Fjell kommune på Sotra ligg rett vest for Bergen og er i praksis ein del av ein funksjonell Bergensregion. Fjell kommune kallar seg, og vil vere, ein vekstkommune. Denne artikkelen handlar om kva slags vekst og korleis planleggje i ein kultur som vil vekst og endring.

Ser ein på eit geologisk kart er Sotra prega av den harde bergarten gneis. Det er vidare ein markant forskjell i geologi mellom Sotra og naboen i aust, Bergensbuene, med mjukare og meir grøderike bergartar. Kontrastane i jordsmonn har vore medverkande til forskjellar i levesett og kultur. Ved forrige århundreskifte var Fjell den fattigaste kommunen i landet. Reiseskildringar har gjennom tidene undra seg over dei kulturelle forskjellane mellom ein kontinental bergensk bykultur og ein fattegsleg og sparsommeleg strilekultur, side om side. Dette er i rask endring. Strilelandet er ikkje lengre eit lokalt «u-land», men ein vital del av ein region i utvikling og med planer om å byggje eit nytt moderne vegsamband og ein ny og moderne by. Jan Nyberg i Bergens Tidene skriv med forventning om dei tekno-urbane strilane.

Det store spranget

Det store spranget tok til i 1972 då Strilelandet vart landfast med Bergen ved Sotra brua. Då var folke- mengda på Sotra ca. 13.000. Eit av de første byggjefelta var Hjelteryggen, eit stort område for einebustadar, eit tilbod Bergen ikkje la vekt på. Fjell var då ein soveby for Bergen. Så kom ei rekkje industrianlegg og føretak, ofte med relevans til oljeindustrien. CCB på Ågotnes vart skipa som forsyningsbase til oljeindustrien i 1974. I dag er CCB-basen ei moderne næringsklynge med 130 verksemder. Regjeringa ga i 2006 området status som «Norwegian Centre of Expertise» NCE, «Ekspert- senter Undervannsteknologi i Hordaland», eit av dei fremste subsea-sentra i verda. Oljeterminalen på Sture vart opna i 1988 og gassterminalen på Kollsnes i 1996 i nabokommunen Øygarden. Desse oljeanlegga har ein årleg omsetnad på over 100 mrd. kr.

Sartor senter, i dag eit av Noregs 10 største kjøpesenter, vart skipa i 1978 på eit område som var satt av til industri. Området Straume, med Sartor senter, vart i Fylkesplanen for Hordaland peika ut til regionalt senterområde i 2002. Folkeveksten frå brua vart opna fram til i dag er på heile 245 %, og veksten fortsetter. Ei oversikt av NHO synte at regionen Øygarden-Sotra hadde den suverent høgaste aukinga i arbeidsplassar i landet med heile 22 % mellom 2001–06. Det er snart like mange som dag- pendlar frå Bergen til Sotra som omvendt.

Ein grunn til alt dette er at Fjell kommune ønskjer å vere ein vekstkommune og har satsa medveten på teknologi i næringsutvikling ved mellom anna å skipe eit partnarskap med SINTEF ved «Gode sirklar». Fjell nyttar medveten realfag i undervisning heilt frå førskulenivå, og Høgskulen i Bergen har nett opna ei line i undervassteknologi her ute. Som fysisk planleggjar må eg berre ta til etterretning at det her har vokse fram ein kultur med ei enorm vekstkraft, med avgrensa planlegging. Samstundes er det tydelege teikn på vekstsmerter.

Dei raske endringane fører òg med seg ei endring i identitet. Brorparten av innflyttarane er yngre og yrkesaktive bergensarar. Vekst tyder uro, flytting inn og ut, hit og dit. For ein planleggjar er det utfordrande å vere med på å forme ein strile- modernitet, ganske spanande, spør du meg.

Kart over regionen med viktige tettstader. (Kart: Fjell kommune)

Ein ny infrastruktur

I Nordsjøen og langs kysten bygger vi nokre av Europas mest avanserte og omfattande infrastrukturar på og under havet, infrastrukturar som skal ha ei relativt stutt levetid. Å byggje ambisjonsrike infrastrukturar på land, med lengre levetid og klåre samfunnsøkonomiske mål, synes ikkje å vere ei tilsvarande prioritert oppgove. På 1950-talet planla staten komplette samfunn kring nye industrianlegg som Årdal og Sunndal verk. No ligg dei nye industrianlegga som isolat, som pengemaskiner, utan ein gong god vegtilknytning mot sivilisasjonen. På 1950-talet såg Fritz Rieber det naudsynt for Bergen å knyte seg til ei næringsutvikling mot vest ved bygging av Puddefjordsbrua. No er det kommunane i vest som strekkjer seg mot Bergen ved å ta initiativ til bygging av eit nytt og framtidsretta fastlandsamband. Det er meir enn eit tankekors at lokalbefolkninga her vest må bidra med bompengar til nye veganlegg for å stimulere ei næringsutvikling av nasjonale dimensjonar.

