Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Landssvikoppgjeret og kyrkjetukt mot Nasjonal Samling

em@nla.no

Dr.philos. Førsteamanuensis ved NLA Høgskolen, Bergen.

Kyrkja spela ei viktig rolle i den sivile motstandskampen under krigen, og det var naturleg at ho også hadde ei meining om rettsoppgjeret etterpå. Korleis såg kyrkja på sine eigne svikarar? Under krigen nekta biskopane for at NS-medlemer blei støytte ut av gudstenesteforsamlingane. Men i rettsoppgjeret vart det gitt ei prinsipiell grunngjeving for at nettopp det måtte skje. I det følgjande prøver eg å kasta lys over denne påfallande inkonsistensen i kyrkjeleiinga si haldning.

During World War II members of the National Socialist Party (NS) complained that they were shunned by their respective congregations. The Norwegian Nazi government consequently challenged the bishops to prevent this, followed by threats about what would happen if the instructions were not followed through. The bishops claimed that they had not heard of such harassment, and assured that there was open access to the Church. Despite this, the NS-network, “Christian Union” (Kristen Samling) was established.

Towards the end of the war, and in the judicial process after the war, the Church leaders  argued that according to Christian ethics and teaching it was right to ostracize the NS-members. The basis for this view was that the NS were traitors and represented a threat to the Norwegian people. Consequently, it was right to ostracise NS-members from the Church. However, if this was the case, why was this not explicitly expressed during the war when the Norwegian Nazi government were ruling Norway? This question still remains partly unanswered.

Keywords: Ostracism, The norwegian church, occupation, christian ethics

I teologien skil ein mellom omgrepa «læretukt» og «kyrkjetukt». I det første tilfellet er det ei lære som vert vurdert, og eventuelt avvist, dersom ho ikkje er i samsvar med kyrkja si tru. Det vil til ei kvar tid skje ei viss utøving av læretukt i den ordinære forkynninga, med ein allmenn adressat. Berre i heilt særskilte situasjonar vert det reist læretuktsak mot enkeltpersonar. Då er det annleis med kyrkjetukta. Den er ein sanksjon mot menneske eller grupper som får veta at dei ikkje lenger er velkomne i det kristne fellesskapet. Sanksjonen – kyrkjetukt – kan ha sin grunn både i lære og liv hos dei det gjeld.

Kyrkjetukt på politisk grunnlag vert frå tid til anna drøfta i ulike kyrkjesamfunn. Parolen er gjerne at politisk usemje, så vel som sosioøkonomisk posisjon, ikkje skal hindra kristne i å knela ved same altarring. Men i den grad dei politiske motsetnadene impliserer etiske dimensjonar ved kyrkja sitt læregrunnlag, vert spørsmålet om grensene for dette fellesskapet akutt. Det hende til dømes då spørsmålet om slaveri førte til borgarkrig i USA. Det hende også då dei såkalla kvite kyrkjene under apartheidregimet i Sør-Afrika blei ekskluderte frå det økumeniske fellesskapet i Det lutherske verdsforbundet (LWF) i 1984. Kriteriet i desse tilfella var at lære og praksis braut med eit kristent menneskesyn.

Og det hende altså under andre verdskrigen, særleg i Tyskland, der rørsla «Glaubensbewegung Deutscher Christen» vart vurdert som dogmatisk vranglære – heresi. Dette var ei rørsle som ville sameina kristendom og nasjonalsosialisme, mellom anna ved å fornekta kristendommen sine jødiske røter.

Den norske kyrkja si haldning til kristne medlemer i Nasjonal Samling (NS) er ein liten del av dette biletet. Denne artikkelen dreier seg om ei gruppe nasjonalsinna menneske som etter kvart fann saman i rørsla «Kristen Samling» (KS), og som meinte at Quisling var den beste garantien mot varig okkupasjon. Dei var dessutan overtydde om at bolsjevikfaren frå aust var det største av alle trugsmål mot ein vestleg, kristen kultur. Var det ikkje plass til dei i kyrkja? I så fall: Kvifor ikkje?

Skiljet i kristenfolket, slik det var i folket elles, var ein realitet heilt frå starten av krigen. Det oppstod ikkje først då kyrkja braut med staten påskedag 1942, då 92 prosent av presteskapet la ned embeta sine ved å slutta seg til vedkjenningsskriftet Kirkens Grunn (1942). Deretter heldt dei fram som prestar i ei fri folkekyrkje. Først då vart den offisielle «NS-kyrkja» ein realitet gjennom ein ny og aktiv religionspolitikk frå Quisling-regjeringa si side. Denne politikken førte til at om lag 25 prosent av prestane etter kvart vart utsette for trakassering, strenge forhøyr, forvising, fengsling og deportasjon. Tema her er det som hende med den vesle delen av lekfolk og prestar som støtta Nasjonal Samling og som for ein del vart med i rørsla Kristen Samling.

