frå England vart det i 1968 likevel etablert eit selskap, Statens Industrivekstanlegg (SIVA) som skulle byggje industrihallar og leggje til rette den fysiske infrastrukturen i utpeikte vekstsenter.

Vekstsenterideen slik den vart grunngitt i Noreg, hadde trass i skala-ulikskapane same bakgrunn som den franske. Oslo var Norges Paris. I tekst og tale var Brofoss den fremste talsmannen for at veksten i Oslo måtte stoppast opp. Dette skulle skje gjennom det som vart kalla «Austlandsvollen». Denne vollen var tenkt som eit byggverk av fleire vekstsentra som skulle bremse tilflyttinga til Oslo. Det var brei semje om dette vekstproblemet. Til og med bystyret i Oslo vedtok at veksten laut stoppe. Brofoss spissformulerte problemet med at i det velstands- og velferdssamfunnet sosialdemokratiet skulle byggje opp, ville ikkje folk finne seg i å bu i tronge reir. Drabantbyane og høgblokkene var eit naudsynt vonde, ein mellombels ordning før alle kunne ha sin einebustad med hage.

Mål og middel

I starten var DU først og fremst ein bank og eit kompetanseorgan. Det var kredittrasjonering. Derfor var det å kunne yte lån utanom tur eit sterkt verkemiddel.

Det oppstod raskt ein debatt om målsettinga i distriktspolitikken. Vekstsentersatsinga var kanskje det enkeltelementet som sterkast stimulerte, jamvel provoserte, fram ein slik debatt. Ikkje alle delte perspektivet med at det viktigaste var å unngå at Oslo vaks for fort. For mange utkantkommunar var det hipp som happ kven som mottok utflyttarane. Satsing på regionhovudstadar eller andre i norsk målestokk store senter, vann aldri oppslutning som alternativ til å vedlikehalde eige lokalsamfunn. Gjennom den politiske prosessen vart dei utpeikte vekstsentra mindre og mindre.

Debatten om kva for geografisk nivå det skal satsast på i distriktspolitikken tiltok på slutten av 1960-talet. Samstundes segla EEC-debatten opp og medlemskap og distriktsproblemet vart kopla saman. Det kom forslag om at målsettinga for distriktspolitikken måtte vere å halde oppe busettingsmønsteret og enkelte gjekk så langt som å foreslå at folketalet burde stabiliserast heilt ned på kommunenivå. Denne debatten gjorde at da det store arbeidet i landsdelskomitear skulle oppsummerast i ei stortingsmelding i 1972 kunne ikkje problemet teiast i hel (St.m. nr. 27 1972-1973). Denne meldinga vart lagt fram nokre månader før folkerøystinga om EEC. Nei-sida vann røystinga og regjeringa Bratteli gjekk av. Arbeidarpartiet tapte valet i 1973 med eit brak – og det var i distrikta det svikta mest. I dette politiske klimaet endra haldningane seg, og det var under den neste AP-regjerina (frå 1977) at vi fekk den berømte målsettinga om å halde oppe hovudtrekka i busettingsmønsteret, ei formulering som har overlevd.

Mange meiner at målsettingar mest er symbolpolitikk. Det er pengane og verkemidla som tel. Og 1970-talet vart også det store tiåret for nye og sterke verkemiddel. Investeringstilskot var det viktigaste som DU fekk ansvaret for. Nå fekk ikkje distriktsbedriftene berre forrett til lån, men også reine tilskot for å etablere seg i det distriktspolitiske verkeområdet. Investeringstilskotet vart differensiert etter graden av distriktsproblem. Både tilgang på lån, lågare rente og investeringstilskot er subsidiering av kapital. Slik subsidiering kan stimulere til rask rasjonalisering, altså utskifting av arbeidskraft med kapital. Sysselsettingsproblemet i bygdene kan derfor auke sjølv om produksjonen veks. Når målsettinga er sysselsetting og arbeidsplassar, er det sterke argument for også å subsidiere arbeidskraft. I 1975 kom den regionalt differensierte arbeidsgjevaravgifta. Differensieringa følgde den same geografiske inndelinga som investeringstilskotet og samla sett gav dette kraftig stimulans til jobbskaping i distrikta. Medan investeringstilskotet i all hovudsak hadde vore eit verkemiddel for industriinvesteringar, var den differensierte arbeidsgjevaravgifta både nærings- og sektornøytral. Arbeidsintensiv verksemd i privat sektor og kommunane gjorde at det vart rom for meir sysselsetting i distrikts-Norge.

