Å arbeida med framtidsbilde er ein form for mental gymnastikk. Kvaliteten på eit scenarieprosjekt kan ikkje målast på om eit scenario slår til, men på om leiken utvidar synsfeltet på samtida og åpnar eit samtalerom om mulige framtider og vegane dit.

Når ein skriv historie eller biografi, er fasit kjent. Oppgaven er å visa korfor det gjekk som det har gått – ja, nærmast korfor det måtte gå slik det gjorde. Ein ser bakover til eit startpunkt og forklarer vegen framover til i dag.

Men dersom ein snur på flisa og begynner i den andre enden, vil det ofte sjå heilt annleis ut. Om ein plasserer seg annu dazumal og skriv mulige fortellingar derifrå og fram til samtid.

Ta meg sjøl som eksempel. For 50 år sidan var det mest sannsynlige framtidsbildet for Andreas frå dalstrøka innafor at eg i 2008 kom til å kjøra lastebil, som far min gjorde, og slik fleire av mine samtidige lastebilsøner i bygda har gjort. Så ved inn- gangen til mi ungdomstid på begynnelsen av 60-talet var det ikkje noe usannsynlig scenario for 2008 at eg ville vera uføretrygda av fysisk slit og harde tak. Far min døydde då han var på min alder.

Dette er sjølsagt forkastelig og kontrafaktisk historieskriving, men det kan vera ein artig og nyttig øving i forståelsesformer: Å gå tilbake og sjå på det som ikkje blei, men som kunne ha blitt; det som var mulig og minst like sannsynlige som det som faktisk blei.

Omtrent sånn er det med scenariebyggging også, men snudd 180 grader rundt: Frå eit kjent utgangspunkt skriv ein seg fram mot det ukjente i fleire variantar – alle mulige, noen meir sannsynlige enn andre, og ikkje alle like ønskelige. For personar, organisasjonar, etatar, bedrifter, regionar – eller altså for heile Norge, som i tilfellet «Scenarier 2000».

Alle norske scenarieprosjekters mor

Vi var 10–12 personar med ulik faglig bakgrunn og yrkeserfaring som hanka inn sponsorstøtte og jobba saman i eit år, fra 1986 til 1987 då scenaria våre blei presentert for offentligheten. Vi produserte ei lang rekke temastudier av demografi, teknologi, økonomi, politologi og så bortetter. På det grunnlaget bygde vi opp ein ståstad som vi utsette for ytre påvirkningar og indre spenninger, og derifrå skreiv vi fram tre ulike futuribles – fortellingar om mulige framtider. Vi kalte dei Omsorg, Forvitring, Fornyelse.

OMSORG var fortellinga om Omsorg i olje: Ein ny fase i utviklinga av den norske velferdsstaten i spenninga mellom auka kvinnelig yrkesaktivitet og samfunnets omsorgsbehov – med ein solid petroleumsøkonomi som basis. Vi bygde framstillinga rundt noen sentrale berebjelkar som vi smidde til metaforar og viste med bilde: Kjønnsvippa, Tidsklemma, Livsfaseklemma, Eldrebølgen, Kreative fremmedlementer, Verdipolarisering.

Til slutt inviterte vi Jean-François Normand som observatør til Omsorgscenariet: «Jeg har møtt Europas heldige kusine. Norge er så avgjort et land på siden – et anderledesland. Det er et kjølig statsmatriarkat og et oljeavhengig samfunn som kan stå foran forvitring.»

FORVITRING var fortellinga om Norge som ein kork på verdenshavet: Den norske samfunnsmodel- len mestra ikkje motgang og hadde så dårlig evne til omstilling at den gjekk i oppløysing då vår tradisjonelle råvareøkonomi svikta. Sentrale bilde var VOG-syndromet, Den svikefulle oljen, Systemets svake punkter, Dypere sosiale kløfter.

Observatøren Charan Neghandi konstaterte at den norske modellen var død, men at det var meir grunnlag for håp enn bekymring: «Dere nordmenn er bekymret og desillusjonerte, men der det gamle forvitrer, ser jeg spirer og muligheter til fornyelse.»