Nasjonal Samling og Kristen Samling

Allereie sommaren 1940 kom det politirapportar til Kyrkjedepartementet som hevda at nordmenn flest viste større forståing for kriminelle forbrytarar enn for slike som hadde medlemskap i Nasjonal Samling. Kristne NS-sympatisørar klaga over at dei vart møtte med ein isfront i sine lokale forsamlingar. Departementet tok dette så pass på alvor at dei gav ein kjend prest i Oslo, Andreas Gjerdi, i oppdrag å følgja opp saka.

5. april 1941 sende departementet eit rundskriv til kyrkja om at den «i kristenkjærlighetens navn» måtte gjera sitt til at intoleransen og hatmentaliteten skulle ta slutt. Det kristne fellesskapet skulle vera verna mot politisk usemje, meinte departementet. Rundskrivet var ikkje fritt for trugsmål. Dersom ikkje råda vart følgde, kunne det «medføre uberegnelige følger for kirkens og det kristelige arbeides frihet og plass i vårt folk» (Norrman 1998: 297).

Ei gruppe kristne i Skien hadde då allereie trekt sin konklusjon. Både her og i Oslo hadde kristne NS-sympatisørar funne saman i eigne, åndelege fellesskap. 6. mars 1941 sende gruppa i Skien eit opprop til alle kristne innan NS:

Da forholdene har ført med sig at vi kristne som har sluttet oss til NS, ikke lenger er velsett innen de trossamfund vi tidligere har tilhørt, og vi føler trang til samfund med hverandre som troende, har vi i Skien dannet en gruppe innen NS for fremdeles å kunne samles om Guds ord og opta det kristelige arbeid innen Nasjonal Samling (Austad 2005: 92).

Dermed var starten på rørsla «Kristen Samling» (KS) gjort. Det er ikkje overraskande at det var i Skien det tok til. Her stod NS-rørsla relativt sterkt. Fleire prestar hadde også sympatiar i den retninga. Telemark var dessutan Quisling sitt eige fylke, som han hadde store kyrkjelege ambisjonar for.

Gruppa i Skien oppmoda andre til å gjera noko liknande: «La kjærlighet til alle bo iblant oss, ikke hat og splid […] Vårt motto må være nu som før: ’Verden for Kristus og kristen samling. For Gud, Føreren og fedrelandet!’ Heil og sæl!» (Fritt Folk 6. mars 1941). Oppropet kopla slik det kristelege saman med det politiske.

Påstandane om utfrysing av kristne NS-folk var som sagt mange. Den fremste utøvaren av NS sin kyrkjepolitikk, ekspedisjonssjef Sigmund Feyling i Kyrkjedepartementet, som før krigen var prost i Dalane i Rogaland, let ikkje kritikken berre gå ut over biskopane og den offisielle kyrkja. I februar 1941 skreiv han eit brev til Organisasjonenes Fellesråd (OF), dei friviljuge kristne organisasjonane innanfor Den norske kyrkja sitt samrådingsforum, der han hevda at den negative haldninga overfor kristne NS-folk også gjaldt dei kristne organisasjonane. Mange kjende menn frå dette miljøet, mellom andre professor Ole Hallesby og generalsekretær i Misjonssambandet Ludvig Hope, stod saman med biskopane i den kyrkjelege motstandskampen like frå etableringa av Kristent Samråd 25. oktober 1940 (Christie 1945: 42 ff).

At NS-medlemer kjende seg uvelkomne mange stader, var no så. Det var ikkje underleg, for dei gjekk gjerne med NS-symbol, som solkorset – Heilag Olavs merke – på frakken eller som eit armbind, også i kyrkja, og somme gjorde til og med Hitler-helsing før dei knelte ved nattverdbordet. Det kjendest som ein veldig provokasjon. Styresmaktene hadde også «spionar» som rapporterte frå gudstenestene. Alt dette førte naturleg nok til at «NS-medlemmer følte seg mindre velsett hvor de kom» (ibid.: 72). Men sjølv om klagemåla var mange, så kjende ikkje nokon av adressatane seg trefte. OF svara at dei ikkje hadde registrert utfrysing av NS-sympatisørar. Hartvig C. Christie, som allereie i 1945 gav ut boka Den norske kirke i kamp, hevda det same, og karakteriserte Feylings engasjement i denne saka som «kuriøst» (ibid.).