Erik Brofoss var den store strategen bak norsk distriktspolitikk. Heile stragegien for økonomisk vekst som han var ein hovedarkitekt for, bygde på industrireising. Her frå eit besøk på det nye aluminiumsverket i Mosjøen. (Foto: Scanpix)

Marknadsstyring og næringsnøytralitet

Det var ikkje berre den eksplisitte distriktspolitikken som hadde sin gullalder på 1970-talet. Vi fekk også inntektsopptrappingsvedtaket i landbruket og starten på den sterke veksten i kommunal sektor. Veksten i kommunane var i stor grad innan utdanning og helse og gav arbeid til unge og nyutdanna kvinner. Folketalsnedgangen snudde til folketalsvekst i distrikta. Det var nærliggjande å tru at dette var eit resultat av ein suksessfull norsk distriktspolitikk.

Samstundes slo det inn økonomisk krise i verdsøkonomien. Krisa starta som eit oljeprissjokk og vart tolka som ei (kortvarig) konjunkturkrise i første omgang. Det viste seg at det var ei djuptgåande strukturkrise. Industrien i den vestlege verda hadde vore vekstmotoren i heile etterkrigstida. Det var denne industrien, og ikkje minst dei store selskapa, som kom i krise. Dei reduserte talet på sysselsette og orienterte seg mot regionar der produksjonskostnadene var lågare. Dette førte til ei storstilt desentralisering av industrien, frå sentrum og gamle industrielle distrikt til utkantane. Også omlokalisering til lågkostnadsland starta. Industrisysselsettinga gjekk ned i landet som heilskap frå midten av 1970-talet, men trass i dette var det sysselsettingsvekst i distriktsindustrien.

Etter nokre år viste det seg at denne oppblomstringa i periferien ikkje var spesielt norsk og ikkje berre eit resultat av eksplisitt og implisitt distrikts-og regionalpolitikk. Vi fann det same i land etter land i den «gamle industrielle verda». Flyttemønstra snudde om og fenomenet fekk eit eige namn, «the turnaround trend». Det var likevel eit trekk i denne utviklinga som var meir typisk norsk. Det var den sterke veksten i kommunal- og offentleg sektor som gjorde at kvinnene for fullt kom inn i yrkeslivet. Ikkje berre gjekk folketalet opp, det gjorde også sysselsettingsandelen. Dei distriktspolitiske alliansane var også på offensiven i etterkant av EEC-røystinga, og på slutten av 1970-talet innførde regjeringa jamvel lov om etableringskontroll som spesielt skulle gjelde dei store byane.

Det politiske svaret på denne krisa vart ei høgrebølge. England fekk sin Thatcher, USA sin Reagan og i Norge kom Kåre Willoch og Høgre i regjering. Høgre støtta opprettinga av DU, men hadde aldri vore ei offensiv drivkraft i distriktspolitikken. Lov om etableringskontroll vart aldri gjennomført i praksis. Ein del av den nye høgrebølja (som også slo langt inn i sosialdemokratiet) var deregulering og marknadsorientering. Viktigast i vår samanheng var at det gamle kredittrasjoneringssystemet vart avvikla. Tilgangen til kreditt skulle heretter vere fri og styrt av prisen på kapital (renta). Nettopp kredittrasjoneringa var sjølve bærebjelken i DU sitt verkemiddelapparat. Nå stod ein att med investeringstilskot, og moglegheitene til å yte lån med rente noko under marknadspris. På starten av 1980-talet vart investeringstilskotet supplert med andre former for oppstartingstilskot. Grunngivinga var at andre næringar enn dei investeringstunge industrisektorane hadde vekst. Desse var ofte marknadsorienterte og kompetansetunge og trong i større grad stønad til marknadskartlegging, opplæring osv. Dette var også ledd i ei utviding i meir næringsnøytral retning. Nå kunne alle slags næringsverksemd i distrikta oppnå stønad. Alpinbakkar, leikeland og mange andre nye fenomen på næringshimmelen dukka opp.

