Abstract:

Ein god del av den norske medieforskinga har teke for lett på metodeval og -datainnsamling, meiner Toril Aalberg. Statsvitaren Aalberg har fått ti millionar kroner til å drive mediestudiar. Ho etterlyser meir hard empiri i norsk medievitskap, og meiner norske forskarar på feltet lir av publiseringsvegring.

Sjølv om NTNU-forskaren Toril Aalberg opphavleg er statsvitar, er ho i ferd med å få ein solid posisjon i norsk medieforsking. I år vart ho tildelt ti millionar kroner gjennom «Yngre fremragende forskere»-ordninga til Forskingsrådet, for eit fireårig prosjekt med tittelen «Media systems, news content and public perception of political reality». Her skal ho studere korleis medietilbodet pregar røyndomsbileta til publikum.

 

Du har fått store ressursar til rådvelde – korleis vil du bruke dei?

Formålet med ordninga er å byggje eit miljø kring forskaren. Eg skal tilsetje ein forskar pluss to stipendiatstillingar, og samarbeide med ein god del partnarar. Ein del midlar går òg til frikjøp av tid til meg sjølv. Vi skal dessutan få gjort ein del opinionsundersøkingar, eksperiment og innhaldsanalysar. Målet med prosjektet er todelt. Vi skal sjå på kva slags nyhende ulike mediesystem vektlegg – til dømes andelen politisk stoff versus kjendisstoff, sport eller ulukker. Neste steg blir å sjå på om dette legg føringar for den røyndomsoppfatninga og den politiske kunnskapen som samfunnsborgarane sit att med.

 

I alle fall sit folk att med sørgjeleg lite ny kunnskap etter valsendingane. Det synte ei tidlegare undersøking du har laga saman med Anders Todal Jenssen, publisert i boka Den medialiserte politikken.

I det prosjektet studerte vi om folk lærte noko av å følgje valkampen på tv. Det var fint lite faktakunnskap eller praktisk kunnskap, så godt som ingenting. Folk vart rett nok litt betre til å oppfatte kven dei tykte hadde best politikk i einskilde spørsmål. Men ein kan spørje seg om det eigentleg er kunnskap, seier Aalberg.

Internasjonal faglitteratur viser ein tendens til at «harde nyheiter» om politikk, økonomi og utanriksstoff går kraftig attende, medan underhaldning får meir plass i kommersielle mediesystem. Det kan ha følgjer for røyndomsoppfatninga. I USA-opinionen sat mange att med ei heilt anna oppfatning av Irak-krigen enn det som var tilfellet: Lenge etter at det var klart at ein ikkje fann masseøydeleggingsvåpen i Irak, trudde ein stor del av folket i USA at Irak faktisk hadde slike våpen. I prosjektet mitt skal vi prøve å gjere greie for informasjonstilbodet, og kva føringar det legg for opplevinga vår av samtida.

 

I arbeidet ditt dreg du vekslar på statsvitskap, sosiologi og medieforsking. Kva er den faglege identiteten din?

Eg høyrer nok litt til i alle tre faga. Det kjem an på når du spør meg. Eg er trønder i Oslo, nordmann i Europa, og så vidare. Eg er statsvitar av utdanning, men med orientering mot politisk sosiologi. Medieinteressa mi har liggje bak heile vegen, og har slått ut i full blom først i seinare tid.

 

Med ein slik bakgrunn, er det ikkje litt rart at Samlaget valde deg til å skrive ei inn-føringsbok i mediesosiologi?

Det der var litt tilfeldig. Eg skulle tilsetjast som mediesosiolog, og eg såg det som ein unik sjanse til å drive litt vaksenopplæring av meg sjølv og setje meg betre inn i mediesosiologien. Det var mange klassiske mediesosiologiske bidrag eg ikkje kjende særleg godt. Ønsket om vaksenopplæring var kombinert med at eg skulle undervise i dette, og studentane mangla ei enkel, oversiktleg innføringsbok.

 

Kva drog deg i retning medievitskapen?

På vidaregåande drøymde eg om å bli journalist. Så hadde eg lese at det da var lurt å studere nordisk eller statsvitskap. Sidan eg var ordblind, fann eg ut at nordisk ikkje var så lurt. Og samfunnsengasjementet mitt tilsa statsvitskap. Eg har alltid vore oppteken av opinionsprosessar, og da blir media veldig viktige. Men det første seriøse forskingsarbeidet mitt om media var eit postdoc-prosjekt om stortingsvalet 2001.

 

Kva er dei fremste faglege inspirasjonskjeldene dine?