I skrivande stund ligg tre kommunedelplanar for eit nytt vegsamband mellom kommunane Bergen, Fjell og Sund ute til offentleg høyring. Tiltakshaver er Statens vegvesen, og tiltaket representerer ein samla verdi på ca. 6 mrd. kr. Konseptvalutgreiing vart sendt til staten i mai 2008. Planprogram vart vedteke juni i år. Kommunedelplanar med konsekvensutgreiing vart lagt ut til høyring i september, med ei rekkje alternative prinsipp og trasear. Målet er godkjende planar i januar 2009 og inn i NTP 2010. Skjer det, må det vere ny norsk rekord i rask planlegging av store tiltak. Ein ny infrastruktur vil leggje premissar for kva som kan byggjast kor. Utfordringa er korleis koordinere arealplanlegging og vegbygging når utviklinga går fort, og korleis planleggje mot kvalitet og samstundes ikkje bremse kulturen sin vitalitet? Eg vil her rette merksemd mot to overordna planar, som nett er vedtekne, kommuneplanen sin arealdel og planar for den framtidige tettstaden Straume.

Kommuneplanen sin arealdel 2007–2018. (Kart: Fjell kommune)

Arealplanen

Kommuneplanen sin arealdel for 2007–2018 har ein klår regional profil. Nærleiken til Bergen som kulturelt og kunnskapsmessig tyngdepunkt var og er avgjerande for utviklinga i Fjell. Planen byggjer på EU sin strategi for ei berekraftig utvikling ved å satse på ei fleirkjerneutvikling, eit postivtivt samspel mellom bykjernar, skape vinn – vinn situasjonar, ikkje stad mot stad, nes mot nes. Som følgje av dette, synte planen Straume som regionalt senterområde og Ågotnes som lokalt senterområde, men med ein nasjonal og internasjonal retta industri. Bergen sentrum er sjølve navet i systemet. Oppgåva til det nye Sotrasambandet vil bli å skape god tilgjenge mellom eksisterande og komande bysentra.

I arbeidet med kommuneplanens sin arealdel var lokalbefolknings sterkt engasjert med nær 1000 innbyggarar og 60 arbeidsgrupper involvert. Kommuneplanen har nokre langsiktige føringar og for Fjell kommune nyvinningar. Den har markert eit langsiktig LNF-område kalla LNF-natur, ei lokal «Markagrense» og den har integrert og differensiert sjøbruken i kommunen sine nærområde. Planen har synliggjort langsiktige vekstområde. Samstundes med å peike på langsiktige vekstområde, er det eit uttalt mål å ta vare på den tradisjonelle grende- kulturen. Då må òg grendene kunne vokse. Det er difor skipa eigne «byggjeområde» innanfor LNF-områda. Planen har vidare teikna inn ein «funksjonell strandsone», ei lokal konkretisering av intensjonane bak 100-metersgrensa, som både er lengre og kortare enn 100 meter. (Det er uforståeleg at ein ikkje samstunds kunne oppheve 100 meters grensa, men må operere med både–og. Slikt skapar lokal ringakt for lovverket).

Som svar på den bratte veksten, som krev fortløpande revisjonar, har kommunen utvikla ein eigen modell for konsekvensutgreiing som, sterkt forenkla, har følgjande tema: Eksisterande plan – Nye tiltak – Konsekvensar av nye tiltak – Behov for ny utgreiing og Ny plan som vert til Eksisterande plan. Ved å ta til etterretning innhaldet under overskrifta Behov for ny utgreiing, sa kommunestyret kva som ikkje var handsama eller ikkje fullgodt handsama i denne rulleringa. Det vart soleis skapt eit grunnlag for eit planprogram for neste revisjon. På dette viset bygde konsekvensutgreiinga opp under kommuneplanen som ein fortløpande rullerande prosess. Kommunestyret kviterte med eit vedtak om at kommuneplanen skal reviderast kvart år. Slå den!