FORNYELSE på norsk var fortellinga om Norge som Europas rike utkant: Det norske samfunnet møtte internasjonale utfordringar og nasjonale kriser med sosial innovasjon og institusjonell ombygging. Det vaks fram «fornuftige» og pragmatiske løysingar som gjorde at Norge heldt fram som eit organisatorisk lavkostland. Stikkord og bilde: Frihet til ulikhet, Befridd kompetanse, Det sprengte tidsbudsjett, Verdens beste offentlige sektor, Konsern og Stat – hånd i hånd, Den politisk stafett.

Hanne-Lore Riesenberger meinte Fornyelse var eit resultatorientert, effektivt og snusfornuftig samfunn. Ho såg det som ein murrande idyll som ville bli rysta av mangel på varme og omsorg.

Vi la fram dei tre scenaria, men vi gjorde meir: Vi samanlikna, forklarte og prøvde å forstå dei tre framtidsfortellingane og vegskilla mellom dei ut frå utgangspunktet i same ståstad. På mange måtar greip dei kvarandre i halen. Vi la også inn noen «Tenk om. . .» som kunne kullkasta heile pakka.

På bestseljarlista

Boka frå prosjektet selde i 25.000, toppa bestseljarlista i flere veker og låg på 6 av 10 nattbord i Dagens Næringsliv før jul. Det blei laga ein dramatisert versjon av prosjektet i prime time i den eine TV-kanalen. Vi hadde over 400 meir eller mindre tilpassa presentasjonar i alle slags fora. (Min personlige favoritt var å reisa med Husqvarna til Istanbul og fylla ut grunnlesten med noen begrunna spekulasjoner om «Kjøkkenet mot år 2000».) Vi var i dei fleste politiske parti, og på statsministerens kontor var dette Gros beskjed til statssekretærane: «Ja, gutter, det gjelder å unngå Forvitring. Gå så ut og gi meg 50 % Omsorg og 50 % Fornyelse.»

Prosjektet blei diskutert vidt og breitt, og det blei for det meste godt mottatt – med eitt unntak: Blant sosiologar. Der var boka eit cause celebre og ein skandale. Då eg var innkalt til Bergensavdelinga av sosiologforeninga for å forsvara oss, var spørsmålet: Kan sosiologar driva på med slikt?

Sosiologisk prostitusjon

På Vinterseminaret for sosiologane fekk vi så som- marhatten flagra. Ottar Brox, for eksempel: «Et faglig illegitimt prosjekt som undergraver muligheten for å gjøre det skikkelig faglige arbeidet som er nødvendig for å skape forståelse for dagens situasjon.» Han klaga også over at det blei bygd mange horehus Norge rundt med byggeklossar frå Scenarier 2000.

«Scenarier 2000». Andreas Hompland (red.), Universitetsforlaget, 1987.

Scenarier 2000

Initiativet til prosjektet «Scenarier 2000» ble tatt av Terje Osmundsen, som også var prosjektleder. Det var organisatorisk knyttet til Handelshøyskolen BI, med rektor Jørgen Randers som leder av en referansegruppe som ellers besto av representanter for de som finansierte prosjektet: Flere departementet og store norske bedrifter, Norges Bank, Aften- posten, NTNF og Bedriftsøkonomisk Institutt.

Prosjektgruppen besto av 12 personer som spente over en rekke fagdispliner, blant annet økonomi, historie, sosiologi og geografi. Flere av deltakerne hadde erfaring fra det politiske liv – på ulike punkter på skalaen fra høyre til venstre.

Prosjektgruppen omfattet Terje Osmundsen, statsviter; Ellen Veie, geograf; Ingunn Rasmussen Sørlie, historiker; Jonas Gahr Støre, statsviter; Arne Pape, sosiolog; Petter Nore, sosialøkonom; Ingeborg Astrid Kleppe, sosiolog; Knut N. Kjær, sosialøkonom; Bernt Stilluf Karlsen, siviløkonom; Andreas Hompland, sosiolog; Ole Berrefjord, siviløkonom; Roar Bergan, sosialøkonom.

Andre fall inn i koret: Det var ikkje vitenskap, det var sosiologisk prostitusjon, og framtidsforsking var prinsipielt umulig. Dessutan sprengde ingen av scenaria kapitalismens rammer. Det svarte forøvrig

Jon Ivar Elstad på med å laga eit mot-scenario i Røde Fane: «Revolusjon 2000».