Skuldinga frå departementet vart også avvist, både formelt og prinsipielt. Bispemøtet (BM) hevda i eit «svar til prester og menighetsråd på en del stillede spørsmål», som også var eit svar på rundskrivet frå departementet to månader før, at det «ikke til biskopene er kommet inn noen besværing over slik utfrysing», og at dei forstår at mange kjenner seg alarmerte over departementet sine trugsmål:

Til dette er å si at adgangen til kirkens gudstjenester og dens nattverdbord er og skal være og til denne dag også har vært åpen for alle som søker dit. Biskopene ber om rapport viss det forekommer tilfeller hvor noen av politiske grunner er blitt holdt borte fra kirken eller nattverdbordet slik som departementets rundskriv forutsetter. (Rundskriv fra Bispemøtet 12. juni 1941, Carlsen 1945: 46).

Med BM si eiga utheving ser dette ut til å vera ei tydeleg prinsipiell utsegn om at alle skulle inkluderast i gudstenestene. Likevel vart det mange stader ikkje slik – i praksis.

Kva var Kristen Samling?

«Kristen Samling» var for det første ei laust samansett rørsle av menneske som var opne for den nye tida sine idear. Utanom Skien var det særleg i Oslo at det vart ein viss fasong på arbeidet – uformelt allereie i 1940, formelt frå 1941. Først sommaren 1943 vart det etablert grupper andre stader på Austlandet og i Trondheim. På Vestlandet kjenner vi berre til ei slik gruppe. Den heldt seg til Mariakyrkja, der NS-biskopen Peder Blessing Dahle også konsentrerte mykje av arbeidet sitt elles, og vart truleg til som eit direkte resultat av at han kom til byen som «biskop» (Norrman 1998: 303).

For det andre var Kristen Samling eit meldingsblad som starta i Skien 17. mai 1941, og som regelmessig to gonger i månaden kom ut med til saman 90 nummer under krigen. Det hadde i alt tre redaktørar, og hadde heile tida base i Skien. Initiativet til bladet kom nedanfrå, frå aktive kristne i ulike samanhengar. Ein av initiativtakarane, Anders A. Stridsklev, synest også å ha fått gjennomslag for at rørsla KS ikkje skulle ha medlemslister, kontingent eller ein fast organisasjonsstruktur. Stridsklev stod utanfor den offisielle kyrkja; han hadde henta sine åndelege impulsar frå frikyrkjelege krinsar i England. I Oslo-området var det prestar og andre i Den norske kyrkja som prega KS. Her kunne ein henta ressursar frå dei mange NS-prestar og «biskopar» som departementet utnemnde frå sommaren 1942.

Odd Melsom, redaktør av NS-organet Fritt Folk under krigen, har i si alternative krigssoge hevda at det var Quisling sjølv som gav løyve til at KS vart etablert, på den uttrykkelege føresetnaden at organisasjonen skulle vera fullt ut upolitisk (Melsom 1980: 97).

Det var først i 1944 at KS fekk ei leiing for heile landet. Statuttane slår fast at «Kristen Samling er en kristen bevegelse, som står på Guds ord og den apostoliske trosbekjennelses grunn. Utover nedenfor nevnte bestemmelser er den ingen organisasjon og har ikke medlemskap. Bevegelsen har til formål å samle norske, nasjonalsinnede menn og kvinner på ren evangelisk kristen grunn og virke for at kristendommens grunnsetninger realiseres så vel i den enkeltes, som i folkets liv» (Kristen Samling 1944, nr. 11).

Opplaget for bladet Kristen Samling var ikkje stort, ca. 1800 abonnentar i alt; av desse var omlag 600 betalande abonnentar (Norrman 1998: 311).

For KS-rørsla var det overlag viktig å få fram at Quislings NS var eit kristeleg parti. Trumfkortet deira var § 22 i NS sine lover, som nazistyresmaktene ofte viste til under kyrkjekampen: «Kristendommens grunnverdier vernes». Difor kunne representantar for KS også refsa sine eigne parti- og kampfeller når dei neglisjerte samlinga om Guds ord. Det var til dømes ikkje uvanleg med andakter på dei ordinære NS-samlingane.

I Oslo hadde kristne NS-medlemer hatt uformelle samlingar fleire månader før oppropet frå Skien kom. Her var det også eit tilbod om nattverdgudstenester spesielt for NS-folk. Dei første samlingane fann stad i NS sine lokale, og det vart skipa både manns- og kvinnegrupper. Det ser ut til at Oslo-samlingane prøvde å halda seg frie for politikk, eller, endå sterkare sagt med ekspedisjonssjef Feylings ord: «Politikk var bannlyst fra disse møter.» (Sitert frå manuskriptet av ekspedisjonssjefs Sigmund Feylings tale om «Kristen Samling», i bilag til politirapport 1946; Landssvikdom 4221, Riksarkivet).