Nye Straume

Kommunedelplanen for Straume nyanserte det fleirfunksjonelle tettstadområdet synt i kommuneplanen. Denne planen er på mange måtar ein tradisjonell arealbruksplan og syner områder for bustad, næring, offentlige områder etc. Planen markerte eit samanhengande større sentrumsområde som strekker seg frå området rundt kjøpesenteret og ned mot sjøen i eit forsøk på å gi sentrum ein smak av saltvatn. Vidare syner planen ein uheldig realitet ved at rådhuset og sentrum ligger kvar for seg og er skilt av ein tungt trafikkert riksveg. (Dette kan bøtas på gjennom det nye sambandet der ein kan byggje eit «miljølokk» over vegen, med andre ord eit praktfullt byggjeland.) Av positive element kan nemnast eit friområde rundt Skipedalsvannet, med bl.a. Foldnes kyrkje, satt av til eit «Stille-område» i den ellers so støyande vekstkommunen. Det er vidare planlagt ein samanhengande gang- og sykkelveg gjennom området, «Straume-mila», til forskjell for tradisjo- nen med blindvegar. For sentrum er det synt eit byggeområde «Straume sjøfront», sentrumsnære bustadområder som opnar for ein meir urban bustadpolitikk, og so sjølve sentrum.

Strilelandet er ikkje lengre eit lokalt «u-land», men ein vital del av ein region i sterk utvikling og med planer om å byggje ein ny og moderne by. For ein planleggjar er det utfordrande å vere med på å forme ein strile- modernitet. (Foto: Fjell kommune)

Om sentrum sa kommunedelplanen at det her skulle lagast eit heilskapleg planprogram. Grunnane til det var mange. Ein grunn var nokre særs ambisiøse mål, som var:

  • Straume sentrum skal vere eit regionalt senter for Fjell, Sund, Øygarden og Bergen Vest med eit mangfald av funksjonar for fastbuande og tilreisande.

  • Straume sentrum skal vere ein kompakt, urban og vakker møtestad for alle og ha ein tydeleg identitet.

Senterområdet var aldri tenkt som ein by, er blitt bygd stykkevis og delt og er ikkje vakraste staden på Guds jord. Sjølve Sartor senter er eit resultat av fleire bygg satt samen på ulike tidspunkt. Nesten all gategrunn, og ei rekkje tak, er parkeringsplassar. Sartor senter har sjølv bygd eit «offentleg rom», Sartortrappo, med kunstnarisk utsmykking av Bård Breivik. Sjølve senteret er populært. Sidan det ikkje er planlagt som en einskap, har det ein struktur og eit miljø med ein spesiell sjarm. Senteret er rikt på gangareal og møteplassar og er ein uhøgtideleg stad der mange føler seg heime og der ulike grupper har sine møte- og hengestader. Her ligg, mellom anna, eit bibliotek og presten har sitt kafé-bord på gan- gen. Senteret har litt av den sjarmen ein finn i litt rotete smitt og smau i Bergen. Sartor senter er ikkje eit ordna og strigla design-kjøpesenter, men ein stad for Kvarmannsen.

Sidan dei planmessige og visuelle utfordringane var store og sidan mange ønskte seg noko nytt og annleis, var det viktig å skape ein visjon, eit sam- lende bilete av korleis Nye Straume kunne bli. Gjennomføringskrafta til ein plan ligg samstundes i hendene til nokre private aktørar. Desse er grunneigarar og næringsdrivande og mange har òg erfaring som entreprenørar. Det var difor viktig at visjonen ikkje berre vart planleggjarane eller kommunen sin visjon, men at dei næringsdrivande, i størst mogeleg grad, vart medeigarar i visjonen. Med dette som utgangspunkt valde kommunen å utarbeide eit, i juridisk tyding, uformelt planprogram i tett samarbeid med eit utval av næringsinteresser. Utan ei vilje til å gjere ein felles visjon til røyndom blant alle viktige aktørar, vil visjon fort verte illusjon.