Dag Østerberg hevda i sin anmeldelse at vi var menneskefiendtlige, griske og sjølopptatte i forhold til den 3. verden, dreiv rein propaganda for næringslivs-Høyre og ikkje kunne læra han og andre sosialistar noe. Seinare la han på endå litt til og plasserte oss i grenselandet til fascistisk førar- dyrking. Dessutan la han til at boka hadde altfor mange bilde og var prega av dårlig og oppstylta språk. Det siste er eg sjølsagt lei meg for, men i forhold til all den spennande og spenstige prosa som blir prestert i norske forskningsrapportar og offentlige utredningar, er det jo ikkje lett å konkurrera.

Min faglige mentor og gode venn Ottar Brox var altså oppøst. Og dessutan forvirra i møtet med den fiksjonsprega scenarieformen. I anmeldelsen i Dagbladet meinte han at det var umulig å forhalda seg som mottakar til ein tekst der sendaren sin posisjon ikkje var eintydig og eksplisitt gjort greie for. Ettersom han ikkje klarte å plassera oss etter intense studiar av teksten, gjorde han det med to enkle retoriske knep: Han kalla sin omtale «Med Osmundsen mot år 2000» (Terje Osmundsen hadde vore statssekretær for Kåre Willoch), og han plasserte oss ut frå prosjektets lånte post-adresse: Bedriftsøkonomisk institutt. Men fortsatt plaga det han at dei merkelappane han sjøl hadde festa, ikkje passa heilt, for han fann også spor av verdier som gjekk i heilt andre retningar enn dei han venta å finna i slike omgivelsar. Derfor var heile greia «bare egna til å lure folk.»

Kreativ forvirring

Eg vil gje Ottar rett: Ja, vi ville lura folk. Lura dei med på tenkeøvingar. Skapa forvirring i kategoriane, kreativ forvirring.

Med våre tre scenariar var vi nettopp ute for å illustrera usikkerhet og målkonflikter og ikkje driva misjonering. Vi ville heller forvirra enn overtala og overbevisa: Meir confusion enn conviction. Om scenaria hadde eit budskap, så var det at ein ikkje kan få i pose og sekk – i alle fall ikkje samtidig, og på same felt.

Eg skal halda meg litt meir til reaksjonar frå sosiolog-kolleger ettersom eg sleit mye med dei, og fordi det kan sjåast som ei felterfaring i den sosiologiske stammen. For vi fekk også mange interessante tilbakemeldingar som ga grunnlag for refleksjonar over sosiologiske forståelsesformer.

Trivialitetar versus originalitet

Noen sa at egentlig syntest dei det var veldig artig det vi hadde gjort, men at det ikkje var heilt comme il faut å innrømma det. Dei skulle ønska at dei kunne gjera like spennande ting og ha like stort gjennomslag hos politikarar, i departementet, i eta- ten – eller kvar dei nå måtte jobba.

Andre sa at dei var skuffa. Dei hadde venta seg noe meir originalt og overraskande, for det var jo ganske trivielt det vi hadde prestert. Dei hadde ikkje lært noe nytt på det området dei visste noe om, og dei hadde høyrt av dei som var spesialistar på andre felt, at det var like trivielt der.

I det hadde dei åpenbart heilt rett. Vi dreiv ikkje originalforsking og trudde ikkje at vi skulle læra bakaren å baka brød, men det er likevel tre ting å seia til slike kommentarar:

For det første at trivialitetar kanskje blir noe anna dersom ein klarer å kopla dei tverrfaglig og veva saman trivielle innsiktar frå mange fagfelt til overgripande synteser.

For det andre at dersom vi bare hadde lagt fram trivialitetar, sa det dessverre sitt om kor mye norske utrednings- og forskningsmiljø brenn inne med av kunnskap fordi det aldri kjem ut til ein vidare offentlighet.

For det tredje at sosiologar framsto som sjokkerande faglig introverte og lite nyfikne. I forhold til vårt prosjekt viste dei bare interesse for det dei visste noe om frå før. Når dei ikkje fann noe originalt der, var dei ikkje interesserte i det dei ikkje visste noe om. På fagets vegne dessverre i sterk kontrast til mange andre faggrupper og praktikarar vi kom i kontakt med: Når dei såg at vi behandla det dei kunne mye om med ein viss innsikt og kyndighet, gadd dei ikkje å bry seg meir om det, men tok det som eit teikn på at dei kunne læra noe på felt dei ikkje visste noe om frå før. Og ikkje minst om koplingar mellom felta.