Det var Oslo-laget som i alle krigsåra – frå 1941 – stod bak landsstemna for KS. Desse møta kunne samla 400–500 menneske. Dei arrangerte høgmesser, først i Ullern og så i Vår Frelsers kyrkje, som vart ein viktig manifestasjon av samhald. Alle festgudstenestene ved desse landsstemna var nattverdsgudstenester. Nattverden var «en både andligt och psykologiskt viktig del av mötena. Här behövde NS-medlemmar inte känna obehaget av jössingarnas terror och misstro», skriv kyrkjehistorikaren Ragnar Norrman (1998: 305). Siste stemnet vart avslutta berre to dagar før freden kom. Tyskland låg med knekt rygg. På møtet formidla NS-biskop i Oslo, Lars Frøyland, signal om at styresmaktene ville bidra til fred og forsoning ved at dei no (!) var viljuge til å setja fengsla biskopar og prestar fri.

Var KS verkeleg eit NS-nettverk, slik at det i ettertid følgde kriminalisering av at ein hadde vore med i denne rørsla? Ei av dei som har skrive om organisasjonen, og som sjølv var involvert ved slektskap, Inger Cecilie Stridsklev, svarar kategorisk nei: «Siden Kristen Samling aldri var noen NS-organisasjon, manglet Olavskorset i […] annonser» for møta. For det var Nasjonal Samling, ikkje Kristen Samling, som brukte det «kristelege» Olavsmerket (Stridsklev 1995: 26). For NS var tilvisinga til Olavsarven alvorleg meint. Det var nemleg NS sitt program å fullføra Heilag Olavs verk, sa «biskop» Lothe på det store Olsok-stemnet på Stiklestad i 1942: «Stiklestadslaget raser enno her i landet. Det raser også der ute i verden» (Varden 30. juli 1942). Men sitatet viser nettopp at det var svært uklåre grenser mellom parti og kyrkjenettverk. På bakgrunn av all tilgjengeleg dokumentasjon er det rimeleg å spørja om det ikkje var kristne NS-sympatisørar sine eigne initiativ, meir enn aktiv utfrysing frå den offisielle kyrkja, som gjorde at nettverket blei etablert.

Ideologi

KS si sjølvforståing var at dei ikkje var nazistar og ikkje spesielt tyskarvenlege, men norske patriotar (Stridsklev 1995: 23–42). Somme av dei som etter kvart melde seg ut av NS, heldt fram som medlemer i KS. Men dei delte den servile statsforståinga i tysk lutherdom, og var difor lydige mot og støttande til den til ei kvar tid «lovlege» styresmakt (Morland 2014: 134).

Ideologien deira var elles primært knytt til to ting: kjærleiken til nasjonen Noreg, og ein totalt dominerande frykt for marxismen-leninismen, eller bolsjevismen, som var det ordet ein gjerne brukte. Denne var sett på som Antikrist sjølv. Hyppige sitat frå Stalin teiknar biletet av eit kommunistisk tusenårsrike med ei statleg, ateistisk barneoppseding, der Gud er bannlyst, kyrkjer nedlagde og ekteskapet er oppheva. For KS var kampen mot bolsjevismen ikkje politikk. Det var åndskamp. Difor var det eit mysterium for dei at prestar og biskopar i «Kirkens Grunn-kyrkja» tilsynelatande var blinde for denne dimensjonen ved kommunismen, men tvert imot gjekk i allianse med gudløysa.

I juli 1941 vart det sendt ut eit opprop til det norske folket frå NS-styresmaktene, det såkalla bolsjevikoppropet. Fritt Folk freista i samband med det å leggja ei felle for Bispemøtet, som nett då var samla. Avisa meinte at biskopane sjølvsagt ville «vise deres ærlige vilje til å kjempe for kristendommens sak» ved å støtta oppropet. Men Bispemøtet beit ikkje på; alle som ville, kunne sjå at oppropet la eit ideologisk grunnlag for å rekruttera unge norske menn til teneste for Tyskland mot bolsjevikane (Austad 2005: 98).

Kontekstuell teologi

Arne Rydland var den første redaktøren av Kristen Samling. Han var lærar, og hadde i ti år vore forkynnar i Langesundsfjordens Indremisjonsselskap. Ei tid etter at prestane la ned embeta sine i 1942, vart nye NS-biskopar utnemnde, og Rydland let seg då ordinera og utnemna til residerande kapellan i Skien.

Her var Henrik Aubert Seip prost og sjølvskriven leiar for prestane. Han var bror til den då avsette rektoren ved Universitetet i Oslo, Didrik Arup Seip, og svoger til kyrkja sin fremste mann i motstandskampen, biskop Eivind Berggrav, som på denne tida var avsett og seinare vart internert. Alle Henrik Seips preiker frå krigsåra er arkiverte i Kirkekampens Sentralarkiv (i Nasjonalbiblioteket) og i Riksarkivet.