Utvikling på Straume og kommunedelplan for Straume. (Foto/kart: Fjell kommune)

Nye Straume/Byromsstrategi. (Kart: Fjell kommune)

Om å skape gull av gneis

Stønad frå Husbanken gjorde det mogleg å invitere ulike fagmiljø til et arbeidsseminar om Nye Straume. På seminaret deltok Statens vegvesen, Norconsult, Asplan Viak, Helge Hopen, Husbanken, Per Kleve i Origo og SLA arkitektar frå København. Her diskuterte og skisserte vi ulike vegløysningar, utforming og bruk av landskapet, utforming av senteret, funksjonsdeling etc. Eit viktig innspel kom frå SLA arkitektar som så på Fjell og Straume med eit blikk utanfrå. Ei melding var at om Fjell ønskte å leggje lista høgt, gjere noko som kunne vere av internasjonal interesse, var arkitekturen kanskje ikkje førstevalet. Få eller ingen ventar at Fjell og Straume skal ligge i front innan arkitektur. Det Vestlandet har er eit fantastisk landskap som ute i verda vert sett på som eksotisk. Når utviklinga går so raskt som ho gjer, står heile landskapet i fare for å verte bygd ned, bit for bit. Fjell bør difor, så raskt som mogleg, fange opp dei landskapsbitane som er att og leggje ein strategi for bevaring og foredling av desse som del av eit samla nettverk av stader. Om ein kan kombinere dette med medverknad frå nærmiljøa, er dette noko som kan få internasjonal merksemd. Forventningar til kombinasjonen av demokrati og landskap bør ikkje vere ei overraskande forventning til ein del av Vestlandet i Noreg.

Byromsstrategien

Planavdelinga tok med seg innspela frå seminaret inn i framlegg til planprogram. Ein samla grønt- og byromsstrategi danna, på mange måter, eit gjennombrot for arbeidet med ein visjon for Nye Straume. Ein byromsstrategi tok med seg alle til- gjengelege naturkvaliteter som sjøfront, grøntområ- der, vann og fjell. Det vart synt eit gangdrag frå sjøfronten gjennom Nye Straume og opp til Straumsfjellet. Denne røyrsla frå sjø til utsikt mot sjø vart kalla Straumsallmenningen, inspirert av Bergen, der allmenningane er byrom frå sjø opp mot høgda. Ein annen by-inspirasjon var avenyane i New York (storbygalskap på Straume). På Straume er det to lange parallelle gater, Straumevegen og Grønamyrsvegen. Det vart rådd til å byggje vidare på desse som by- og allégater og å byggje fleire slike. Der allégatene kryssar allmenningen oppstod eit møte mellom to hovudelement i planen. Her la vi to offentlege plasser. Ein konsekvens av dette vil vere å dele sjølvaste kjøpesenteret i to, for å skape god tilgjenge mellom plassene. Denne ideen vart i første omgang møtt med vanntru, men sidan akseptert som ei utfordring. Det var viktig å auke, ikkje redusere nettverket av gater og plassar, lage ein struktur med eit minimum av generalitet. Byromsstrategien bygde ikkje på nye og framande element, men nye tankar kring kjende stader. Det var ein invitasjon til å sjå det kjende med nye auge og å gje verdi til noko ein ikkje hadde sett på som verdfult eller oversett. Byromsstrategien og tankene rundt denne vart adopterte av næringsdrivande, allmøter og det politiske miljø.

Visjon for Straume sentrum. (Kart: Fjell kommune)

Entré til Nye Straume med den nye bybana. (Illustrasjon: MIR/Fjell kommune)

Sjølve planen avgrensa sentrumskjernen ytterlegare. Kjernen i kjernen skal vere eit multifunksjonelt senter. Framfor dette kan det kome eit mylder av mindre bygg, passasjer og plasser. Omkringlig- gjande område er satt av til sentrumsnære bustader. Planen la stor vekt på utforming og sammenhenger mellom dei offentlege romma og å skape gode og samanhengande utearealer. Dette er det offentlege sitt hovudansvar.

Planen vart illustrert av MIR i Bergen som ein luftig draum. Den synes korleis den reisande med den nye bybana kan møte Nye Straume. Den syner korleis ein oljearbeider frå Nordsjøen kan kome til å sjå Nye Straume ein sein sumarkveld på veg heim. Den syner òg miljøet rundt ein framtidig Grønamyrsveg.

Ka har dokke?

Under høyringa prøvde kommunen å nå dei ein ikkje hadde nærkontakt med under planprosessen. Det vart difor laga ei utstilling på Sartor senter der publikum kunne seie og skrive kva dei meinte. Det var først og fremst dei unge som ønskte forandring velkomen. Deira by var Bergen. I møte med bergensungdom fekk dei ofte spørsmål som: Ka har dokke? Mange vert svar skuldig når det vert snakk om noko kult og moderne. Mange ungdomar ønskte seg ein moderne stad å vere på og kunne syne til. Planen fekk stor merksemd i pressa. Planprogrammet vart einstemmig vedteke i kommunestyret hausten 2007.

I si innstilling peikte rådmannen på det spesielle at dei største områda i praksis no vart peika ut som transformasjonsområder, sjølv om dagens bygg er av relativt ny dato. Så raskt går utviklinga. Det vert vidare arbeid med ein strategi for ein utbyggingsavtale, for deling av kostnader mellom utbyggjarar og kommunen kring viktige fellesskapselement som vegar og plassar. For å dekkje inn kostnadene for transformasjon og utbyggingsavtaler, må utnyttinga verte relativt høg. Samstundes peikte rådmannen på at dersom utbyggerne ikkje satsar på kvalitet, vil kombinasjonen av høg utnytting og middelmådig eller dårlig arkitektur kunne gje resultat ingen er tente med. Tida vil syne om det er vilje til å strekkje seg etter kvalitet.

Nye Straume i nattdrakt. (Illustrasjon: MIR/Fjell kommune)

Stor fallhøgde

Den vidare planlegginga og utbyggingen av Straume er ei stor utfordring. Ved å leggje ambisjonsnivået høgt, har Straume skaffa seg publisitet, med dertil forventningar og fallhøgder på kjøpet. Å byggje ein ny by er ikkje berre eit spørsmål om å reise nokre bygg, gater og plasser, men å reise eit samfunn. Erfaring seier at slikt må ta tid. Den dagen ein by er ferdig bygd, er den òg fint ferdig. Ein by er ein stad for kontinuerlig fornying og endring. Det er den grunnleggjande strukturen vi formar no, ein struktur som skal borge for kvalitet av i dag og vere open for endring i morgo. Straume må òg kunne opplevast som vår by og ikkje deira, kven det enn må vere.

Nett no er heile seks relativt store reguleringsplanar i prosess. Som hovudtendens ser vi at tiltakshavarane er lojale mot ideane bak gjeldande planar. Nokre strekk seg lengre, som Altus eigedom når dei tek kostnadane og tida med å arrangere parallelle oppdrag, med ein sjølvstendig jury og med internasjonal deltaking for området Straume sjøfront. Vilje til å satse på kvalitet i oppbygging av prosjekteam ser vi òg når det gjeld kjernen i kjernen. Det vert spanande å sjå korleis planane, for ikkje å snakke om bygga, vert sjåande ut om nokre år, om visjonen som vart laga har tente som inspirasjon, som veiledande eller villedande. Om ung- domen på Straume vel å bli og om andre kjem hit for å bu ein smule urbant i havgapet.

Eit nytt Sotrasamband vil ha eit tidsperspektiv fram mot minst 2050. Innan 2050 vil urbanisering av eit langt større område enn Straume ha funne stad. Eit konsept for naboområdet til Straume, Nordre Bildøy med overskrifta Kystbyen, ligg allereie på vent. Dette syner eit dilemma knytt til tidsbolkar for planlegging. Overordna infrastruktur vil ha ein særs lang tidshorisont. Kommuneplanen sin arealdel gjeld fram til 2018, men skal vurderast seinast kvart 4. år, medan kommunestyret vil at han skal rullerast kvart år.

Den franske filosofen Jean-François Lyotard fekk i 1979 i oppgove å skildre kva som skjedde i verda. Han ga samtida overskriftene ei postindustriell og post-moderne tid. I Fjell kommune lever industrien i beste velgåande. Når det gjeld moderniteten kjem han til Fjell og Straume nett no.

Nokre lenker:

http://www2.fjell.kommune.no/Documents/Plandok/Gjeldande/Planprogram/StrSen-trum/PlanprogramStraume.pdf

http://www.bt.no/meninger/kommentar/nyberg/article318565.ece

http://www.bt.no/forbruker/husoghjem/article441097.ece

http://www.arkitektnytt.no/page/page/preview/10831/news-4-2255.html

http://www.bt.no/meninger/kommentar/nyberg/article607780.ece?service=print

Note

1 Medarbeidarar planavd 2006-07: Arne Kringlen, Bård Magnus Fauske, Roald Andahl og no: Alf Terje Fotland, Aud Raknem, Einar Lunde, Lene Takvam og Øystein Skofteland