Eg let meg inspirere av så mykje. Det er meir einskildstudiar som fascinerer meg enn særskilde teoretikarar. Dessutan blir ein jo inspirert av viktige fagpersonar i miljøet. Eg trur eg er ganske representativ for mange forskarar: Vi brukar dei store verka etter kvart som vi treng dei, ikkje som nokon bibel.

 

Du blir av somme skildra som ein beinhard empirikar. Er det eit rett bilete?

Ja, det trur eg er rett å seie. Når eg tek for meg eit emne, endar eg veldig ofte opp med å svare: «Det er eit empirisk spørsmål.» Og eg er klart meir orientert mot det empiriske enn det normative.

 

Og empiriske spørsmål krev empiriske svar?

Ja. All forskinga mi handlar om empiriske undersøkingar av ulike slag. Eg har alltid empiriske data i botnen. Eg likar å undersøkje fakta om korleis ting oppstår og fungerer, meir enn å meine så mykje om korleis ting bør vere.

 

Du ønskjer ikkje å vere normativ. Men når du finn at folk sit att med nær null informasjon etter valsendingane, kunne du ikkje ønskje at det får konsekvensar for måten tv-kanalane legg opp valsendingane på?

Vi laga jo denne boka for å bidra til debatten om forholdet mellom media og politikken. Kva type politisk ålmente ønskjer vi oss? Eg opplever det likevel ikkje som mi rolle som forskar å kome med fasiten på eit slikt normativt spørsmål. Det må vi i fellesskap kome fram til. Det bør media, politikarane og veljarane meine noko om og ta stilling til. Som veljar er det likevel klart at eg ønskjer meg litt meir informative TV-debattar enn det vi har i Noreg i dag.

 

Når ein forskar på slike grunnleggjande prosessar i demokratiet som du gjer, er det da til å unngå at ein tenkjer i normative banar av og til?

Det kan du seie. 100 prosent upåverka av ulike normative perspektiv er det kanskje vanskeleg å vere. Men eg er altså mest oppteken av å finne ut av ting enn å meine ting.

 

Synest du semiotikk og anna innhaldsanalyse kan bidra til innsikt med særleg verdi?

Det kan det heilt klart. Metoden ein brukar, må avhenge av kva slags spørsmål ein skal prøve å svare på. Og det er fleire slag problemstillingar som ikkje eignar seg for å studere med talknusing. Vi treng båe tilnærmingane. Eg har lite erfaring med semiotikk, diskursanalyse og andre meir kvalitative tilnærmingar. Men eg er oppteken av dei kvalitative aspekta i empiriske undersøkingar. Av og til treng ein skildringar i større detalj enn dei reint kvantitative studiane kan gje.

 

Institutt for medier og kommunikasjon i Oslo vart i haust sarkastisk skildra i ein artikkel av Håkon Gundersen i Morgenbladet: Han hevda at medievitskapens særmerke er at han «gjennom tyve år har tillatt seg å servere det innlysende som interessant».

Vel, på ein måte er det vitskapens rolle å stille spørsmål om det vi ser som opplagte sanningar. Om ein ikkje set spørjeteikn ved ting, kan ein jo ikkje vite om dei er sanne. Men dei siste åra har medievitskapen i Noreg vore veldig dominert av humanistisk forsking. Eg er oppteken av å få meir samfunnsvitskapleg medieforsking i Noreg. Det er eit felt som ikkje har vore så tydeleg i Noreg dei siste ti åra. Det var annleis i startfasen for medieforskinga her til lands: Den tidlege presseforskinga var nær knytt til statsvitskapen, med folk som Henry Valen og Per Torsvik, som laga den første empiriske mediestudien i Noreg. Og Torsvik var gründer for institutta i både Oslo og Bergen. Koplinga mellom medieforsking og statsvitskap var sterkare i gamle dagar. Men etter kvart har styrkeforholdet i medieforskinga gått i humanistisk ret

ning. Eg skal ikkje meine så mykje om kvifor, men det er eit stort behov for å få fleire aspekt betre fram i medieforskinga, det inkluderer òg dei teknologiske aspekta. Medievitskapen er tverrfagleg, og det bør kome tydelegare fram.

 

Har den humanistiske medieforskinga eit problem med å kommunisere funna sine til omverda? Media likar å formidle harde fakta. Men ein Lacan-inspirert filmvitar kan vanskeleg slå bastant fast at ho har oppdaga at sanninga er slik og slik?

Det kan nok vere eit problem for forskingsformidlinga. Samfunnsforskinga kommuniserer kanskje lettare gjennom media. Men det finst òg humanistiske medievitarar som er profilerte i ålmenta. Media likar først og fremst å vise til konkrete funn, så jo høgare abstraksjonsnivået er, jo vanskelegare blir forskingsformidlinga. Men det bør jo òg vere hald i dei empiriske studiane. Ein god del av medie-forskinga ser ut til å ha teke lett på metodeval og datainnsamling. Via internett får en mykje «empiri» rett inn på kontoret utan å ha noko medvite forhold til utval eller metodar som ligg til grunn. Og dette gjeld både den humanistiske og den samfunnsvitskaplege forskinga.