NS-presten Rydland er berre luft for Seip. Dei skulle koma til å arbeida i same kyrkja i tre år, men utan personleg eller organisatorisk kontakt i det heile. Rydland er mannen som Seip ikkje vørde å nemna ved namn under krigen, korkje i preiker eller i dagsregister, endå han stadig måtte avstå kyrkja si til denne NS-presten. I preika Seip heldt 26. juli 1942 i Gimsøy kapell, seier han:

[I] dag blir i Skien kirke innsatt til prest en mann, som vi ikke kan anse for rettelig kalt og rettelig innvidd […] i den hellige prestetjeneste. Jeg vil at menighetene skal vite at vi ikke regner den mann som i dag blir «innsatt», for en rett prest, men at vi allikevel – under tvil – har bestemt oss til å vike kirken og kapellet de dager det blir forlangt at han skal disponere over dem (Morland 2014: 153).

I dagsregisteret skriv Seip: «Redegjorde for prestenes holdning overfor den mann som av statsstyret har blitt utnevnt til resid. kapellan i Skien» (Morland 2014: 380). Er det skånsomt gjort, eller berre subtilt overlegent? Den siste tolkinga kan ha noko for seg. I landssviksaka mot Rydland var Seip kalla inn som vitne. På spørsmål sa Seip at han «utelukket ikke at det ved siden av bladet fantes en organisasjon ved samme navn». Dette er illustrerande for Seips haldning til den påtvungne konkurrenten. Mange laurdagar må han ha lese denne annonsen i Varden, mellom annonsar for andre kristelege møte og gudstenester: «Kristen Samling avholder møte i Rådhuset 2. etg. søndag etterm. kl 6» (Varden 2. mai 1942).

Nokre døme viser kor vanskeleg det i praksis var for dei statslojale KS-folka å følgja idealet om ikkje å blanda politikken inn i forkynninga. Då prestane la ned embeta sine, svara Quisling med å oppretta eit Skien bispedøme, og Ludvig Daae Zwilgmeyer vart utnemnd til «biskop». Det var han som sette inn Rydland i tenesta si, i Skien kyrkje, som no var blitt domkyrkje. I talen sin denne dagen – 26. juli 1942 – sa Zwilgmeyer at «store tidsskifter lærer oss å stanse ved det hovedsakelige og småtingene blir småting», og at det er «en villfarelse […] å tro at menigheten har til oppgave å bremse på politiske begivenheter eller at den skal opptre som veiviser i verdslige ting» (Varden 27. juli 1942). Her er tolkingsrommet lite.

Men Rydland, som sjølv heldt ei poengtert og god preike ved dette høvet, kom etterpå med ei helsing som illustrerer at det som ei seinare tid kan meina var politikk, for han var noko reint åndeleg. Han fortel at det var om lag fem år sidan han for alvor fekk augo opp for den faren som truga kristendommen i marxismen. Og det var kristenfolkets passivitet som vekte han: «Jeg arbeidet da ut et foredrag som jeg kalte Verdenssituasjonen i lys av Guds ord […]. Det ble holdt i de fleste bedehus her i Telemark. Men det ble ikke godt mottatt. I dag skjønner jeg bedre hvorfor», sa Rydland, som uttrykte glede over å ha ei landsleiing i ryggen som ville verna om kristendommen: «Det gir trygghet og frimodighet» (Varden, 27. juli 1942).

Her er døme nok å ausa av. Ved vigslinga av nye «biskopar» til Oslo og Skien 28. juni 1942, kunne ikkje den nye Oslo-«bispen» Lars Frøyland dy seg for å seia følgjande, med referanse til prestane si embetsnedlegging: «Kirkeskipet er ute i storm i disse dager. Men det er godt å huske at kirkens herre ikke har nedlagt sitt embete. Han er ikke gått fra borde, han har kommandoen og skal styre kirkeskipet vel i havn» (Varden 29. juni 1942).

Under Riksmøtet (ei nyordning som erstatta Bispemøtet) i september same året, plasserte Frøyland døyparen Johannes – det vil seia: forløparen for den nye Messias-tid – inn i Noreg anno 1942: «De som slutter seg til det nye blir ofte beskyldt for holdningsløshet av den gamle tids talsmenn.» Dette er sitert frå eit blad som fekk namnet Meddelelsesblad for Den norske kirke (1944), som departementets kyrkjeavdeling stod bak.

Då Rydland si landssviksak kom opp etter krigen, var ikkje medlemskapet i KS med i tiltalen. Han vart dømt fordi han hadde gitt seg inn på ei geistleg karriere utan nødvendige kvalifikasjonar. Ekspedisjonssjef Feyling sa dessutan i vitneprovet sitt at Rydland var «en avgjort motstander av den nazistiske teologi» (sitert frå manuskriptet til ekspedisjonssjef Sigmund Feylings tale om «Kristen Samling», i bilag til politirapport 1946; Landssvikdom 4221, Riksarkivet). Sjølv sa Rydland at det var studiet av Bibelen som hadde gitt han den rette forståinga av krigssituasjonen.