Form utan innhald

Så var det dei som sa med kunstløpskommentatoren Øivind Johnsen: 5,8 i utførelse, men 5,2 i originalitet. Eller altså 20 i stil og 0 i innhald. I det låg det implisitt at det ikkje kunne vera noe særlig til innhald ettersom forma var så gjennomarbeidd og god. Slikt var det bare rimelig å venta i ein kultur der det er ein ibuande motsetnad mellom form og innhald, og der forma blir sett på som noe utvendig, tildekkande og falskt. Det er ikkje bare ein hypotese, men eit utslag av den allmenne, norske truvedkjenninga om at skinnet bedrar – den som finn trøyst i seiemåten: «If you can’t fool them, foil them».

Men forøvrig er eg langt på veg enig i det med 5,8 og 5,2. Vi valde å satsa slik. Då vi var to tredels ferdig med innsats og pengar og tida prosjektet skulle vara, låg vi kanskje an til å kunna oppnå 5,4 både i form og innhald. Men i staden for å bruka rest-arbeidskrafta på å gjera nye kjøringar, datainnsamling, lesa fleire bøker og rapportar og fila på fotnoter, prioriterte vi å laga fine bilde med fargar og det heile. På det språklige la vi meir vekt på det narrative enn på den fag-terminologiske presisjo- nen. Vi gnukka og gnei på begrep og metaforar,

og vi øvde oss på laga stories og fortellingar. Det gjorde vi fordi scenariar er meiningslause dersom dei ikkje kommuniserer, ansporer til debatt, protest, medriving, nytenking og omvurdering.

Sannhetens øyeblikk

Og på det grunnlaget vil eg 20 år etter fortsatt meina at prosjektet var rimelig vellykka. Vi er dessutan i den unike posisjon at scenaria har kome i mål. Derfor kunne vi den 11/11 1999 arrangera ein stor konferanse for å rydda opp etter oss. Vi gjorde grovarbeidet sjøl, men hadde også Tian Sørhaug, Carsten Jensen, Carl Bildt og Anthony Giddens til å hjelpa oss.

Det blei eindel sjølskryt, for vi kunne jo ikkje unngå å treffa noen blinkar ettersom vi skaut med hagle mot eit bevegelig mål. Men vi brukte meir tid og plass på åpenbare bommar, for det er mye å læra av mistak, dersom dei er interessante nok. Då kan dei seia noe om kor ein har sine blinde punkt, kva ein ikkje maktar eller ikkje vågar å få auga på, same kor fritt-tenkande, kreativ og scenarisk ein prøver å vera.

Videre scenariebygging

For meg begynte scenarismen med Scenarier 2000 i 1987–88. I åra etterpå var eg med på eller innom dei fleste store scenarieprosjekt som blei gjennomført her i landet.

Med FAFO laga eg scenariar for LO mot 2006: «Kampen om framtiden» (1990). Der sleit vi forres- ten mye med sjølve tittelen: Kompromisset mellom framtida og fremtiden blei framtiden. Dei tre scenaria kalte vi Frihet, Likhet og Broderskap.

Med respekt å melda fekk LO lite ut av scenaria. For det første fordi dei ante, men ikkje likte, at dei tre faneorda drog i kvar si retning. For det andre fordi dei ikkje inneheldt noe forslag til vedtak.

Med ECON laga eg scenariar for norsk energiforsyning i tida før den liberaliserte energiloven hadde gått seg heilt til: «Historiens kraftlinjer» (1994). Vi let etter oss dei tre scenaria Markedsplassen, Den norske vegen og Kraftfeltet. Men kanskje særlig noen metaforar som framleis går igjen i forståelsen av feltet: Den norske egenarten, Formative faser, Sosial kontrakt, Forsyning eller forretning, Kraftens paradigmer. Det siste pleide vi å illustrera med overgangen frå Kongsberg-knekk, via finne-stil med parallelle ski til Boklöv-stil, så det er nok mange i energibransjen som fortsatt har det for seg at paradigmer har noe med skihopping å gjera.