 

Korleis vil du skildre maktbalansen mellom ulike retningar i norsk medieforsking?

Eg veit ikkje om det er snakk om nokon maktkamp. På eit institutt som IMK i Oslo kan det kanskje vere kniving om kven som skal få tildelt dei neste stillingane og slikt. Men eg er først og fremst oppteken av å få til god forsking som er bra for samfunnet og for den internasjonale forskingsfellesskapen, med mange ulike slag forsking. Når det gjeld publisering internasjonalt, er det mogleg at min forskingstradisjon har vore meir oppteken av akkurat det. Eg har inntrykk av at det i medieforskinga blir mykje rapportskriving for innvortes bruk, og veldig mange vegrar seg for å sende artiklar til tidsskrift og få dei fagfellevurderte. Men tidsskrifta er ein viktig kanal for å nå ut til forskarfellesskapen, anten det er norske eller internasjonale tidsskrift.

 

Om medieforskarar vegrar seg for å formidle kunnskapen sin, er det vel noko av eit paradoks?

Eg har i alle fall inntrykk av at dei har ein annan tradisjon for formidling. Dei skriv heller bøker og får dei gjevne ut på IJ-forlaget. Det er sikkert flott, det, men dei når berre eit visst publikum på den måten. Og dei unngår kritisk fagfellevurdering. Det verkar å vere veldig ulik praksis frå fag til fag for kor ein publiserer, og ulikt medvit om verdien av publisering. Men det er ingen grunn til at norsk medieforsking ikkje skulle ha interesse internasjonalt. Det er dei same problemstillingane ein diskuterer andre stader, og det er viktig å bidra til den internasjonale diskusjonen.

 

Medieforskinga har vel i relativt liten grad nytta seg av eksperiment. Du har derimot brukt denne tilnærminga ein del?

Det handlar igjen om problemstillinga ein vil studere. Eksperiment kan vere bra for å finne svar på nokre spørsmål om årsaks- og verknadsforhold, spørsmål

om kva som påverkar kva. Da er det ikkje alltid nok å berre spørje folk – kanskje handlar det om latente haldningar som folk ikkje er medvitne om at dei har. Det er ikkje så uvanleg å bruke eksperiment for å fange opp kausalsamanhengar, ikkje minst når det gjeld opinionspåverknad.

 

Reell mediebruk skjer vanlegvis i ein kompleks sosial situasjon. Det er vanskeleg å gjenskape dette i eksperiment?

Ja, og det er den store veikskapen med eksperimentelle studiar. Validiteten frå eksperimentet er avgrensa når ein skal prøve å overføre funna til større samanhengar. Difor er det ekstra viktig å gjenta eksperimenta med ulike settingar. Men kombinert med andre metodar kan eksperiment bidra til å fange nye dimensjonar ved samfunnsfenomen.

 

I eit eksperiment Aalberg gjennomførte, vart ein mannleg og ein kvinneleg skodespelar filma så det såg ut som om dei stod på talarstolen i Stortinget. Dei framførte politiske talar som tidlegare var haldne av verkelege politikarar. Ei gruppe avgangselevar ved vidaregåande skule skulle så vurdere innhaldet og truverdet i talane. Den mannlege «politikaren» på talarstolen vart tolka som meir kunnskapsrik, overtydande, truverdig, sakleg og inspirerande enn kvinna, særleg tolka gutane talane slik.

 

Kor stor overføringsverdi har funna dine om korleis tv-sjåarar oppfattar truverdet til menn og kvinner på talarstolen?

Det er vanskeleg å seie. Vi hadde eit avgrensa utval av førstegongsveljarar i Trondheim i den studien. For å kunne generalisere er det viktig at andre forskarar prøver å etterprøve funna våre. Det finst elles andre studiar som syner ei auka polarisering mellom menn og kvinner i haldning til likestilling. Medan kvinner ønskjer auka likestilling, er menn lite opptekne av det. Den skilnaden er større enn for 20 år sidan, særleg blant folk under 30 år.

 

Korleis vil du plassere valforskinga i Noreg i forhold til medieforskinga?