Det talar i same retningen at Kristen Samling som rørsle ikkje kan klagast for antisemittisme. Det finst fleire døme på det motsette. Lars Frøyland heldt radiooverført gudsteneste frå Vår Frelsers kyrkje allehelgensdagen 1. november 1942, det vil seia søndagen etter razziaen mot jødane. I talen sa han:

Eg må til slutt nemna endå ein ting som eg tykkjer er syrgjeleg og som skjemmer folket vårt: framferdi vår mot folk av ei onnor rasa og ei onnor tru, innom våre eigne grenser. Eg kjenner meg bunden av samvitet mitt til å segja dette. Og eg gjer det um det so skal kosta meg aldri so mykje […] Me er då nordmenn! Me er då kristne! (Austad 2005: 225).

Dette hende ti dagar før Den Midlertidige Kirkeledelse (DMK) kom med protestskrivet mot aksjonen mot jødane. DMK vart oppretta 20. juni 1942, som eit mellombels kyrkjestyre etter brotet med staten. Då Frøyland så først 24. november – to dagar før deportasjonen – fekk høve av departementet til å uttala seg om aksjonen, kunne han berre resignert slå fast at no var det likevel for seint, men for sitt samvits skuld måtte han seia seg samd med «Hallesby og Hygen m. fl.».

Om mulig endå meir oppsiktsvekkjande var Dagfinn Zwilgmeyer sin reaksjon. Han var konstituert domprost og «biskop», først i Bjørgvin, så i Hamar, og bror til den statslojale «biskopen» i Skien. Dagfinn Zwilgmeyer protesterte mot framferda mot jødane, og hadde engasjert seg i einskilde jødars lagnad. Etter aksjonen samla han alle NS-prestane i bispedømet, ca. 15 i talet, og rådde dei til å melda seg ut av NS. Men då blei han ståande åleine. Det drygde også eit halvår før han sjølv melde seg ut. Seinare blei han overtydd om at striden med den illojale kyrkja var øydeleggjande for alle partar. Resignert søkte han avskil hausten 1943.

Kristen og nasjonalsosialist – grunnlag for kyrkjetukt?

Engasjement i KS vart i landssviksakene etter krigen registrert gjennom intervju og forhøyr. Forsvararane hevda konsekvent at dette hadde vore eit reint åndeleg engasjement. Så langt vi kjenner til, vart heller ingen dømde for å vera med i KS, sjølv om somme av medlemene vart dømde for andre forhold, som til dømes medlemskap i NS.

Det er ikkje sikkert at dette er eit så stort poeng. Det kan like godt vera ein indikasjon på at KS vart sett på som eit mindre viktig fenomen. Til dømes vart ikkje bladet Kristen Samling, etter meir enn eitt års drift, nemnt i NS si årbok for 1942 (von Mehren 1995: 44).

Hadde Oslo-biskop Eivind Berggrav, kyrkja sin svært skriveføre ideolog, og den re-etablerte statskyrkja etter krigen, ein berekraftig teologi for kven som ikkje høyrde heime i det kristne fellesskapet i dei vanskelege åra?

Vi har sett det påfallande spriket mellom dei mange klagemåla om utfrysing, som var grunnlaget for og opptakten til etableringa av KS, og den bestemte nektinga av at dette fann stad. Bispemøtet hadde skrive at nattverdbordet var og burde vera ope. Var det slik i praksis også? Eller vart det i ettertid laga prinsipp som skulle legitimera den praksisen, det vil seia utfrysinga, som utvikla seg?

I ein omfattande artikkel om «[F]olkedommen over NS», tek Eivind Berggrav eit illustrerande utgangspunkt for denne dommen i det han kallar «brudd med bror». Fordi han gjerne vil ha «en kristelig opptreden» i rettsoppgjeret, startar Berggrav i det han kallar ei «kristen grunninnstilling» – og den finn han i det som internt vert kalla kyrkjetukt. Det kan i ettertid synast som eit risikabelt satspunkt. For det som skjer er at eit allment etisk problem – nemleg: Korleis kan samfunnet gjennomføra eit rettsoppgjer som er forankra i folkets rettsmedvit? finn oppskrifta for dette oppgjeret i eit indrekyrkjeleg oppgjer mellom «brør». Det siste spring, som nemnt ovanfor, ut av eit kjent dilemma som kyrkjesamfunn til alle tider slit med: Kor tid er det rett å bryta det kristne fellesskapet? Men det første, altså det moralske og juridiske rettsoppgjeret, dreier seg ikkje om dette, men om sivilsamfunnet, om premissane for oppgjer, soning og gjenvinning av tapte borgarrettar i dette samfunnet.