Frå kvinner og entreprenørskap til klynger

Etter kvart som 1970-talskrisa vart analysert, registrerte ein at dei store konserna heldt fram med å redusere sysselsettinga, men ein såg også at det byrja å bli vekst i små føretak i alle slags næringar. Nyetablerarar med entreprenørielle konsept hadde vekst. Schumpeters analyse av entreprenøren som drivkraft vart gravlagt, også av Schumpeter sjølv. I den nære etterkrigstida vart ei meir og meir dominerande oppfatting at heretter var det i storføretaka sine laboratorium og forskingsavdelingar at nyutvikling ville skje.

Nå stod entreprenøren opp frå det daude. Forsking på det moderne entreprenørskapet starta opp og det gjekk ikkje lang tid før satsing på entreprenørskap vart ein del distrikts- og næringspolitikken. Parallelt med dette oppstod kravet om at kvinnene også i større grad måtte kome inn i arbeidsmarknaden i privat sektor, jamvel som etablerarar og entreprenørar. Frå siste halvdelen av 80-talet vart investeringstilskot og andre verkemiddel også differensiert etter kjønn, og kvinnelege etablerarskular kom i gang. Trua på den individuelle etablerarar og entreprenør var stor, uavhengig av kjønn.

Utover 1980-talet snudde den økonomiske krisa til ei ellevill tid der den moderne marknadskapitalismen viste heile sin dynamikk – inkludert evne til å ende ut i krise og kaos. Dette vart kalla jappetida, kjenneteikna av unge dynamiske investorar med forretningsidear av hittil ukjent kaliber. Dei fristilte bankane lånte ut og var så risikovillige at DU vart som ei utrangert og lettare moralistisk gammaljomfru.

Så small det. Bustadprisane som hadde stege i heile etterkrigstida, fall sterkt frå 1988. Renta gjekk opp i astronomiske høgder og etterspurnadsnedgang i privat sektor drog mange bedrifter etter seg. Verst gjekk det ut over bankane. Dei hadde ikkje takla den frie marknaden og hadde konkurrert på vekst i staden for visse. Dei største bankane i landet miste heile eigenkapitalen sin, aksjane vart nedskreve og investorane tapte pengane sine. Staten overtok bankane. DU kom godt ut av denne perioden sjølv om også deira bankverksemd fekk større tap enn før. Også sparebankane, den viktigaste finansielle samarbeidspartnaren til DU i distrikta, viste seg å ha halde bankhandverket i hevd. DU vart evaluert, og sjeldan har ein institusjon fått så godt skussmål. Derimot var lærdomen at alt nytt og entreprenørielt ikkje er like bra. Mange av dei nye, store heltane forsvann ut i denne krisa. Den individuelle og einslege helten, «the self made man», viste seg ofte å ha luftige visjonar. Det var behov for nye alternativ for framtidig utvikling.

I 1990 kom Michal Porter med boka «The Competitive Advantage of Nations». Her presenterte han ein modell for vellykka næringsklynger som seinare har vorte ein stor modellimport i land etter land. Det vart noko nytt å tru på etter entreprenørens fall. I Norge var professor Torgeir Reve tidleg ute og identifiserte norske, nasjonale klynger. Det gjekk imidlertid med Porterklyngene som med vekstsentraene. Dei miste sin opphavelege grunngiving og vart små og regionale. Det geniale med Porter-klyngene slik dei etter kvart vart ikledd norske bunadstradisjonar, var at dei inkluderte alt og ekskluderte ingen. Også entreprenøren overlevde, men nå i samarbeid og konkurranse med andre i klynga. Sjølv om klyngene vart redusert, sat distrikta med sine spreidde bedrifter nokså forundra og lurte på korleis dette skulle gå, men opprør og diskusjonar slik vi opplevde i vekstsenterdebatten, kom ikkje fram i lyset.

Det er interessant at ein aktør som lengje hadde lege på sotteseng, vakna til liv i ly av den nye klyngeorienteringa. SIVA hadde berre forvalta gamle næringsbygg, men i ei ny tid med satsing på nettverk, klynger, og FOU-tufta næringsmiljø fann dei ei ny og modernisert rolle. I den nye rolla har dei spesielt knytt seg opp til universitet og høgskular gjennom forskings- og kunnskapsparkar, men dei har også spreidd seg ut over distrikta med sine næringshagar. Næringshagane er det store dømet på kor lita ei klynge kan bli.