Eg var også med på bakromma i fleire prosjekt: På Høgskolen i Lillehammer i utviklinga av scenariar for kommune-Norges framtid (1991). Då ECON laga Horisont 21 (2000), som blei framført som multi-medieshow på NHOs årskonferanse. Då Arbeids- og administrasjonsdepartementet fekk laga fem scenariar om offentlig sektors framtid: «Norge 2030», eller Norge halv ni, som vonde tunger kalte det. Boka var metodetung, solid, grundig og vel- skriven, men prosjektet var hemma av at det blei for opphengt i departementale arbeidsformer og kompliserte modellar. Samtidig var eg involvert saman med Tord Høivik i scenariar for Høgskolen i Oslo. I fjor laga eg scenariar for OL-anlegga på Lillehammer saman med Håvard Teigen, og i vår dreiv eg på med scenariar for Akademikerne saman med min gamle kollega frå Scenarier 2000, Ole Berrefjord.

Staben bak «Scenarier 2000». Sett ovenfra: Ytterste rad til høyre: Arne Pape, Terje Osmundsen, Ole Berrefjord, Jonas Gahr Støre, Petter Nore, Ingunn Rasmussen Sørlie. I midten: Roar Bergan, Bernt Stilluf Karlsen, Ellen Veie, Andreas Hompland, Ingeborg Astrid Kleppe og Knut N. Kjær. (Illustrasjon fra boka)

Bruk og misbruk av scenarier

Eg konstaterer altså at eg med ulik grad av involvering og intensitet har drive på med scenariebygging i 20 år – som deltakar, som djevelens advokat undervegs, eller som engasjert tilskodar. Og eg vil gje Ottar Brox rett: Det er åpenbart blitt skapt ein heil del horehus og vaklande byggverk på sandgrunn. La meg ta eit døme:

Tidlig på 90-talet engasjerte Finnmark Fylkeskommune NIBR i Alta til å laga scenariar for Finnmarks framtid – og vegane dit: Dei laga eitt scenario

som gjekk i sterkt sentraliserande retning, og eitt som styrka den spreidde busettinga. Men begge var framstilt som gode framtider for Finnmark.

Då Fylkestinget skulle behandla dette, kom dei opp i store vanskar. Dei visste ikkje kva dei skulle bruka scenaria til. Dei visste ikkje kva dei skulle gjera når det ikkje låg føre ei innstilling frå fylkesutvalet med forslag til vedtak. Dei fekk ikkje til å fabulera over innhaldet. Dei hadde i staden ein lang diskusjon om forretningsorden. Det heldt på å enda med at dei to scenaria blei sett opp til votering mot kvarandre. Det unngjekk Fylkestinget med eit nødskrik etter noen nattlige telefonar. Dei vedtok i staden å vedlegga scenaria protokollen.

Det var etter den erfaringa at Tor Selstad og eg oppretta Norsk scenariebygningskontroll (seinare har vi rimeligvis endra namn til Scenarietilsynet), med han som daglig leiar og eg som styreformann. Vi jakta på feilaktig bruk av scenariar. Suksesskriteriet er om dei bidrar til å bearbeida mentale kart, til å setta dagsorden for kva det er viktig å forhalda seg til, til å synliggjera valsituasjonar, til å førebu vedtak. Fiaskoen er ikkje at dei blir sett ut i livet, men at dei blir sett i hylla.

La meg skissera Scenarietilsynets kriteriar for kva scenariar er og kordan ein kan arbeida med dei:

  • Scenarier er ikke prognoser, planer, mål, anbefalinger, strategier eller forslag til vedtak.

  • Scenarier kan være utopier, men like gjerne dystopier.

  • Scenarier er å sette virkeligheten i scene med kulisser, roller, hendelser, handlinger og valgsituasjoner.

  • Scenarier er tydelige fortellinger om ulike mulige framtider og veiene dit.

  • Scenariene har et felles utgangspunkt i historie, fakta, trender, kimer, drivkrefter og spenninger i dagens situasjon – eksternt og internt.

  • Scenarier er fokuserte, forskjellige, gjenkjennelige.

  • Scenarier er mulige, men med ulik grad av sannsynlighet og ønskelighet.

  • Å arbeide med scenarier er en form for mental gymnastikk.

  • Å arbeide med scenarier er en øvelse i å forholde seg til dilemmaer.

  • Å arbeide med scenarier er å løfte blikket fra det dagsaktuelle og skape et felles samtalerom om mulige framtider.

  • Å arbeide med scenarier kan være en god forberedelse og inngang til strategiarbeid.

  • Å arbeide med scenarier er som å lokalisere fyrlykter og seilingsmerker før en bestemmer kur- sen.

Seilingsmerke mot framtida

Poenget med fyrlykter er ikkje at ein skal sigla på dei. Ein skal manøvrera etter dei. Men sine lysglimt hjelper dei oss med å vita kvar vi er, slik at vi kan styra klar av båer og skjær og andre farer. For å klara det, må vi kjenna att lysglimta. Vi må skjønna fyrets signal, og vi må halda utkikk etter bøyer og andre seilingsmerke.

Slik er det med scenariar også. Eit scenario er ikkje hamna vi skal til. Det er heller ikkje lyset frå hamna vi skal til. Det er eit av fleire peilepunkt, for eitt scenario opptrer aldri aleine, men i forhold til og saman med andre. Det er heile settet av scenariar som er seilingsmerke mot framtida. Dei er mentale draft, for å bli i den maritime terminologien.

Vel er det slik at scenariar kan tangera visjonar og utopiar. Dei er også fantasifulle og har ei friare form enn forsking, utredning, program, strategi og plan, men det betyr ikkje at det er fritt fram for synsing og lufting av kjepphestar. Scenariar skal vera frigjerande, men samtidig disiplinerande for tanken. Dei skal tvinga tankar om ting og tang til å henga i hop.

Scenariar skil seg frå program og frå prognoser, reine framskrivingar og prediksjonar. Scenariar skal trekka opp dei store linjene og ikkje henga seg opp i detaljar, men gjerne bruka konkrete illustrasjonar og eksempel. Dei skal vera utfordrande og problematiserande og åpna for nye måtar å sjå utviklingstrekk i samtida på. Derfor må det finnast fleire scenariar i ei pakke, og dei må vera klart forskjellige, men ut frå eit felles bakgrunnsteppe. Kvart scenario må også vera rimelig robust, slik at ikkje heile scenariet bryt saman dersom eit av elementa ikkje slår til.

Eit scenario lever i spennet mellom det sannsynlige, det mulige og det konsekvensrike – mellom probability og impact. I den eine enden finnest scenariar som er svært så sannsynlige, men lite utfordrande. Dei viser konsekvensar på lang sikt av business as usual. I den andre enden «villkatt- scenariar» som ikkje er så sannsynlige, men som prøver å visa store konsekvensar av uventa endringar i rammevilkår eller aktørarhandlingar. Begge delar er nyttige i heilheten og blir anbefalt av Scenarietilsynet.

Ikkje smørbrødliste

Kvart scenario må ikkje vera ei smørbrødliste, eit kompromiss med litt av kvart for einkvar smak. Det må vera konsistent og konsekvent og reindyrka og overdriva noen trekk for å gjera dei tydelige, men samtidig vera truverdig: Dette kan koma til å henda. Og dei sentrale størrelsane må dreia seg om noe som er viktig og relevant for dei som møter scenaria, for aktørane; elles er dei irrelevante øvelsar.

Scenariebygging er ikkje original forsking etter vitenskapelige kriteriar, men dei må bygga på for-

skingsbasert kunnskap med dokumentasjon, tal og andre fakta. Poenget med scenariesjangeren er å passa dette inn i rammefortellingar der ein også bruker bilde og metaforar. Kombinera fakta og fantasi.

Scenariar presenterer framtidsbilde, men beskriv også aktørar og hendelsar og val og manglande val på vegen dit. Det er fortellingar om både ønska og uønska sider ved mulige framtider. I så måte kunne eg ha sitert Skrifta: «Det gode som eg vil, det gjer eg ikkje; men det vonde som eg ikkje vil, det gjer eg.» Det dreier seg om konsekvens, ikkje om sinnelag.

Eit viktig spørsmål er det enkle, men avgjerande og vanskelige: Kor mange scenariar bør det vera?

  • Eitt er åpenbart for lite, for då blir det enten ein positiv visjon eller eit skræmebilde.

  • To er også for lite, for det blir gjerne den gode og den dårlige framtida, den ønska og den uønska.

  • Tre står i fare for å hamna som trendframskriving med eit høgt, eit middels og eit lågt alternativ.

  • Fire er eit ikkje uvanlig tal – rimeligvis fordi det kan byggast opp omkring dikotomiar og firefeltstabellar.

  • Fem begynner å nærma seg det maksimale ein kan halda styr på.

  • Sju er altfor mange.

Kriteriar på kvalitet

Kvalitetskriteriet på eit scenarieprosjekt er ikkje om eit av scenaria slår til – sånn i ettertid. Det som slår minst til, kan gjerne vera det mest interessante, dersom det tar feil på interessante måtar. Det er ofte dei scenaria ein liker minst, som er dei mest nyttige. Det gjeld å vera hardast mot sine favourite babies. Det kan læra oss å kjenna att vegar som går dit vi ikkje vil.

Det avgjerande er om arbeidet med scenariar set i gang prosessar – både hos dei som er involvert i utarbeidinga, og hos dei som møter scenaria etterpå. Om scenaria kan vera med og gje innspel og innhald til arenaer for diskusjon og meiningsdanning. Scenariar er vellykka dersom dei blir debattert og kritisert og på den måten kan bidra til å heva kvantiteten og kvaliteten på det offentlige ordskiftet og medvitet i organisasjonen. Kanskje til og med kvaliteten på beslutningane.

Scenariar er eit slags virtuelt demokrati. Det gjeld å få i gang refleksjon og debatt om langsiktig utvikling, litt på sida av det daglige stervet.

Scenariar er å simulera kriser. Det er jo derfor dei militære driv på med denslags kvasi-eksperiment.

Scenariar er ei øving i kjenna att utviklingstrekk og tenka om endring og tilpasning før det tvingar seg fram.

Ein alvorlig leik

Framtida blir neppe ein leik for noen av oss, men å arbeida med scenariar skal vera ein leik, ein jamsession. Det er å tenka høgt og stilla seg utanfor sine etablerte posisjonar - som ofte er forsvarsposisjonar. Ein leik, ein «ekstase», men likevel slik diktaren seier: «Men av det skal fremtids krefter vokse. Derfor er det alvor i vår lek i dag.»

Når ein jobbar med scenariar, veks skapningane fram undervegs, så ein kan enda med heilt andre fortellingar enn ein hadde tenkt. I så måte har scenaristar det litt på same måte som Cristoffer Columbus: Då han drog ut, visste han ikkje kvar han skulle. Då han kom fram, visste han ikkje kvar han var, og då han kom tilbake, visste han ikkje kvar han hadde vore. Men han hadde fått mye ut av reisa.

Og så er det å håpa at dei som skal bruka scenaria strategisk ikkje har det som vennene til Kristoffer Robin i Hundremeterskogen:

  • Hvor skal vi gå? spurte Nasse Nøff.

  • Jeg vet ikke, svarte Ole Brumm.

Og så gikk de dit.

Alternative blikk, ikkje spådommer

Eit av dei mest forterpa sitat vil alle kjenner, er Storm P’s: «Det er vanskeligt at spå, især om fremtiden.» Men det sentrale med scenariar er heller ikkje spådommar om framtida. Det er alternative blikk på framtida – basert på erfaringar frå fortida og ulike handlingsvilkår, trendar og kimar i samtida.

Og då er eg endelig ved tittelen på denne artik- kelen: Forkledd samtid.

Å arbeida med scenariar er eit triks for å skjerpa oppmerksomheten om spenningar og utfordringar i nåtid. Det er å bruka mulige framtider som eit speilkabinett på tivoli som forstyrrar, forstørrar, forminskar og forvrenger trekk ved samtida slik at vi ser dei klarare. På den måten er scenariar scenarreri. Det er forkledd graving i samtids motsetningar og spenningar. Det er meir hermeneutikk enn reiskap for styring og emansipasjon.

Det finnest ein tysk filosof som få har lese noe av, men som mange har lese om fordi Karl Marx brukte han som stråmann. Han formulerte sin ellevte tese mot Herr Feuerbach slik: «Filosofene har bare fortolket verden forskjellig, det kommer an på å forandre den.»

Eg held ein knapp på Feuerbach og vil omformulera tesen slik: «Til nå har politikarar og planleggarar prøvt å styra samfunnet, mens kapitalistane har tatt seg av markedet. Nå gjeld det å forstå begge delar betre.»