Medieforskinga er sjølvsagt mykje meir omfattande, men dei overlappar mykje på til dømes politisk kommunikasjon, korleis veljarane blir påverka av media, og korleis media kan leggje føringar for korleis aktørane oppfører seg. På statsvitar-konferansane er det ein auke i talet på papers som handlar om media. Det har vakse fram eit større miljø som er oppteke av politisk kommunikasjon. Men dette er eigentleg ikkje så nytt. Alt på 40-talet var statsvitarar opptekne av mediedekninga av politikken. I dag er båe faga prega av individualiseringsprosessen i samfunnet – ein kan ikkje lenger trekkje dei kjempestore konklusjonane om at alle blir påverka på same måte. Når det gjeld valforsking, kan ein ikkje lenger fortelje kva parti folk vil stemme på ut frå kven foreldra deira var. Det er mykje meir mobilitet og individualisme. Verken familiebakgrunn eller jobb spelar same rolle for å avgjere dei politiske preferansane. Og medieforskinga snakkar mindre om «massemedia» og meir om person

leg mediebruk. Den individuelle fleksibiliteten blir stadig større, og det er eit perspektiv som både statsvitskap og medievitskap er opptekne av.

 

Om det er slik at politikken blir meir og meir mediestyrt, kan vi òg få stadig tettare samanveving av statsvitskap og medievitskap?

Ja, det er mykje å snakke saman om for delar av statsvitskapen og delar av medieforskinga.

 

Vil du seie at medieforskinga generelt klarer å fange opp dei raske endringane i medieteknologi og mediebruk? Eller er det eit langt etterslep?

Eg synest medieforskinga har vore veldig oppteken av å fange opp utviklinga. Det å forske på dei nyaste duppedittane har vore eit kjenneteikn ved medieforskinga. Eg er vel meir ein som tilhøyrer ettersleparane, eg synest medieforskinga har vore veldig kjapp til å plukke opp nye trendar.

 

For kjapp?

Ein kan hevde det, i den forstand at ein kan stille spørsmål ved kor nye ein del ting eigentleg er. Må vi kaste vrak på alle teoriar og modellar fordi det har kome nokre nye tekniske løysingar? Ein kan bli for oppteken av alt det nye, og gløyme eldre medium som framleis spelar ei viktig rolle.

 

Kan du utdjupe litt meir om kva slag medieforsking du gjerne vil sjå meir av?

Tja, vi har jo alle våre kjepphestar – og eg vil like å sjå meir norsk samfunnsvitskapleg medieforsking. Eg vil òg like å sjå meir komparativ medieforsking – der ein direkte samanliknar ulike medieforhold på tvers av landegrensene. Det meste av forskinga til no har bestått av einskildståande casestudiar, eller internasjonale prosjekt der ein i liten grad utnyttar dei komparative mogleikane, men presenterer analysane land for land.

 

Korleis tolkar du den tilliten du har blitt vist gjennom Fremragende unge forskere--tildelinga? Kva slag signal inneber det, og kva slag ansvar pålegg det deg?

Tildelinga av YFF-midlar var visstnok basert på to overordna kriterium: Den vitskaplege kvaliteten til søkjaren, og sjølve prosjektskildringa. Dermed må eg vel tolke dette slik at komiteen hadde stor tru på det prosjektet eg søkte på, og at dei synest dette er viktig. Men det må jo òg tyde at dei har hatt sansen for det eg har gjort før. Det heiter seg at formålet med YFF-ordninga er å gje yngre talentfulle forskarar høve til å nå internasjonal toppklasse og utvikle gode forskingsleiarar. Eg er jo smerteleg klar over at det gjev ei viss fallhøgd. Men det må eg ikkje tenkje på no. No er det først og fremst mitt ansvar å sørgje for å få tilsett gode medarbeidarar som er metodisk dyktige og internasjonalt orienterte. Etter kvart blir det òg mitt ansvar at prosjektet produserer gode forskingsresultat som blir formidla i kanalar som når ut både nasjonalt og internasjonalt.

 

Det er ikkje mange samfunnsforskarar som får slike tildelingar. Kva tenkjer du om fordelinga mellom samfunnsfaga og realfaga når det gjeld tildeling av midlar?

Eg var vel ein av tre samfunnsvitarar i denne utdelingsrunden. Teknologisk og medisinsk forsking er sjølvsagt svært, svært viktig. Men for at vi skal kunne leve i gode samfunn må vi òg satse på samfunnsvitskapleg forsking. Som samfunnsvitar er eg jo oppteken av at vi får «vår del», utan at eg har noka veldig klar meining om kor stor prosentdel av kaka det er.

 

Kan nytteorienteringa i Forskingsrådet og hos andre finansieringskjelder på sikt ta kverken på den meir kritiske, humanistiske medieforskinga?

Nja, korleis det går med den kritiske humanistiske medieforskinga er jo òg eit empirisk spørsmål. Det eg er mest oppteken av, er at Forskingsrådet og andre løyvande instansar ikkje ser seg blinde på den umiddelbare nytteeffekten til forskinga. Det vil skade grunnforskinga som må liggje i botnen.