Artikkelen til Berggrav stod på trykk i det første nummeret av Kirke og Kultur etter krigen. Den blei også gitt ut i eit særtrykk. Berggrav hadde skrive det meste i 1943/44, då han sat internert i Asker, så det kan ikkje seiast at det var skrive i etterpåklokskapens lys. I spørsmålet om «brudd med bror» siterte han også det han i eit brev frå 1942 hadde skrive om kyrkjetukt på dette grunnlaget, ut frå hovudregelen: – Tål kvarandre og tilgjev kvarandre (Kolossarbrevet 3,12 ff). Brevet Berggrav skreiv handla mest om kor grensene for ei slik haldning gjekk: Kor mykje skal vi tåla? På kva premissar kan vi tilgje? Eksplisitt dreier brevet seg om utfrysing av medkristne.

I artikkelen om folkedommen mot NS gjev Berggrav støtte til den oppfatninga at det å vera medlem i NS var ei kriminell handling, og at fellande dom på dette grunnlaget kan og skal gjerast før mulige formildande motiv for medlemskapet blei vurderte. Heile NS var etter sitt vesen ei samansverjing, hevda han, ja, ei dobbel samansverjing: først NS-folka seg imellom, og så mellom dei og fedrelandet sine fiendar (Berggrav 1945: 10). Kva har NS-folka gjort? spør han. Dei har gjort den handling det er å vera medlem av NS. Medlemskapet eller sympatien for NS blir altså ikkje redusert til ei meining, men vurdert som ei handling. Kva handling var dét?

Svaret er enkelt og kjent av alle. NS gikk ikke bare sammen med fienden i den kamp han førte, NS benyttet seg av fiendens våpen til under kampen å overfalle sitt eget folk. Mens folkene lå der, bakbundet av Gestapo og med Wehrmachts bajonetter over seg, grep NS anledningen til å herje offeret og fremme sine egne formål. Dette er handlingen (Berggrav 1945: 8–9).

Som nemnt: Eventuelle formildande omstende, som til dømes at NS-medlemmer hadde vore fullstendig passive i praksis, endrar ikkje på «grunndommen». Berggrav deler dei skuldige inn i ulike kategoriar, som medskuldige, meirskuldige og mestskuldige, men det finst ingen kategori lågare enn medskuldig – dersom ein hadde vore medlem i NS. Kvifor måtte det vera slik? Fordi ein nordmann ved sitt medlemskap i NS hadde «forskrevet seg til forræderiet og alle dets gjerninger». Det var dei passive som var den moralske basis for dei aktive og som kausjonerte for valden. NS var ikkje eit parti med samling om ei meining, ei overtyding; det var eit væpna selskap som skulle lukka alle andre meiningar ute. Medlemmene hadde ved si underskrift på førehand lova lydnad mot alt det førar og parti seinare måtte gjera, hevda Berggrav.

Historikarane har drøfta denne «grunnfortellinga», her attgjeven i korte trekk, like frå krigens dagar. Ikkje mange, om nokon, er usamde i det moralske resonnementet. Men kor vidt tiltale og straff også føreset handlingar ut over meiningsplanet, eller om meining i denne samanhengen er ei handling, blir framleis drøfta.

Ingen land i Europa hadde – i høve til folketalet – fleire tiltala og dømde etter krigen enn Noreg (Kroglund 2012: 18). Det borgar for at mange blei tekne, men ikkje for at straffa ramma likt eller rettferdig. NS var ifølge Berggrav etter sitt vesen ein konspirasjon mot det norske folket. Det er ein parallell her til saker i vår tid, når domstolane i ulike terrorsaker må ta stilling om kvar grensene går mellom meining og handling, eller til skilnaden mellom oppmoding til og faktisk utføring av overgrep mot grupper i samfunnet.

Berggrav ville ha eit rettsoppgjer i Noreg etter modell frå det kristne fellesskapet: Svik skal påtalast og gjerast opp. Døma er henta frå Det nye testamentet, mellom anna: «[E]r det nokon som ikkje vil retta seg etter det vi har sagt i dette brevet, skal de merka dykk kven det er. Ha ikkje noko med han å gjera, så han ser si skam. Men hald han ikkje for ein fiende; tal han til rette som ein bror» (2. Tessalonikarbrev 3,15).

Dette nyttar Berggrav som grunngjeving for at det var etisk rett å ha den haldninga som initiativgruppa til KS i Skien klaga over at dei faktisk møtte: Dei var ikkje lenger velkomne i forsamlingane sine. For no skriv Berggrav at dette var eit aktuelt spørsmål frå første stund under okkupasjonen: «[D]et svar som ble gitt i praksis, var at de ble frosset ut […]. Var det riktig å fryse NS ut? Det fantes kristne som svarte nei. De var ikke mange […]. Vi som tok en annen stilling hadde […] overveid det på kristelig grunn» (Berggrav 1945: 5).