SND og nedbygginga av distriktspolitikken

Kort tid etter at DU var evaluert med svært gode resultat, vart organisasjonen nedlagt. Etter stortingsvedtak i 1992 og med iverksetting frå 1993 vart DU innfusjonert i Statens Nærings- og Distriktsutviklingsfond (SND). DU var størst i ein fusjon der også Industribanken og Industrifondet inngjekk. Skulle den nye organisasjonen ha distrikt eller næring som hovudfokus? Kampen om dette starta med kven som skulle bli overordna departement. Det stod mellom Kommunal- og regionaldepartementet (KRD) og Næringsdepartementet (ND). At DU var størst, tala for KRD. Likevel vann ND.

Her er det naturleg å trekkje trådane tilbake til dei kampane som Brofoss utkjempa før DU vart etablert. Det var maktpåliggjande for ham å hindre at Næringsdepartementets forgjengar, Industridepartementet, skulle få grep om organisasjonen. Hovudargumentasjonen hans var at Industridepartementet var for sterkt knytt opp til tunge interesser som var meir interessert i bedrifts- enn distriktsutvikling. Han meinte og hevda også eksplisitt at Industridepartementet eigentleg ikkje var interessert i distriktsutvikling. Både dei og Finansdepartementet hadde han mistenkt for å støtte etableringa av DU som det han kalla ein rein «avleiingsmanøver» for å unngå opprettinga av mange «særfond». I 1992 hadde DU sjølv vorte eit særfond som saman med mange andre vart fusjonert inn i SND dei neste tiåra.

Det skulle bli tidssamanfall mellom det som skjedde på starten av 1990-talet og ein drastisk reduksjon i satsing på distriktspolitikken. Løyvingane gjekk ned frå ca. 2,2 milliardar i 1990 til ca. 1,3 milliardar i 2004. Spørsmålet er om det også er ein årsakssamanheng? Til ein viss grad er det grunn til å rekne med det. Distriktspolitikken manglar organiserte interesser til å ivareta sine budsjettpostar i motsetnad til dømes landbruksnæringa og oljenæringa. Bygdeutvalet som rapporterte i 1984, påviste at støtta gjennom distriktspolitikken er langt meir effektiv enn landbruksstøtta. Likevel vart løyvingane til distriktspolitikken sterkare redusert enn overføringane til landbruket. Denne reduksjonen i løyvingar til distrikta vara ved fram til nåverande raudgrøne regjering. Etter den tid har løyvingane teke seg opp og er oppe i same kronebeløp som i 1990, men som prosent av statsbudsjettet er reduksjonen framleis stor.

Innovasjon Norge – ingen distriktspolitikk?

I 2004 vart SND innfusjonert i eit enda meir altfemnande organ. Norges Eksportråd, Norges Turistråd og Statens rettleiingskontor for oppfinnarar vart nå ein del av det same utøvande organet som skulle ha det operative ansvaret for distriktspolitikken. «Moteriktig vart namnet Innovasjon Norge», skriv den dominerande norske Porter-klyngeforskaren, professor Torgeir Reve i ein artikkel som oppsummerar klyngepolitikk og klyngeforsking. Vi kan seie at dei to motebøljene, innovasjon og klynger, tok plass i same kropp.

I denne kroppen skulle også distriktspolitikken ha sin plass i strategiar og utøvande arbeid, men så skjedde ikkje. I dag går det ikkje fram av vanleg tilgjengeleg opplysningsmateriell frå IN at dei har og tek ansvaret for dette politikkområdet. Det er heller ikkje noko i organiseringa av IN som er designa for å forfølgje distriktspolitiske mål og utfordringar. Bedrifter som vurderer etablering i Norge, og som vurderer økonomiske og andre fordelar ved å lokalisere seg i distrikta, finn ingen opplysningar om bedriftsretta, distriktspolitiske verkemiddel på IN sine heimesider eller anna lett tilgjengeleg informasjonsmateriell.

Kvar har distriktspolitikken funne vegen etter 2004?

Storting og regjering har på nytt auka løyvingane til distriktspolitikken. Dei distriktspolitiske verkemidla blir som før kanalisert gjennom KRD. Det nye nå er at KRD «bestiller» nasjonal distrikts- og regionalpolitikk frå IN sentralt. Resten av budsjettet blir fordelt til dei einskilde fylkeskommunane. Fylkeskommunane brukar ein del av budsjettet på eigne tiltak (dette varierer sterkt frå fylkeskommune til fylkeskommune) og dei kanaliserer ein del til kommunane i form av Kommunale Næringsfond. Den bedriftsretta delen av distriktspolitikken blir kanalisert gjennom det regionale IN-kontoret som finst i dei aller fleste fylka. At både fylkeskommunane og staten har eit felles ansvar er (symbolsk) markert gjennom at fylkeskommunane til saman er eigar av 49 % av IN og staten 51 %.

Ikkje all distriktspolitikk blir drive på denne måten. KRD køyrer regelmessig ein del program. Det mest langvarige, og truleg viktigaste, er program knytt til kommunar og regionar som blir hardt råka av konjunktur- eller strukturkriser, oftast i form av bedriftsnedleggingar. Dei ulike regjeringane og statsrådane har også sine signalprosjekt som blomstrar opp og blomstrar av saman med regjeringane. Nå er det bulyst.

Alt dette blir smått i høve til at Norge framleis har den differensierte arbeidsgjevaravgifta. Før folkerøystinga i 1994 fekk forskar Jan Mønnesland refs frå daverande kommunalminister Gunnar Berge fordi han skreiv at dette verkemiddelet kunne bli råka av konkurranseregelverket i EU. Forskingsrapporten vart tilbaketrekt og støynivået var stort. Mønnesland hadde rett. Verkemiddelet kunne ikkje aksepterast og vart satt ut av funksjon i fleire år. Det er nå innført att med nokre justeringar og verkemiddelet er meir enn nokon gong det distriktspolitiske slagskipet.

Verdas beste?

På jubileumskonferansen som markerte 50 år med distriktspolitikk nå i haust sa mange at Norge har verdas beste distriktspolitikk. Ein skal ikkje utelukke at det stemmer sjølv om det der og da var del av ein jubileumsrus. Men dersom så er tilfelle, skriv det seg ikkje først og fremst frå innsatsen til etterkomarane av jubileumsbarnet, DU. Dei nasjonale strategiane for distriktsutvikling levde ikkje vidare under SND og IN. Ein kan også spørje om dei lever vidare nokon annan plass. I dag blir strategiane utforma i 19 forskjellige fylke og iverksatt av like mange partnarskap. Det er og blir fragmentert og utan nasjonal kraft og ambisjon.

Det som kan kvalifisere norsk distriktspolitikk til ei internasjonale pallplassering, er at vi så å seie ikkje har arbeidsløyse i distrikta. Den differensierte arbeidsgjevaravgifta gjer arbeidskraft billegare i distrikta og er eit viktig enkeltelement. Like viktig er kommunane. Og dei er viktige på to måtar. For det første er dei mange små kommunane store med omsyn til arbeidsplassar – også for høgt utdanna kvinner. I tillegg er mange små kommunar i Norge rike på grunn av pengar frå elektrisk kraft. Faktisk gjeld dette ein stor del av utkantkommunane. Desse kommunane brukar pengane sine på dei områda der IN har abdisert dei siste åra: Dei gjev investerings-og oppstartingstilskot i stor stil – vonleg i all hovudsak innan rammene for statsstønadsregelverket i EU.

Det ville vere galt å avslutte denne artikkelen utan å peike på det enkeltelementet som kan ta frå oss pallplassen i verdmeisterskapen i distriktspolitikk. Det er den store, og aukande delen av distriktsbefolkninga som går på uføretrygd. Alt tyder på at den høgre uføretrygdinga i utkantane er eit resultat av for lite å velje mellom i arbeidsmarknaden. Dei verkemidla som skal stimulere små og mellomstore bedrifter til å etablere seg i distrikta bør på nytt synleggjerast og tilførast desse bedriftene. Her bør også IN rydde seg ein plass. Dei har mange utanriksstasjonar der norsk næringsliv skal hjelpast. Men det norske næringslivet som skal hjelpast, er i Norge. Ikkje minst er eksportbedriftene lokalisert i distrikta.

Min oppsummering er at Norge vart eit betre land fordi vi hadde ein organisert og ambisiøs distriktspolitikk. Nå har vi det bra også i distrikta, fordi landet generelt har vore både heldige og dyktige og fordi Stortinget modererer dei sentraliserande kreftene. «Dersom valet står mellom Oslo og ein annan stad, røystar eg alltid for ein annan stad», sa KrF-politikaren Jon Lilletun i ei lokaliseringssak. Det ville også Erik Brofoss ha sagt.