Dersom det var slik, må vi spørja kvifor det ikkje blei gitt ein meir prinsipiell reaksjon på brevet frå Kyrkjedepartementet. Ei forklaring kan vera at det då – hausten 1940/april 1941 – ikkje var tida for provokasjonar, og at det formelt sett var dekning for svaret: Det var ikkje gjort noko vedtak eller sendt ut parolar frå sentralt hald om utfrysing. Det rette svaret blei likevel gitt i «praksis», jf. sitatet ovanfor.

Det er ei kjent sak at kyrkja ved fleire høve freista å utnytta kompetansestriden mellom det norske quislingstyret og den tyske okkupasjonsmakta. Til og med vedkjenningsdokumentet Kirkens Grunn relaterer seg primært til det som følgde av at kommissariske statsrådar vart innsette (25. september 1940) og at Quisling blei ministerpresident (1. februar 1942). Problemet er at kyrkjetukt, dersom kriteria er så klåre som Berggrav gav inntrykk av etter krigen, ikkje er eit mulig svar, det er det einaste, det er ei plikt. Det understrekar også Berggrav.

Avslutning

Før påsken 1942 fekk dei fleste i kyrkja arbeida utan særleg innblanding frå styresmaktene. Prestane stod til teneste for alle. Sjølv om det vart danna lokale grupper av kristne NS-sympatisørar, som heilt frå starten av krigen møtte ei kald skulder hos sine søsken i trua, var det enno ikkje etablert ei offentleg mot-kyrkje.

Bakgrunnen for etableringa av KS-nettverket demonstrerer kor misunningsverdig enkel og oversiktleg situasjonen etter kvart utvikla seg til å bli, og særleg etter påsken 1942, då embetsnedlegginga fann stad. Presset mot kyrkja gjorde sitt til at ho utvikla eit immunforsvar mot nazistisk ideologi. Det som ikkje let seg sameina med kyrkja sitt ideologiske verdigrunnlag, dokumentert i Kirkens Grunn, vart stogga. I ettertid kan det sjå ut som om kyrkjemedlemmene handla meir på refleks enn refleksjon når haldning og handling skulle avgjerast. Men også refleksjonen måtte gjerast for at praksis skulle få etisk legitimitet.

Var medlemskap i NS, fordi det kvalifiserte som landssvik, åleine grunnlag for kyrkjetukt og utstøyting under krigen? Biletet var samansett, og endra seg over tid. I mange bygdelag var ein relativt høg prosent av dei vaksne skrivne NS-medlemmer. Det kunne vera så mange som ti prosent i enkelte strok i Setesdalen og Telemark, medan det var snakk om promillar på Vestlandet. Utfordringane for det kristne fellesskapet måtte difor nødvendigvis kjennast ulikt.

Spørsmålet er om det eg innleiingsvis kalla eit påfallande sprik i kyrkja sitt offisielle syn på klagemåla om utfrysing av kyrkjelyden sitt fellesskap, demonstrert ved dei ulike svara som blei gitt under og etter krigen, let seg harmonisera. Langt på veg er ikkje det mulig. Den prinsipielle grunngjevinga for at utfrysing var rett, var av ein slik art at det ville vera etisk gale å velja ein annan praksis.

Det gjorde ein altså heller ikkje, i praksis.

 

 

Artikkelen er ein omarbeidd versjon av prøveførelesing for den filosofiske doktorgrad ved Universitetet i Bergen 2014.

Litteratur

Austad, T. (2005). Kirkelig motstand. Kristiansand: Høyskoleforlaget.

Berggrav, E. (1945). Folkedommen over NS: Hva vil være rett av oss? Oslo: Land og Kirke Forlag.

Carlsen, I. B. (1945). Kirkefronten i Norge. Oslo: Aschehoug & Co.

Christie, H. C. (1945). Den norske kirke i kamp. Oslo: Land og Kirke Forlag.

Kroglund, N. D. (2012). Hitlers norske hjelpere. Oslo: Forlaget Historie og Kultur.

Melsom, O. (1980). Fra kirke- og kulturkampen under okkupasjonen. Oslo: Norsk institutt for okkupasjonshistorie.

Mehren, I. T. von (1995). «Kristen Samling». Tidsskrift for Kirke, Religion, Samfunn, 1/1995, s. 43–61.

Morland, E. (2014). Forkynnelsen i en kampsituasjon. Bergen: Universitetet i Bergen.

Norrman, R. (1998). Quislingkyrkan. Skellefteå: Norma Forlag.

Stridsklev, I. C. (1995). «Kristen Samlings historie». Tidsskrift for Kirke, Religion, Samfunn, 1/1995, s. 23–42.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon