Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Frå kulturell velferdspolitikk til revisjon og kontroll

Historisk bakgrunn for Europarådets evaluering av nasjonal kulturpolitikk i 1980-åra med Sverige som eksempel
Prof. emeritus, Universitetet i Sørøst-Norge

Artikkelen handlar om bakgrunnen for at Europarådet i 1985 etablerte eit program for evaluering av medlemsstatane sin kulturpolitikk. Eit utgangspunkt er at det skjedde ei ideologisk vending i nyliberal retning i den vestlege og europeiske kulturpolitikken i 1980-åra. Men den historiske bakgrunnen for programmet var den politikkutviklinga som skjedde i regi av Unesco i løpet av 1960- og 1970-åra. To sentrale aktørar i Unescos utvikling av ein kulturpolitisk strategi var embetsmennene Augustin Girard, leiaren for utviklingsavdelinga i det franske kulturdepartementet og Carl-Johan Kleberg, byråsjef i Statens kulturråd i Sverige. Den første delen av artikkelen viser korleis dei samarbeidde frå slutten av 1960-talet og gjennom 1980-åra, først i Unesco og seinare i Europarådet. Den andre delen av artikkelen er ein empirisk analyse av Europarådet si evaluering av svensk kulturpolitikk i 1990. Sverige var det andre landet som let seg evaluere, etter Frankrike, som vart evaluert i 1988. I den tredje og siste delen av artikkelen blir Europarådets evalueringsprogram sett inn i ein større politisk samanheng, og konklusjonen er at det ikkje var tilfeldig at dette programmet kom til i 1980-åra: Dette var tiåret for ei ideologisk forskyving i kulturpolitikken – som på mange andre politikkområde – der nyliberale idear og krav om nye legitimeringsargument dukka opp i kulturpolitikken, blant andre krava om økonomisk effektivitet, nye leiarskapsprinsipp, standardisering, mindre stat og meir private initiativ. Dei politiske argumenta frå 1970-åra følgde nok med, men var ikkje lenger tilstrekkelege.

This article is a study of the background and context of the evaluation programme of cultural policies of member states that the Council of Europe launched in 1985. One point of departure is that in the 1980s there was an ideological move in Western and European cultural policies in neoliberal direction, but the historical background goes back to the policy development that took place within the frames of Unesco in the 1960s and the 1970s. Two important agents in the formation of Unesco’s cultural policy strategy were the high rank civil servants Augustin Girard, head of the development and research unit of the French Ministry of Culture, and Carl-Johan Kleberg, director of research and development activities of the Swedish Arts Council. The first part of the article shows how they co-operated from the late 1960s on and into the 1980s, first within a Unesco context and later within the Council of Europe. The second part of the article is an empirical analysis of the Council of Europe’s evaluation of Swedish cultural policies in 1990. Sweden was the second country that was evaluated by European experts, only preceded by France, which was evaluated in 1988. In the third and last part of the article the European evaluation programme is analyzed and discussed in a wider political context, and the conclusion is that it was no accident that the programme came into being in the 1980s: This was the decade when ideological positions in cultural policies – as in other policy areas – were on the move. Neoliberal ideas and new legitimation arguments became visible in cultural policy discourse, for example the need for economic efficiency, new leadership and management principles, standardization, less state and more private initiatives. Many political arguments from the 1970s were still valid but they were no longer considered to be sufficient.

Introduksjon: Ideologisk vending i kulturpolitikken

1980-åra markerte ei ideologisk vending i offentleg politikk i mange vestlege demokrati. Nye argument for å forsvara offentlege investeringar dukka også opp i kulturpolitikken – dei kulturpolitiske velferdsargumenta frå 60- og 70-talet hadde ikkje lenger den same legitimiteten og vart supplerte med økonomiske og sosialpolitiske argument. Kulturinstitusjonane og kulturlivet skulle vera nyttige på ein meir direkte måte enn før og bidra til å løyse sosiale og økonomiske problem i samfunnet.

Fleire kulturpolitikkforskarar har peikt på dette, og mange kan skrive under på Anders Frenander si formulering der han hevdar at det i 1980-åra gjekk føre seg eit ideologisk skifte i vestlege velferdsstatar: «Balansen försköts kraftigt i nyliberal, antistatlig, individualistisk och marknadsvänlig riktning» (Frenander 2011:26). Dette ideologiske hamskiftet fekk verknader på alle politikkområde og var ein verdsomfattande prosess som vart ytterlegare forsterka i 90-åra.

Peter Duelund (2003:564) skriv i ei oppsummering om den nordiske kulturpolitikken i perioden 1985–1995: «En social og økonomisk instrumentalisering af kultur- og kunstpolitikken kombineret med en nedtoning af oplysningssigtet og nødvendigheden af statslige regluleringsordninger i forhold til kulturindustrien. Forandringen virkeliggøres bl.a. gennem, at staten overlader de lokale myndigheder en større del av kulturens finansiering og implementering. Den kunstneriske rettighedsbeskyttelse udvides til nye områder i teknologiens og producenternes favør (1985–1995)».

80-åra var ei brytningstid ikkje berre i den nordiske, men også den vesteuropeiske kulturpolitikken. Det er utgangspunktet for denne artikkelen, som handlar om bakgrunnen for Europarådets evalueringsprogram av nasjonal kulturpolitikk frå midten av 1980-åra. Eg skal som eit empirisk eksempel presentere og analysere Europarådets evaluering av svensk kulturpolitikk i 1990. Til slutt skal eg sjå på dette evalueringsprogrammet i ein vidare historisk og politisk kontekst.

Mot denne bakgrunnen har eg formulert tre forskingsspørsmål som eg skal svara på i denne artikkelen:

  1. Kva var den historiske bakgrunnen for at Europarådet i 1985 etablerte eit program for evaluering av nasjonal kulturpolitikk, og kven var dei sentrale aktørane som stod bak utforminga av programmet?

  2. Korleis vart evalueringane gjennomførte i praksis?

  3. Korleis kan dette evalueringsopplegget analyserast og forklarast på bakgrunn av dei ideologiske brytningane i den vestlege verda i 1980-åra?

Artikkelen har konkret denne strukturen: Etter dette innleiande avsnittet vil eg gi ein kort presentasjon av kva Europarådet sitt evalueringsprogram gjekk ut på. Deretter kjem eit avsnitt som handlar om den historiske bakgrunnen for det internasjonale kulturpolitikksamarbeidet i Unesco og Europarådet som førte fram til evalueringsprogrammet. Her legg eg vekt på innsatsen til to aktørar som i eigenskap av embetsmenn spela ei viktig rolle i utviklinga av programmet – Augustin Girard i det franske kulturdepartementet og Carl-Johan Kleberg i Statens kulturråd i Sverige. Som eit empirisk eksempel presenterer og analyserer eg deretter Europarådet si evaluering av kulturpolitikken i Sverige i 1990. Artikkelen blir avslutta med ein diskusjon om denne typen evaluering sett i lys av det politiske klimaet i 80- og 90-åra.

Europarådet sitt evalueringsprogram, 1985

På ein konferanse i Stockholm i 1985 bestemte Europarådet (Council of Europe) seg for å lansere eit forsøksprosjekt med evaluering av kulturpolitikk i medlemslanda (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:56–57). Frankrike var det første landet som i 1988 let kulturpolitikken sin evaluere etter dette opplegget. Det andre landet i rekka var Sverige, der Europarådet evaluerte kulturpolitikken i 1990.

Grunnmodellen for Europarådets ‘country reviews’ var OECD’s (The Organization for Economic Co-operation and Development, 1961) evalueringar av utdanningspolitikk. Frå 1960-åra og framover har OECD gjennomført ’country reviews’- dvs. nasjonale evalueringar – av utdanningspolitikken i medlemslanda. Motivet for desse evalueringane har vore å utvikle metodar og reiskapar for å kunne beskrive, måle, vurdere og samanlikne utdanningspolitikken og resultata av han i ulike land. Tre typar spørsmål har vore grunnleggande i desse undersøkingane: Kva er måla for den aktuelle politikken? Kva for innsatsar blir gjorde for å nå måla? Kva er resultatet eller effektane av innsatsane sett i forhold til måla?

Dette er klassiske evalueringsspørsmål som har vore styrande for mange evalueringar i offentleg sektor sidan 1980-åra. Men Ritva Mitchell (2002) peiker på at ein i Europarådet sitt program valde å bruke nemninga ‘review’ (og ‘country reviews’) i staden for ‘evaluations’ for å signalisere at kulturen og kulturpolitikken hadde ei spesiell stilling som ikkje direkte kunne samanliknast med utdannings- og forskingspolitikk. Ein følgje av dette var at «an inherent tension beteween a more rationalist and a more value-based approach was built in the CoE review programme», skriv Mitchell (2002:10). Programmet fekk derfor både eit økonomisk-instrumentelt fokus med vekt på ressursbruk, organisering og ledelse og eit verdiorientert fokus med vekt på å forstå og utvikle kulturpolitikken sine funksjonar i samspel med kultursektoren og borgarane sine kulturinteresser.

Ein viktig premiss for programmet var at Europarådet meinte det faktisk var muleg å utarbeide ein samanliknande evalueringsmetodikk som skulle passe for alle medlemslanda. Programmet hadde såleis universalistiske ambisjonar – individuelle og nasjonale særtrekk måtte vike for allmenne omsyn. Dette viste seg seinare å by på store utfordringar. Og kva som var allment, vart først og fremst definert av dei sterkaste aktørane bak programmet.

Som allereie sagt var det særleg to land i Europarådet som arbeidde for å få dette i gang: Frankrike og Sverige. Og det var ikkje kulturpolitikarane i dei to landa som gjekk i brodden, men to tunge kulturbyråkratar – ledaren for forskings- og utredningsavdelinga i det franske kulturdepartementet, Augustin Girard, og byråsjef og ledar for utredningsenheten i Statens kulturråd, Carl-Johan Kleberg. Ein viktig person i dette arbeidet var også den vitskaplige eksperten i Statens kulturråd, sosiologen Göran Nylöf, som utarbeidde ein modell for evaluering av nasjonal kulturpolitikk (Nylöf, 1985 og 1997).

Eg har i tidlegare publikasjonar hevda at toppbyråkratar i embetsverket saman med profesjonelle ekspertar i kulturinstitusjonane (museum, bibliotek, galleri, teater, konserthus, osv.) har sentrale og avgjerande posisjonar i utforminga og iverksettinga av kulturpolitikken, ikkje berre nasjonalt, men også internasjonalt (Vestheim 2012a, 2012b og 2016). Byråkratar (civil servants) på overordna nivå er ofte ekspertar på to måtar: Dei har ei akademisk utdanning og ein fagleg ekspertkunnskap som er direkte relevant for det politikkområdet dei forvaltar, og dei er ekspertar som byråkratar i den forstand at dei arbeider innanfor for eit politisk og administrativt system som gjer dei formelle vedtaka. Det er også embetsverket som set i verk dei formelle politiske vedtaka. Med andre ord er dei både premissleverandørar for dei politiske vedtaka og dei har seinare ansvar for å omsetta desse vedtaka i praktisk politikk. Det gir dei stor makt.

Det kan seiast også om internasjonalt kulturpolitisk samarbeid: Det er ofte toppbyråkratar som initierer, utformar, organiserer og formidlar kulturpolitiske idear og tiltak. Kvalifikasjonane og eigenskapane hos den enkelte byråkraten har derfor stor innverknad på resultatet. Carl-Johan Kleberg og Augustin Girard er to eksempel på slike byråkratar. Og i det følgjande skal vi sjå korleis dei gjennom parallelle yrkeskarrierar var med på å påverke utviklinga av vesteuropeisk og internasjonal kulturpolitikk gjennom fleire tiår.

Historisk bakgrunn: Internasjonal kulturpolitikk i 1960- og 1970-åra

Men for å forstå Europarådet sine evalueringstiltak i 1980-åra, skal vi også rekapitulere noen av dei internasjonale kulturpolitiske tiltaka som vart gjennomførte i 1960- og 1970-åra og som danna erfaringsbakgrunn for det evalueringsprogrammet som Europarådet lanserte i 1985.

Dei kulturpolitiske debattane i dei nordiske landa og i andre vesteuropeiske land i 1960-åra hadde rot i den allmenne velferdspolitikken etter den andre verdskrigen. Debattane handla mye om demokratisering gjennom spreiing av den etablerte danningskulturen i eit velferdspolitisk perspektiv. Kulturen skulle vera eit sosialt gode på linje med andre gode i velferdsstaten.

Eit anna trekk ved debattane var at representantar for dei nasjonale kulturelitane kjende seg truga av den angloamerikanske massekulturen, og mange kulturpolitikarar var skeptiske til at industrikulturen i stigande grad overtok fritida til samfunnsborgarane. Dei frykta at nasjonalkulturane kom til å tape i konkurransen om borgarane sine kulturinteresser.

Eitt resultatet av den kulturpolitiske diskusjonen i 1960-åra var utviklinga av ‘den nye kulturpolitikken’, som vart vedtatt av dei nordiske nasjonalforsamlingane i første halvdelen av 1970-åra, og for Sveriges del i 1974.

Men dette var ikkje berre resultatet av ein nordisk prosess. Sverige var i denne perioden svært aktiv både i Unesco og i Europarådet. Sverige, representert ved Carl-Johan Kleberg, og Frankrike, representert ved Augustin Girard, kom til å bli sentrale aktørar for å etablere eit internasjonalt samarbeid om kulturpolitikken.

Augustin Girard gav tidleg uttrykk for at han hadde mista trua på den eliteorienterte overrislingspolitikken som André Malraux stod for i 1960-åra. I ein artikkel frå 1965, «Les Tâches du Présent» (‘Dagens oppgåver’) tok han utgangspunkt i at auka fritid (‘loisir’) førte med seg ein ny dimensjon i kvardagslivet og at innhaldet i fritida ville få store konsekvensar for samfunnsutviklinga i framtida. Han skreiv om «une véritable mutation des besoins», dvs. at det oppstod nye behov for dei store folkemassane, men kva desse behova bestod i, det visste ein lite om. Han gjekk derfor inn for å gjennomføre vitskaplege undersøkingar for å få kunnskap om desse behova. Når ein hadde denne kunnskapen, kunne ein lettare utforme ein kulturpolitikk som kunne komma alle til gode, ikkje berre den sosiale eliten, hevda han. I den same artikkelen argumenterte Girard for internasjonale og komparative undersøkingar for at ein kunne samanlikne kulturpolitikken i ulike land og for at landa på denne måten kunne lære av kvarandre (Girard 1965a:2–3).

I ein annan artikkel frå same året (Girard 1965b:4) lanserte Girard tanken om at ein skulle forske systematisk om kulturvanar, kulturproduksjon og kulturformidling slik at kulturpolitikken kunne utviklast med grunnlag i statistiske data om behov og utviklingstendensar i samfunnet.

Vi kan derfor slå fast at Augustin Girard hadde eit sosiologisk syn på kulturutviklinga i samfunnet og han meinte at staten hadde eit like stort ansvar for den som for økonomisk og sosial utvikling. Og han hadde allereie orientert seg mot eit breitt og sosialt nyansert kulturbegrep (Vestheim 2010:192–193). Resonnementa hans peikte framover både mot 1970- og 1980-åra. Men han hausta mye forakt og kritikk frå den franske kultureliten for desse synspunkta, dei såg på sosiologiske analysar av kunst og kultur som ein trugsel mot den kunstnariske fridommen.

Initiativ gjennom Unesco

Som ledar av forskings- og utredningsavdelinga i det franske kulturdepartementet frå 1963, vart Girard i 1966 også medlem i den franske delegasjonen til generalkonferansen i Unesco (Vestheim 2010:191). På generalkonferansen det året vedtok Unesco det første politikkdokumentet om internasjonalt kultursamarbeid, Déclaration des principes de la coopération culturelle internationale (Unesco 1966) (‘Erklæring om prinsippa for internasjonalt kultursamarbeid’). Girard hadde som sekretær for ei arbeidsgruppe som hadde utearbeidd teksten, ført formuleringane i pennen, men det var Pierre Moinot – blant anna rådgjevar for kulturminister André Malraux, medlem i den franske Unesco-kommisjonen og romanforfattar – som presenterte forslaget (Martin 2011:216). Erklæringa peikte på at kulturpolitikken måtte gå lenger enn å støtte utveksling av erfaringar mellom sosiale elitar, men for å få kunnskap om kulturbehova til breiare samfunnslag, trong ein forsking. Det synspunktet var i samsvar med dei nettopp omtala artiklane til Girard.

Allereie året etter, i 1967, arrangerte Unesco ein rundebordskonferanse i Monaco, der Girard også fungerte som sekretær (‘rapporteur’). På denne konferansen var ei rekke personar til stades som seinare kom til å få stor betydning for kultursosiologien, for eksempel Richard Hoggart, Pierre Bourdieu og Joffre Dumazedièr. Men der var også Carl-Johan Kleberg, som var den einaste representanten frå Norden.

Kleberg (2011:236–237) fortel at han fekk kontakt med Girard fordi han på vegner av Sverige svara på eit spørjeskjema som Girard sende ut for å førebu konferansen. Før konferansen redigerte Girard også eit arbeidsdokument, Réflexions préalables sur les politiques culturelles (Girard 1969) (‘Førehandsrefleksjonar om kulturpolitikk’). Kleberg hevdar at dette var det første grunnlagsdokumentet i det internasjonale samarbeidet om kulturpolitikk i Unesco. Dette samarbeidet vart seinare også ført vidare i Europarådet.

Unesco-erklæringa i 1967 vart, ifølgje Kleberg, den første etappen i utviklinga av eit dokument som Unesco publiserte i 1972, Développement culturel: expériences et politique (Unesco 1972) (‘Kulturutvikling: erfaringar og politikk’). Dokumentet var signert av Augustin Girard. Kleberg (2011:236) omtalar dette som «l’ouvrage de référence de notre domaine» (‘referanseverket for vårt område’), og med det meiner han at dette dokumentet vart grunnlaget for ‘den nye kulturpolitikken’ i 1970-åra (Vestheim 2010, Meland og Petersen 2010).

På Monaco-konferansen i 1967 oppstod det ein debatt om korleis ein skulle gjennomføre komparative studium av kulturpolitikken i medlemslanda. I denne diskusjonen gjekk Girard inn for tematiske analysar på tvers av landegrensene, mens Kleberg ville ha nasjonale studiar etter den same lesten slik at dei kunne samanliknast. Carl-Johan Kleberg fekk ikkje gjennomslag for det på dette tidspunktet, men her finn vi ideen til det som seinare vart realisert i regi av Europarådet.

Og så, på Unescos generalkonferanse i 1968, vart det bestemt at dei ansvarlege ministrane for kulturpolitikken i ulike land skulle inviterast til ein konferanse i 1970. Kleberg kommenterer dette slik: «Eg var svært tilfreds med dette vedtaket, ettersom eg i mine innlegg og forslag hadde understreka at det var nødvendig å møte dei som hadde ansvar for kulturpolitikken og som, merkeleg nok, ikkje hadde vorte inviterte til Monaco: For meg er kulturpolitikken eit spørsmål om politikk!» (Kleberg 2011:237).1

For å førebu kulturministerkonferansen i 1970 organiserte Unesco i 1969 eit ekspertmøte i Paris. Kleberg var den einaste nordiske deltakaren også på dette møtet. Girard var sjølvsagt ein sentral deltakar og rapporteur.

Eitt synspunkt som ekspertane diskuterte og som dei ville at politikarane skulle ta opp på den kommande konferansen i 1970, var at kulturpolitikken måtte frigjera seg frå det konvensjonelle kulturbegrepet, avgrensa til kunsten, og ta opp i seg kulturelle eigenaktivitetar blant samfunnsborgarane. Samfunnsborgarane skulle ikkje berre vera passive konsumentar av ein profesjonell kunst som var verdibestemt av den kulturelle eliten, dei skulle vera medskaparar av kulturen. Ekspertane argumenterte såleis for ei ‘demokratisering av tilgjenget til den kulturelle utviklinga’ – «l’accès démocratique au développement culturel» (Unesco 1969).

Den første kulturministerkonferansen vart såleis arrangert i Venedig i 1970, Girard var sekretær også for denne konferansen og han redigerte sluttrapporten frå konferansen (Unesco 1970). Konferansen diskuterte blant anna kva for rolle offentlege styresmaker skulle ha i kulturpolitikken, organisering av kulturpolitikken, internasjonalt samarbeid og Unescos rolle. Forsking og kunnskapsproduksjon om kulturpolitikk var også eit viktig tema.

Den tredje i serien av Unesco-konferansar det er naturleg å nemne, vart arrangert i Helsinki i 1972. Og rapporten frå denne konferansen var den før omtala Développment culturel: expériences et politiques. Rapporten kan karakteriserast som ein syntese av det tidlegare samarbeidet innanfor Unesco der dei to aktørane Girard og Kleberg var nøkkelpersonar. Girard var nok primus motor, men Kleberg var ein god nummer to.

På dette tidspunktet arbeidde Kleberg med den store kulturutredninga som førebudde ‘den nye kulturpolitikken’ i Sverige. Utredninga fekk namnet Ny kulturpolitik (SOU 1972:66), og i 1974, da Riksdagen behandla den proposisjonen som var basert på denne utredninga, vart Kulturrådet ved riksdagsvedtak etablert som statleg myndighet og armlengdsorgan for kulturpolitikken. Kleberg (2011:237) seier at Helsinki-konferansen og resultatet av den gjorde at han oppdaga at «mange av dei viktige ideane som eg trudde var spesielle for oss, dei var gjenstand for diskusjon over alt».2

Vidareføring gjennom Europarådet

Det arbeidet som Girard og Kleberg initierte via Unesco i 60-åra, og som primært handla om å få i stand internasjonale nettverk og utvikle metodar og verktøy for å forske om kulturpolitikken og verknadene av han, vart ført vidare i Europarådet. Girard skreiv allereie i ein artikkel i 1968 at Europarådet var den internasjonale organisasjonen som burde ta på seg å koordinere eit slik utrednings- og forskingsarbeid. Argumentet hans var at Europarådet hadde erfaring med ekspertkomitear på ulike område og hadde kontinuerleg kontakt med regjeringane i medlemslanda. Han meinte også at føresetnaden for å få til eit internasjonalt nettverk for forsking og utvikling av kulturpolitikken, var at det fanst eit minimum av konsensus om begrepa og kva dei betydde (Girard 1968:11–12, Martin 2011:219). Det låg i korta at han meinte det var lettare innanfor Europarådet enn innanfor Unesco, der dei kulturelle forskjellande naturleg nok var større. Unesco var dessutan ein meir byråkratisk og tungrodd organisasjon enn Europarådet.

I 1972 tok Girard initiativ til eit kollokvium mellom Unesco og Europarådet. Møtet vart også støtta av Fondation européenne/European Foundation (Martin 2011:218–219). Dette initiativet var ei logisk oppfølging av det Girard tidlegare hadde sagt om at Europarådet burde engasjere seg i forsking og evaluering av kulturpolitikken, og i åra som kom, vart han sjølv ein sentral ressursperson for Europarådet.

Ei rekke møte og kollokvium vart organiserte i regi av Europarådet i 1970-åra (Yerres 1975, Oslo 1976, Athen 1978), der det vart lagt vekt på diskusjon om metodeutvikling og statistikk for kulturområdet. Girard var ‘rapporteur’.

I desse åra tok Girard også opp igjen den tidlegare ideen til Kleberg om eit internasjonalt program for evaluering av den samla kulturpolitikken i nasjonalstatane. Opprinneleg var han, som alt nemnt, for tematiske evalueringar, ikkje evaluering av den samla kulturpolitikken. At Girard let seg overtyde og skifta meining, må nok Kleberg ta æra for. Klebergs rolle i denne prosessen blir også stadfesta av Gérald Grandmont, ledar for utrednings- og evalueringsavdelinga i kulturdepartementet i Québec, og som i 1984 haddde i oppdrag frå Girard å førebu eit dokument som skulle brukast i seminaret i Stockholm i 1985. Grandmont (2011) skriv: «Augustin Girard, aura été, avec Carl-Johan Kleberg, le Suédois, une des chevilles ouvrières de cette remarquable démarche d’évaluation des politiques culturelles nationales que conduira par la suite le Conseil de l’Europe»3 (Grandmont 2011:232). Girard og Kleberg vart såleis peikte ut som hovudpersonane og drivkrafta bak Europarådet sitt evalueringsprosjekt.

I april 1985 arrangerte Europarådet i samarbeid med det svenske utdannings- og kulturdepartementet det før nemnde seminaret i Stockholm. I sluttrapporten frå seminaret vart det konkludert med at det var behov for å utvikle metodar for evaluering av kulturpolitikk, at utveksling av erfaringar og løysingar burde aukast og at det var behov for å utvikle statistiske indikatorar for det kulturpolitiske området (Swedish Ministry of Education and Cultural affairs, 1986, og Nylöf 1985). Europarådet aksepterte forslaga i rapporten og dermed var det klart for å setta i gang dei to første evalueringane, i Frankrike og Sverige (Kleberg 2002:1–2).

Sosiologen Göran Nylöf var den som utarbeidde metodiske prinsipp for evaluering av dei nasjonale kulturpolikkane (Nylöf 1985 og 1997). Dei teoretiske utgreiingane hans kom til nytte både i evalueringane av den franske og den svenske kulturpolitikken. Han hadde erfaring som evalueringsforskar frå andre politikkområde, og det var den innsikta han tok med seg til det kulturpolitiske feltet. Han utarbeidde ein definisjon av kva evaluering skulle vera, diskuterte mål, verkemiddel og resultat i evalueringsprosjekt. Han reflekterte over kvalitative og kvantitative indikatorar, tok for seg analysar av både innsats, resultat og årsaker til endringar, osv. (Nylöf 1997: 361–376). Mange av dei evalueringane som vart gjennomført seinare, bygde delvis på Nylöfs teoriar og vidareutvikling og tilpassing av dei.

Mot den bakgrunnen som er presentert dei føregåande avsnitta, skal eg nå gå over til å sjå konkret på Europarådet si evaluering av kulturpolitikken i Sverige (1990).

Organisering av Europarådets evaluering

Prosessen for Europarådets evaluering av nasjonal kulturpolitikk vart delt inn i tre steg: 1) Utdannings- eller kulturdepartementet i det landet som skulle evaluerast, skulle først utarbeide ein beskrivande og dokumenterande rapport om måla for den nasjonale kulturpolitikken, kva for innsatsar som var gjorde for å nå måla og kva for resultat innsatsane hadde ført til. 2) På grunnlag av den nasjonale rapporten og andre relevante opplysningar pluss eit besøk på noen veker i vedkommande land, skulle ei gruppe av utanlandske ekspertar kritisk granske vedkommande lands kulturpolitikk og levere ein eigen rapport. I denne rapporten skulle dei også gi råd for framtidig utvikling av kulturpolitikken. 3) Dei internasjonale ekspertane skulle så møte dei ansvarlege kulturpolitikarane i vedkommande land til ein presentasjon og diskusjon om resultatet av granskinga.

Frå Europarådet og medlemslanda si side var det eit viktig poeng å utvikle kunnskap om kulturpolitikken i dei enkelte landa som var samanliknbar og som var tilgjengeleg for alle medlemslanda. Den nasjonale interessa låg i at eit land kunne få ei ekstern gransking av sin eigen kulturpolitikk og få råd om endringar og forbetringar.

Som ein ser av dette opplegget, hadde det ansvarlege departementet for kultursaker (i Sverige på den tida Utbildningsdepartementet) stor innverknad som premissleverandør til den internasjonale ekspertgruppa, for det var departementet som samla inn materiale, dokumenterte gjennom statistikk og beskreiv den kulturpolitiske situasjonen. Til ein viss grad kan ein såleis seia at dette var ei sjølvevaluering som i neste omgang vart grunnlaget for ei ekstern evaluering.

I Sverige vart arbeidet organisert på den måten at den sosialdemokratiske regjeringa i 1986 sette ned ei arbeidsgruppe der ledaren var statssekretæren i Utbildningsdepartementet, Gunnar Svensson. Utbildningsdepartementet var elles representert ved Ernst Erik Ehnmark, Göran Lannegren og Hans Sand. Kulturrådet fekk det praktiske ansvaret for å utarbeide den nasjonale rapporten i samarbeid med ledargruppa, og nøkkelpersonane frå Kulturrådet var byråsjef Carl-Johan Kleberg og den vitskaplige eksperten i Kulturrådet, Göran Nylöf (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:57). Dette var heilt i samsvar med Kulturrådet sitt oppdrag, som var forvaltning og fordeling av ressursar, men som også skulle arbeide med utredning, dokumentasjon og rådgiving for departementet. Det politiske ansvaret for rapporten låg sjølvsagt i Utbildningsdepartementet.

Eit problem med slike «country reviews» var at begrepet kulturpolitikk hadde ulikt innhald og omfang i dei forskjellige landa. For å komma fram til resultat som kunne samanliknast, måtte analysane avgrensast til noen få problemstillingar og område som ein gjekk ut frå var felles for alle land. Det endelege resultatet av diskusjonar om dette var at tre hovudspørsmål vart løfta fram:

«Vad har insatserna för att främja det konstnärliga skapandet och den konstnärliga produktionen lett till? Vad har insatserna för att decentralisera aktiviteter och ansvar lett till? Vad har insatserna för att vidga publiken lett till?» (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:63).

Alle desse tre temaene hadde direkte relevans til måla i ’den nye kulturpolitikken’ frå 1974. Spørsmålet om kunstnarisk skaping og produksjon svara til den svenske målformuleringa frå 1974 om at kulturpolitikken skulle bidra til å «möjliggöra konstnärlig och kulturell förnyelse», og om temaet desentralisering heitte det i dei svenske måla at kulturpolitikken skulle «främja en decentralisering av verksamhet och beslutsfunktioner inom kulturområdet».

Det siste spørsmålet om å nå nye publikumsgrupper hadde ikkje ei eiga målformulering i den svenske kulturpolitikken, men det var eit prinsipp som låg til grunn for fleire mål og var på mange måtar grunnideen i heile kulturpolitikken i 70-åra.

At temaet om kunstnarisk skaping og produksjon kom med, kan sikkert forklarast med at kunsten var ein sentral del av kulturpolitikken i alle land, derfor kunne ein her gjera samanliknande analysar. Men frå svensk synsvinkel var dette ei tyngdforskyving i retning av fokus på kunstpolitikk, som var ei innsnevring i forhold til den breie og meir omfattande svenske kulturpolitikken slik han vart formulert i 70-åra. Konsekvensen av dette var at store delar av svensk kulturpolitikk, f.eks. mediepolitikken, kulturmiljøpolitikken, kulturarvspolitikken og politikken overfor det frivillige organisasjonslivet og folkeopplysningsorganisasjonane i mindre grad var med i evalueringa. Evalueringsgruppene arbeidde altså ut frå eit smalare og meir «europeisk» kulturpolitikkbegrep.

Ettersom evalueringa også berre handla om statleg kulturpolitikk, kom heller ikkje den regionale og kommunale kulturpolitikken med. På dette tidspunktet stod kommunane for ca. 50 prosent av dei offentlege kulturutgiftene, landstinga for 7–8 prosent og staten for vel 40 prosent. Og fordi evalueringa berre gjaldt delar av den statlige kulturpolitikken, omfatta evalueringa i realiteten 20–30 prosent av det statlege kulturengasjementet, målt i pengar.

La oss så sjå litt nærmare på dei utviklingstrekka i kulturpolitikken etter 1974 som departementet framheva i rapporten til Europarådet.

Utbildningsdepartementets rapport til Europarådet

I rapporten til Europarådet skreiv departementet at noe av det viktigaste som var oppnådd i perioden 1974–1988, var oppbygginga av ein regional struktur for kulturaktivitetar i form av länsteatrar, länsbibliotek, länsmuseum og regionale musikkinstitusjonar. Dei peikte også på at både landstinga og kommunane i perioden hadde bygd opp eit kulturpolitisk apparat for støtte til kulturen, at organisasjons- og foreiningslivet hadde hatt stor framgang og spela ei viktig rolle i det lokale kulturlivet. Desentraliseringa i kulturpolitikken gjaldt derfor både «decentraliserad beslutsfattande» og støtte til «decentraliserad kulturverksamhet». Formelt stod alle kommunar likt når det gjaldt investeringar i kultur, det var i prinsippet opp til dei lokale politikarane å bestemme ambisjonsnivået i kulturpolitikken. Dette var ein konsekvens av arbeidsdelinga mellom staten, landstinga og kommunane. Departementet nemnde da også at nivået på kultursatsingar i kommunane var svært varierande. Det same gjaldt landstinga, som også var nye aktørar i kulturpolitikken ettersom dei fekk kulturpolitisk ansvar først i og med 1974-vedtaket i riksdagen. Departementet meinte også at ansvarsgrensene mellom kommunane og landstinga var uklare og at det var behov for meir samarbeid og koordinering.

Departementet nemnde også at kulturarvsspørsmål hadde komme høgare opp på den politiske dagsordenen.

I tabellform viste departementet at talet på kunstnarar hadde auka frå 18 370 i 1975 til 22 668 i 1985, dvs. ein auke på ca. 23 prosent (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:167). Denne tilveksten var ifølgje rapporten ikkje konsentrert til storbyregionane, men likevel var det relativt flest kunstnarar i forhold til innbyggartalet i Stockholm – om lag 50 kunstnarar pr. 10 000 innbyggarar – mot eit gjennomsnitt på ca. 15 elles i landet. Gøteborg og Malmø låg på ca. 25. Auken i talet på kunstnarar på 70-talet hadde likevel til ein viss grad funne stad i regionar utanfor Stockholm, dvs. at ei viss desentralisering av kunstnarisk aktivitet hadde skjedd.

Når det gjaldt den gjennomsnittlege inntekta for profesjonelle kunstnarar, mangla departementet pålitelig statistikk og kunne derfor ikkje seia noe om uviklinga over tid. Det var også vanskeleg for departementet å seia noe om fornying av den kunstnariske produksjonen i perioden – ja, dei hevda faktisk at det var umuleg å måle dette:

«De mått som här kunnat redovisas på förverkligandet av målet att stödja konstnärligt skapande och konstnärlig produktion är med nödvändighet förenklade. Det centrala i kulturpolitiken på detta område är att stimulera kreativitet och förnyelse. Där är det svårt, ja omöjligt, att finna objektiva mått» (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:171).

Departementet siterte elles kulturministerens kommentar i budsjettproposisjonen 1988, der regjeringa signaliserte at dei ville stille kritiske spørsmål for å stimulere fornyinga av kunst- og kulturlivet: «Det är nödvändigt att våga ifrågasätta etablerade verksamheter som i längden kanske saknar berättigande eller rent av brister i kvalitet» (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:171).

Men fornyelse, kulturpolitisk sett, dreia seg ikkje berre om økonomi, men også om leiarskap og organisasjon. Var dette først og fremst eit signal til dei tradisjonelle kulturinstitusjonane om at dei kunne vente seg krav om endringar i åra som kom? I alle fall såg det ut som om departementet såg føre seg fornyelse innanfor eksisterande økonomiske rammer, for ekspansjon gav dei offentlege kulturbudsjetta lite rom for.

Deltaking i kulturlivet skulle vera eit sentralt demokratikriterium i Europarådets evalueringar, og å auke deltakinga i kulturlivet var ein faneberande idé i ‘den nye kulturpolitikken’. Dette temaet fekk også stor plass i departementet sin rapport til Europarådet.

Hadde Sverige lykkast med å nå nye publikumsgrupper? Samanfatningsvis svara Utbildningsdepartementet slik:

«En huvuduppgift för kulturpolitiken är också att stimulera nya grupper att delta i och ta del av kulturverksamheten. Undersökningar av kulturvanorna visar att utvecklingen går i rätt riktning. Intresset för kulturaktiviteter ökar och deltagandet breddas. Ännu återstår dock mycket att göra innan vi kan tala om kulturell demokrati» (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:54).

Regjeringa vedgjekk dermed at dette demokratimålet ikkje var nådd og gjorde i detalj rede for arbeidet for å nå målet. Eit viktig instrument for staten i arbeidet for å nå fleire sosiale grupper var ifølgje departementet folkerørslene og dei frivillige organisasjonane sitt arbeid. Blant dei stod studieforbunda i ei særstilling, hevda dei, og etter folkbildningsreformen av 1981 gav dei tilskott både til å arrangere kulturprogram (til framsyning for eit publikum) og til kulturgrupper (eigenaktivitet blant amatørar). Antalet kulturprogram auka med 37 prosent frå 1981/82 til 1986/87, antalet publikummarar til desse arrangementa auka med 24 prosent. Derimot gjekk talet på deltakarar i studiesirklar og estetsirklar litt ned og minska 5 prosent (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:273, 275, 276). Totalt var det likevel ein auke i antalet deltakarar i aktivitetane til dei frivillige organisasjonane på ca. 20 prosent.

Departementet kunne elles vise til ein betydeleg auke i antalet besøk på musikkarrangement. 35 prosent av befolkninga i alderen 9–79 i 1976 besøkte musikkarrangement mens tilsvarande tal i 1987 var 54 prosent. Både klassisk musikk, jazz og rock var inkluderte i denne statistikken. Men berre ein tredel av publikum hadde lytta til musikk i eit tradisjonelt konserthus – resten besøkte friluftsscener, kyrkjer, musikkafear, idrettsarenaer og folkeparker for å gå på konsert (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:285).

Når det gjaldt teater, kunne departementet dokumentere at det totale antalet besøk på statsstøtta teatrar hadde minska med 20 prosent mellom 1975/76 og 1986/87 – trass i ein auke på 25 prosent i offentlege bidrag, ti nye regionteater og auka støtte til frie teatergrupper (25 prosent). Antale framsyningar gjekk likevel ned. Den prosentvise andelen av folket som var teaterbesøkarar heldt seg relativt konstant i perioden – ca. 30 prosent av befolkninga. Dette tyda på at dei trufaste og tradisjonelle teatergjengarane gjekk på færre framsyningar pr. år. Som mulege årsaker til nedgangen nemnde departementet konkurranse frå TV, manglande interesse frå ungdommar og fleire pensjonistar blant dei tradisjonelle besøkarane (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1,1990: 291 og 292–293).

Den prosentvise andelen av befolkninga som besøkte museumsutstillingar auka frå 50 prosent i 1975 til 60 prosent i 1985 (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:297). Auken kom først og fremst dei sentrale statlige musea til gode. Länsmusea hadde også ein liten auke, mens dei kommunale musea stagnerte i besøkstal. Departementet slo fast at for dei regionale musea samla sett hadde besøksutviklinga stagnert, trass i ein auke i grunnbeløp på 50 prosent og ein auke i personale på 25 prosent. Ei muleg forklaring på det var at desse musea hadde prioritert arbeidet med samlingar, arkiv og bygningar framfor utoverretta publikumsstimulerande arbeid.

Utbildningsdepartementet kunne rapportere at boklesinga i Sverige langsamt, men sikkert gjekk framover. I 1949 var det 29 prosent av det svenske folket i aldersgruppa 20–74 som aldri las bøker, i 1983 var det tilsvarande talet 18 prosent. I 1969 var det ca. 40 prosent av det svenske folket som besøkte bibliotek minst ein gong i året, i 1987 var det tilsvarande talet vel 60 prosent. Bibliotekbesøka auka derfor ganske kraftig. Men samtidig gjekk talet på boklån ned frå 74 millionar i 1976 til 71 millionar i 1986. Det betydde at folk gjekk til biblioteket i andre ærend enn å låne bøker – f.eks. for å søke informasjon, lesa aviser, delta på kulturarrangement eller for å møtast sosialt (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:300–304).

I 1974 vart barn rekna blant «eftersatta grupper» og skulle dermed har krav på særskilte ressursar. I 1979 la regjeringa fram ein proposisjon med retningslinjer for den statlege innsatsen for barnekultur, og desse retningslinjene vart følgde opp i 80-åra (Prop. 1978/79:143). Dei særskilde tiltaka for barn handla blant anna om arbeid med kultur i førskolen, i skolen og innanfor barne- og ungdomsorganisasjonar. Departementet poengterte i rapporten sin at barn og ungdommar var mye meir kulturaktive enn vaksne, for eksempel når det gjaldt å lytte til musikk, å sjå på teater, å besøke museum og å besøke bibliotek. I tillegg til desse kulturinstitusjonane framheva departementet betydninga av den kommunale musikkskolen. Folkebiblioteka representerte saman med musikkskolen «en stark motkraft» mot det kommersielle kulturtilbodet som i så sterk påverka barn og ungdom (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:310-321).

Alt i alt gav departementet eit positivt bilde av den statlege innsatsen for kulturen blant barn og unge, og samanlikna med vaksne kom barn og unge positivt ut i dei fleste former for kulturaktivitet.

Ein berande ide i den kulturpolitiske beslutninga frå 1974 var at kulturen skulle nå fram til fleire aldersgrupper og nye sosiale grupper. Kva kunne departementet rapportere om dette?

Den delen av rapporten som handla om å nå nye sosiale grupper var både nøktern og sjølvkritisk. Om sambandet mellom sosiale føresetnader og kulturvanar skreiv departementet blant anna:

«Viktigt är att se kulturvanor som en del av ett större sammanhang. De ingår i ett mönster av sociala vanor, kontakter med och förhållanden till andra människor, vardagsrutiner, fritidsvanor, medievanor samt den samlade mängden av kunskaper, erfarenheter och upplevelser. Kort sagt, kulturvanor måste förstås och förklaras i ljuset av en total livsstil eller ett sammanhängande levnadsmönster. Varaktiga förändringar av vanor och rutiner sker därför i regel långsamt» (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:323).

Utbildningsdepartementet peikte også på at kulturpolitikken utelukkande dreia seg om den offentlege kulturen – i organisasjonar, institusjonar og i media – men at han ikkje nådde fram til kulturen i privatlivet. Ettersom dei faktorane som på grunnleggande vis påverka folks kulturvanar – for eksempel utdanning og klassebakgrunn – ikkje kunne påverkast gjennom kulturpolitikk, betydde det at kulturpolitikk berre i begrensa grad kunne bidra til sosial utjamning i kulturforbruk.

Departementsrapporten inneheldt elles ein grundig sosiologisk analyse av skilnader mellom ulike sosiale grupper når det gjaldt deltaking i kulturlivet. Den mest utslagsgivande faktoren for rekruttering av publikum til dei tradisjonelle kulturinstitusjonane og til boklesing, var utdanning, den sosioøkonomiske statusen til foreldra og statusen til det eigne yrket. Publikumet på opera og ballett vart framheva som mest eksklusivt, deretter kom teater og operette/musikal. Først og fremst gjaldt det besøk på tradisjonelle institusjonar mens for eksempel TV-teater viste mindre sosiale skilnader. Psykologiske, språklege, kulturelle, verdimessige og økonomiske barrierar var størst for dei med lite eller inga utdanning ut over grunnskolen.

Rapporten demonstrerte god innsikt i dei klassemessige, sosialpsykologiske, kunnskapsmessige, språklege og verdimessige faktorane som påverka kulturvanane til det svenske folket. Denne sosiologiske innsikta gjorde at departementet også var realistisk når det gjaldt muligheiter for å endre kulturvanane. «Det är känt att många känner sig främmande på kulturinstitutionerna. Men kulturpolitikens största betydelse är indirekt genom de stora bidragen till kulturinstitutioner och studieförbund. De har stor frihet att själva utveckla metoder att utjämna skillnader i kulturellt avseende mellan sociala grupper», stod det i rapporten (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:322). Og fleire stader i rapporten understreka dei at mye av ansvaret for å setta i verk tiltak for sosial utjamning i kulturlivet låg på institusjons- og aktørnivå. Staten skulle gjennom kulturpolitikken fungere som normgivar og gi eit økonomisk insitament for å nå ut til eit breiare publikum, men den praktiske delen av jobben låg hos organisasjonar og institusjonar, meinte departementet.

Departementet melde elles om store regionale skilnader i kulturvanane. Det syntest som om graden av urbanisering var viktig for kulturvanane. Storbyområda kom best ut, deretter kom tettstader og til slutt landsbygda. Dei systematiske forskjellane gjaldt for eksempel både teater, museumsbesøk boklesing. Dei registrerte at det var minskande regionale skilnader i musikkvanar. Dei konkluderte med at regionale forskjellar vart gradvis jamna ut, men berre langsamt.

Staten kunne ikkje vise opp mye informasjon om utviklinga av kulturverksemd for såkalla «eftersatta grupper», dvs. personar med handikapp eller personar på pleie- og behandlingsinstitusjonar . Ansvaret låg her for det meste på kommunane og landstinga.

Informasjonen om samisk kultur var beskrivande og kort, det same gjaldt kulturverksemda blant innvandrarar. I den sist nemnde gruppa framheva dei at innvandrarar hadde relativt høgt aktivitetsnivå når det gjaldt bibliotekbesøk, noe som departementet meine kom av statleg støtte til innkjøp av innvandrarlitteratur i folkebiblioteka.

Det samla inntrykket ein sit att med etter å ha lese rapporten frå Utbildningsdepartementet, er at dei beskreiv ei kulturpolitisk utvikling som hadde riktig retning ut frå dei måla som vart formulerte i 1974, men at det på fleire område var langt igjen før ein kunne seia seg tilfreds. Ein gjennomgåande tanke i rapporten var at utviklinga på kulturområdet vart påverka av forhold og faktorar som låg utanfor den offentlige kulturpolitikken, og at kulturpolitikken derfor berre i begrensa grad var i stand til å påverke folks kulturelle aktivitetar og kulturvanar. Kulturpolitikken var avhengig av samfunnspolitikken på andre område.

Så langt Utbildningsdepartementet sin rapport til Europarådet. Vi skal i neste avsnitt sjå på kva ekspertgruppa frå Europarådet meinte om den svenske kulturpolitikken.

Ekspertgruppa sitt syn: Beundring og bekymring

Ekspertgruppa frå Europarådet bestod av fire personar: Johs. Aanderaa, ekspedisjonssjef i det norske kulturdepartementet; John Meyerscough, britisk forskar og økonom; Aytug Iztat, statssekretær i det tyrkiske kulturdepartementet og Jean Claude Marrey, teaterinspektør i det franske kulturdepartementet. Aanderaa var ledar for ekspertgruppa og Meyerscough var den i gruppa som hadde ansvar for å skrive rapporten til det svenske Utbildningsdepartementet.

Da gruppa hadde avslutta arbeidet sitt, arrangerte Europarådet i juni 1989 eit møte i Strasbourg der dei politikarane og byråkratane som var ansvarlege for den svenske rapporten fekk møte ekspertgruppa og representantar for alle medlemslanda i Europarådet til debattt. Referat frå dette møtet kom med som bilag i ekspertgruppa sin rapport (svensk utgåve): Statlig kulturpolitik i Sverige 2:2. Rapport från en europeisk expertgrupp, som kom i 1990.

Ekspertgruppa uttrykte innleiingsvis stor beundring for svensk kulturpolitikk og dei tala om «det svenska exemplets betydelse» for andre land. Det som imponerte, var at rammene for kulturpolitikken var vide og at administrasjonen av den statlege kulturpolitikken var velorganisert og sentralisert. Dei noterte seg «andan av jämlikhet och samförstånd i hållningen till samhällsfrågorna», og at kulturpolitikken var rasjonell, velutvikla og føremål for ei fortløpande og inngåande vurdering. Ekspertane kalla dette for «det svenska systemet»:

«Det finns en kombination av höga offentliga utgifter och en liten statlig byråkrati. Bidrag hanteras utomordentligt enkelt och ekonomiskt och är anmärkningsvärt villkorslösa. Också ansvarsfördelningen mellan utbildningsdepartementet och kulturrådet är ett karakteristikum, som hänger samman med att det normalt i svensk förvaltning finns en uppdelning mellan att utforma politik och att verkställa den, en distinktion som inte är så enkel som det låter» (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:2, 1990:27).

Folkets tillit til det politiske systemet var noe dei hadde merka seg, og at politikarane var sterkt representerte i styrande organ for kulturinstitusjonane.

Ekspertane meinte at det ikkje vart nødvendig å endre målformuleringane frå 1974 ettersom dei var såpass vide at reformer kunne gjennomførast utan at dei kom i strid med måla.

Gruppa etterlyste fleire ressursar til prosjekt og utviklingsprogram som kunne gi rom for eksperiment og fornying, og dei skreiv at Kulturrådet burde få større ansvar for å initiere og setta i gang utviklingsprogram. Under dette synspunktet låg det ei bekymring for at kulturinstitusjonane kunne stivne og stagnere dersom dei ikkje fekk krav på seg om fornying og utvikling. Enkelte av kulturinstitusjonane utanfor Stockholm og dei andre storbyane burde byggast ut til kulturelle senter som kunne utvikle eit internasjonalt kunstnarisk nivå. Derimot åtvara dei mot å bygge fleire nye kulturinstitusjonar.

Gruppa hadde også kommentarar til at kulturinstitusjonane var så avhengige av offentlege budsjett, og meinte at dei burde samarbeide meir med næringslivet og private sponsorar:

Kulturinstitutionerna bör uppmuntras att utnyttja alla möjligheter att få in privata pengar i finansieringen av kulturverksamheten, inklusive inkomster från biljettförsäljning, donationer, särskilda bolag och arrangemang för samfinansiering. (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:2, 1990:157).

Ekspertgruppa poengterte i fleire samanhengar at Sverige her ikkje var på linje med andre land i Europa og dei såg eit stort potensiale for samfinansiering med næringslivet.

Svenske styresmakter fekk også råd om å presse kulturinstitusjonane meir for at dei skulle intensivere publikumsarbeidet slik at dei gjennom pedagogiske opplegg og marknadsføring kunne nå nye publikumsgrupper, for eksempel å laga treårige handlingsplanar for auka deltaking i kulturlivet.

Om situasjonen for dei svenske teatera skreiv dei blant anna:

Kulturmyndigheterna bör uppmärksamma uppgifterna om produktiviteten inom teaterområdet, eftersom de visar tendenser som borde väcka stor oro.

(…)

Teatrarna bör i större utsträckning använda sig av korttidsanställd personal för att öka den konstnärliga bredden och flexibiliteten i verksamheten. (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:2, 1990:159).

Ekspertgruppa frå Europarådet viste såleis ei tvitydig haldning til svensk kulturpolitikk: På den eine sida var dei imponerte over systematikken, rasjonaliteten, stabiliteten, den politiske styringa og den offentlege innsatsten i form av pengar, men på den andre sida retta dei også ein åtvarande peikefinger til kulturpolitikarane. Dei avslutta nemleg rapporten sin med denne formuleringa:

Examinatorerna varnar för an alltför snäv syn på kulturen som service inom ramen för välfärdspolitiken och pekar på svagheter som följer av statens tillit till indirekta metoder för att verkställa politiken. De drar slutsatsen att staten lett en positiv utveckling när det gäller att öka utbudet av kultur och vidga tillgången. När det gäller att definiera de nationella uppgifterna för 1900-talet måste staten svara på de möjligheter i konstnärligt avseende som skapas av den allmänna utvecklingen i Europa. (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:2, 1990:161).

Ekspertgruppa var altså kritisk til svensk kulturpolitikk på spesielt to område: Dei meinte Sverige låg etter Europa når det gjaldt strukturar og insitament for å utvikle den kunstnariske kreativiteten og produksjonen, og dei meinte at finansieringa av kulturlivet måtte utvidast til også å omfatte pengar frå det private næringslivet. Den første kommentaren var eit uttrykk for ein tendens i tida til å legge meir vekt på kunst og kunstnarisk-estetisk kvalitet, og med det eit smalare kulturbegrep. Den andre kommentaren var typisk nyliberalistisk med krav om mindre stat og meir privat finansiering.

Eit tilbakeblikk – analyse og diskusjon

Frankrike og Sverige var altså dei to landa som først var villige til la seg evaluere, og kanskje var ikkje det overraskande, ettersom det var dei som hadde vore dei sterkaste pådrivarane for å få programmet i stand. Det var også meininga at erfaringane frå pilotevalueringane i Frankrike og Sverige skulle danne grunnlag for vidare utvikling av programmet.

For å følgje opp desse erfaringane engasjerte Europarådet den belgiske musikksosiologen Robert Wangermée som skulle arbeide vidare med retningslinjene for dei nasjonale rapportane (Wangermée 1993).4 Oppdraget hans var å undersøke problem knytte til arbeidet med å utarbeide dei nasjonale rapportane, å skjerpe krava til metodologisk stringens og konsekvens og å gi råd om implementering av tiltak som vart føreslåtte av dei internasjonale ekspertane. I rapporten til Europarådet understreka han at ei open haldning frå styresmaktene i dei enkelte landa var avgjerande for å kunne gjennomføre evalueringane på ein seriøs måte. Og ettersom det var kulturpolitikken og ikkje kulturfeltet i landa som skulle evaluerast, kunne ikkje utarbeidinga av dei nasjonale rapportane berre overlatast til eksterne forskarar eller ekspertar. Ansvarlege politikarar og byråkratar skulle involverast. At det var den nasjonale kulturpolitikken som skulle evaluerast, skulle heller ikkje vera til hinder for å ta eit visst omsyn til kulturpolitikk på regionalt og lokalt nivå. Wangermée peikte elles på problem med å gjennomføre ei slik evaluering i føderale statar (for eksempel Tyskland og Belgia), der blant anna tilgang til samanliknbare data var vanskeleg. Ei anna utfordring var å definere kva som skulle inkluderast i begrepet og fenomenet ‘kulturfeltet’ (cultural field), dvs. dei samfunnsaktivitetane som kulturpolitikken skulle rette seg mot. Her tilrådde han å bevege seg frå eit tradisjonelt og smalt kulturbegrep (high culture) til eit meir samansett ‘pluralist and relatvistic conception of culture’. Innhaldet i det offisielle kulturbegrepet ville også vera styrande for innhaldet i kulturpolitikken.

Wangermée meinte også at ein burde skilje analytisk mellom ‘aims’ og ‘objectives’, dvs. overordna verdiar og mål og delmål eller konkrete tiltak for å nå desse måla gjennom eit nasjonalt program. Han gjorde framlegg om ni konkrete delmål som dei nasjonale rapportane skulle seia noe om, og dei vart seinare slått saman til fire kategoriar: ‘creativity’, ‘cultural identity’, ‘participation and access’ og ‘cultural diversity’ (Mitchell 2002:159).

Wangermée argumenterte dessutan for at nasjonale evalueringar både kunne dekke heile kulturpolitikken i eit land eller sektorar eller delområde. Dette kjenner vi att frå det eg tidlegare skreiv om Klebergs og Girards idear.

Oppdraget til Wangermée var å gjennomføre ein intern analyse for Europarådet, det låg utanfor mandatet hans å gjera uavhengige og fundamentalt kritiske kommentarar til evalueringsprogrammet. Premissane for analysen var fastlagde av oppdragsgivaren. Og det låg i oppdraget at han skulle vera normativ med tanke på å forbetre praksis.

Den neste analysen av erfaringane med programmet vart publisert i 1997. Forfattaren til denne rapporten var John Myerscough (1997), assistert av Christopher Gordon og William Dufton. Som allereie nemnt var Myerscough medlem i den europeiske ekspertgruppa som evaluerte Sverige. Det var også han som førte pennen i rapporten deira.

På tidspunktet for det nye oppdraget frå Europarådet var det gjennomført evalueringar i Frankrike, Sverige, Austerrike, Nederland, Finland og Italia. Og fleire land i Aust- og Sør-Europa førebudde seg på evaluering. Myerscough hadde såleis eit større empirisk materiale å bygge på. Konklusjonen i denne rapporten var også positiv, men han peikte på at det var vanskeleg å gjennomføre dei nasjonale rapportane på tilfredsstillande vis, blant anna fordi enkelte styresmakter var motvillige. Dei frykta at det ville bli stilt spørsmål ved den politikken dei var ansvarlege for. Myerscough kom med forslag til endringar av opplegget, blant anna ville han droppe fokuset på førehandsbestemte tema og heller forhandle med enkeltelanda om kva for tema som skulle vera i fokus. Dessutan gav han råd om å innføre ein ny type evalueringar med ‘thematic reviews’’ dvs. som alternativ til nasjonale totalevalueringar.

Myerscoughs rapport kan heller ikkje betraktast som eit uavhengig vitskapleg arbeid, men lik Wangermée sin analyse var det eit bestilt oppdrag frå Europarådet. Han var jo ein av dei europeiske ekspertane som bl.a. gjennomførte evalueringa av Sverige og Nederland – som han nå skulle evaluere! Han sat med andre ord på to sider av bordet og hadde fleire roller å spela.

I Myerscoughs rapport var det også særskilde kommentarar til dei gjennomførte evalueringane, også til evalueringa av Sverige. Han skreiv at den svenske nasjonale rapporten var prega av «clear and systematic organisation» (Myerscough 1997:35), men at det også var «a report of massive proportions» som var «difficult to digest» (Myerscough 1997:36). Myerscough tok også opp spørsmålet om den europeiske evalueringa hadde hatt noen direkte verknad på svensk kulturpolitikk, men var skeptisk til det: «In policy matters it is rarely possible to identify causal relations. Even when ideas that had not reached Sweden at the time of the examiners visits were formulated in the report, it is not necessarily the case that changes resulted from this, and were not picked up from a wider European debate» (Myerscough 1997:38). At det var vanskeleg å påvise noen direkte kausalsamanheng, vart også bekrefta av Carl-Johan Kleberg i eit notat, skriv Myerscough.

Nå må det leggast til at dette vart skrive på eit tidspunkt da den store kulturutredninga frå 1995 (SOU 1995:84 og SOU 1995:85) var i arbeid. I rapporten Tjugo års kulturpolitik 1974–1994 (SOU 1995:85, s. 23) refererer Kulturutredningen til Europarådet si evaluering som eitt av mange underlag for arbeidet deira, men dei går ikkje direkte inn på kva for betydning denne evalueringa kan ha hatt for den samtidige kulturpolitikken og for den pågåande Kulturutredningen. At dei ikkje gjekk grundigare inn på sluttrapporten frå dei europeiske ekspertane, kan tyde på at dei ikkje gav rapporten så stor autoritet og betydning når det gjaldt utviklinga av svensk kulturpolitikk.

Det finst fleire grunnar til at kulturpolitikarar og kulturbyråkratar i Europa ønskte å delta i programmet. Ei av forklaringane kan vera ei genuin interesse i dei europeiske kulturdepartementa for å arbeide fram meir substansiell kunnskap om utviklinga av kulturpolitikken. Ikkje minst var det viktig å gjera analysar som bygde på ein felles metodikk slik at resultata kunne samanliknast frå land til land. Slik kunne dei ulike landa lære av kvarandre.

Dette var eit rasjonalt motiv som føresette at det fanst opne politiske system og byråkratiske strukturar som kunne gi tilgang til informasjon om kulturpolitikken. Det føresette også at det faktisk fanst systematisert informasjon som kunne nedfellast i nasjonale rapportar som ekspertane kunne bruke i evalueringsarbeidet. At slik informasjon fanst i Frankrike og Sverige, var kanskje ikkje overraskande. Eit viktig poeng her er at begge land har vore kjende for å ha eit sterkt offentleg byråkrati med lang tradisjon for å forvalte systematisert kunnskap. I Frankrike har dette alltid vore sentralstyrt frå Paris, i Sverige har det politiske og byråkratiske systemet vore meir desentralisert – i alle fall samanlikna med Frankrike. I Frankrike vart kulturområdet integrert i dei omfattande 5-årsplanane under De Gaulle allereie i 1960-åra. Og den svenske tradisjonen med store offentlege utredningar før viktige politiske vedtak blir gjorde, kan sportast tilbake til 1922 og er djupt integrert i svensk politikk og forvaltning. Den byråkratiske systematikken og rasjonaliteten i Frankrike og Sverige gjorde derfor arbeidet til dei europeiske ekspertane lettare.

Dersom vi går litt lenger fram i tid og samanliknar med dei evalueringane som vart gjennomførte seinare i 1990-åra og kring tusenårsskiftet, får vi eit anna inntrykk. Ritva Mitchell (2002) gir eit bilde av kaotiske evalueringar av kulturpolitikken i tidlegare sovjetstarar som Estland (1997), Slovenia (1996), Russland (1996), Bulgaria (1997), Litauen (1997), Croatia (1998), Latvia (1998), Romania (1999) og Albania (2000) (Council of Europe 2016) Alle desse landa var i ein tidleg overgangsfase frå det gamle sovjetsystemet til meir eller mindre demokratiske styresett etter vestleg modell. Der var, ifølgje Ritva Mitchell, «no longer a stable and well established cultural policy system, but a system that had experienced a radical change and was still in the process of almost daily transition. The review process had to focus on the nature and effects of this change and analyse the birth-bangs of the new political and economic system» (Mitchell 2002:19).

Eit anna problem var at dei internasjonale evaluatorane og dei offisielle representantane i desse land ikkje hadde eit felles begrepsapparat for politiske endring og utvikling. Dei tidlegare sovjetrepublikkane sat fast i eit totalitært språk for politikk og byråkrati som ikkje let seg endre over natta. For desse statane vart evalueringa derfor meir ein reiskap for å komma med i ein vesteuropeisk moderningseringsprosess og få tilgang vesteuropeiske erfaringar. Dei hadde på det tidspunktet rett og slett ikkje erfaringar med ein open og demokratisk kulturpolitikk.

Dette demonstrerer til fulle det problematiske ved å ha ein evalueringsmodell som skulle passe for alle land. Kontrasten til evalueringane i Frankrike og Sverige er slåande. Ulike historiske erfaringar når det gjeld politikk, byråkrati, kultur og grunnleggande verdiar gir sjølvsagt utslag og krev lokale tilpassingar. Og kor mye kan ein modell endrast og tilpassast før ein ikkje lenger kan tala om ein bestemt modell?

Evalueringar på tvers av kultur, landegrenser og politiske og økonomiske system reiser såleis ei lang rekke problem av teoretisk og metodisk art. Europarådet sitt opplegg for evaluering vart endra i 1990-åra, da blant anna ein regional og lokal dimensjon vart introdusert. Men grunnproblema stod att: Ulike land definerte og oppfatta nemninga ‘kultur’ ulikt. Kva høyrer med i ‘kultursektoren’ og kva fell utanfor? Korleis finne fram til ‘objektive’ indikatorar som ein kan ‘måle’ kulturpolitikken etter? I kva grad skal slike evalueringar vera politisk og administrativt eller vitskapleg styrte? Kva slags statistiske data finst, og er dei samanliknbare? Er det open tilgang til data og informasjon som trengst?

Slike og mange andre spørsmål dukka opp i kjølvatnet av Europarådet sine evalueringar ut gjennom 1990-åra. Carl-Johan Kleberg har sjølv peikt på svake sider ved opplegget. I ein artikkel frå 2002 gir han ei kritisk vurdering av dei erfaringane som vart gjorde fram til tusenårsskiftet (Kleberg 2002). På det tidspunktet hadde om lag 20 land gjennomført programmet. Kleberg peiker blant anna på at mange land som hadde gjennomført evalueringa, mangla strukturert informasjon. I andre tilfelle vart rapportane overlasta med informasjon. Han skriv også at kulturministeria i vekslande grad var interesserte, enkelte oppfatta evalueringa som politisk mistillit. Ei anna utfordring var å undersøke kva slags effekt evalueringane hadde – om dei i det heile hadde effektar. Evalueringar kan også brukast som legitimering for dei som har makta. Og politiske beslutningar blir ofte ikkje tatt på rasjonelt grunnlag.

Andreas Wiesand (2002) – som gjennom mange år har vore involvert i Europaråd-evalueringane som rådgivar, ekspert, forskar og politisk aktør – har blant anna kritisert programmet og kulturpolitikkforskinga for å vera einsidig opptatt av nasjonalstaten: «In terms of cultural policy research, foreign experiences were consistently pressed into national-specific research and decision-making priorities. This trend persisted in exercises of European and international bodies such as the Council of Europe or UNESCO» (Wiesand 2002:371). Han etterlyser «research and documentation centres with a mainly European or international focus», og argumenterer for at «research communities should leave academic ivory towers and try to form partnerships with initiatives and institutions within their own societies and beyond national frontiers» (Wiesand 2002:373). Wiesand er sjølv leiar for ein slik samarbeidsinstitusjon, ERICarts, som sidan 1998 har hatt ansvaret for Compendium, som er ein elektronisk databank for informasjon om kulturpolitikken i Europarådet sine medlemsland, og den kan derfor sjåast på som ei vidareutvikling av evalueringsprogrammet i Europarådet. Wiesand er pragmatisk innstilt og ein talsmann for nært samarbeid med politiske institusjonar som Europarådet og EU. Frå forskarsynspunkt er dette eit kontroversielt perspektiv fordi banda mellom forskarane og byråkratane kan bli for korte. Wiesand skil ikkje mellom ‘research’ som evaluering og aksjon for politikkutvikling og meir akademisk og uavhengig forsking.

På bakgrunn av dette skulle tida nå vera inne for å gjennomføre ei uavhengig gransking av heile perioden for Europarådet sitt evalueringsprogram, der det siste prosjektet eg har registrert er evaluering av Tyrkias kulturpolitikk (2013).5 Compendium-prosjektet (1998–2017), som inneheld profilar for kulturpolitikken i dei enkelte landa og kan oppfattast som biprodukt av evalueringsprogrammet, er også avslutta i si opprinnelege form og har fått ein ny organisasjon og eit nytt format.6

Her står vi overfor ei stor forskingsoppgåve som sjølvsagt fell utanfor rammene av denne artikkelen.

‘Audit society’ som drivkraft i kulturpolitikken?

Europarådsprosjektet bygde på ei byråkratisk-rasjonell tilnærming til kulturpolitikk med stor tillit til at planlegging, organisering og kontroll kunne føre til styrking av kulturpolitikken og i neste omgang kultursektoren. Prosjektet var eit forsøk på å vurdere og måle effekten av kulturpolitiske innsatsar gjennom ein mål-verkemiddel-resultat-analyse som var karakteristisk for dei nyliberalistiske 80-åra. Evalueringsbølgja i politikken generelt slo derfor også inn over kulturområdet i ein periode prega av kritikk og skepsis mot offentleg verksemd. Handfaste statistiske data og kvantitative mål på at innsatsane var konstnadseffektive måtte til om ein skulle forsvara dei statlege kulturutgiftene. Det var ein slags rekneskaps- og bokhaldarfilosofi som hadde fått innpass i offentleg politikk, også i kulturpolitikken. Det legitimeringsbehovet som politikarane hadde, vart tilfredsstilt gjennom tilpassing til nye og «riktige» ideologiske signal.

Men rett skal vera rett – den svenske utbildningsministeren Bengt Göransson (s) var skeptisk til denne tendensen og sa følgjande allereie på den før nemnde Europarådskonferansen i Stockholm i 1985:

«Det är aldrig möjligt att som ett objektivt faktum förklara att vi nått ett visst resultat i förhållande till uppsatta mål, särskilt när de som i Sverige är utformade i mycket allmänna termer. De är utopiska och utpekar en riktning och är i sig inte några slutliga. Om en utvärdering behövs så är det för att fastställa att vi rör oss i rätt riktning, inte för att se om vi nått vissa bestämda resultat. Hur kan vi då orientera oss på det kulturpolitiska området? Statistik är ett hjälpmedel. Men den måste kompletteras med kvalitativa omdömen». (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:53).

Den politiske leiinga i utbildningsdepartementet var tydelegvis klar over det problematiske i å bedømme kulturpolitikken utelukkande i kvantitative termar. Men ein ting var at utbildnings- og kulturministeren uttrykte skepsis til einsidige kvantitative målingar av verknader av kulturpolitikken. Motkreftene var sterke. Tunge ideologiske, sosiale og økonomiske strukturendringar i industrilanda i 70- og 80-åra gav signal om at sosialdemokratisk politikk – blant anna uttrykt i ideen om kultur som velferdsgode – var i drift. Og driftsretninga var det ingen tvil om – partiet nærma seg liberalistiske strømningar i tida. Evalueringar som instrument i offentleg politikk var ein del av denne utviklingstendensen.

Bak interessa for evaluering av kulturpolitikken låg utan tvil dei hardare økonomiske vilkåra som dei vestlige industrilanda møtte i 80-åra, og det påverka den offentlige økonomien i dei fleste land, blant dei Sverige. Dei statlege kulturutgiftene i Sverige hadde i 70-åra ein gjennomsnittleg årleg auke på 10 prosent, mens den tilsvarande auken dei første 8 åra av 80-talet var på 1,5 prosent – altså ein relativt flat vekst (Statlig kulturpolitik i Sverige 2:1, 1990:88). 70-åra var ein oppbyggings- og ekspansjonsperiode for å setta i verk dei ideane og planane som var vedtatt i 1974, men i 80-åra var konjunkturane mørkare, framtida meir usikker og staten tok i bruk sparekniven. Krava om meir moderate offentlege budsjett vart først og fremst reiste av moderate og nyliberale politikarar, men sosialdemokratane vart også gradvis tvinga til å overta delar av den nyliberale retorikken og dermed også tankegangen. Det politiske sentrum flytta seg ideologisk sett i liberal retning. Evaluering av offentleg verksemd vart eit viktig instrument for å effektivisere bruken av skattepengar.

Den ideologiske overbygninga for denne djuptgåande samfunnsendringa blir som oftast omtala som nyliberalisme, og dei praktiske reformene i offentleg politikk og forvaltning som følgde med, går under nemninga New Public Management (NPM). Carsten Greve (2002) hevdar at det ikkje er riktig å kalle NPM for ein teori, men at det heller er ei felles nemning for praktiske initiativ og reformer som vart gjennomførte i det offentlege. Styringsmodellane for NPM kom frå det private næringslivet i USA og Storbritannia og skulle vera ei motvekt mot sentralisert statsstyring og offentleg byråkrati. Større individuell variasjon og meir rom for personleg utfalding i offentlege institusjonar og forvaltning var eitt av slagorda. Sterk vekt på ledelse og sjølvstendiggjering og oppsplitting av offentlege institusjonar i mindre einingar, var eitt av hovudprinsippa for å desentralisere ansvar og avgjerdsmakt. Kvar del av ein større forvaltningsstruktur skulle få eit større ansvar og måtte dokumentere resultatet av drifta.

Brukarane eller mottakarane av offentlege tenester gjekk gradvis over til å bli ‘kundar’, målgruppene vart individualiserte. Dei demokratiske rettane og pliktene til enkeltindivida som samfunnsborgarar kom i bakgrunnen.

I USA og Storbritannia kom kritiske samfunnsforskarar til å gi desse samfunnsendringane nemninga ‘the audit society’ (Power 1996), som kan oversettast til skandinavisk ‘rekneskapssamfunnet’ eller ‘revisjonssamfunnet’. Hovudtanken bak denne samfunnsmodellen er at all samfunnsaktivitet – for eksempel kulturaktivitet og tilhørande kulturpolitikk – skal kunne transformerast til kvantitative dimensjonar som kan målast og kontrollerast mot på førehand oppsette mål (Management By Objectives, MBO). Om ein politikk er vellykka eller ikkje, blir etter denne tankegangen avgjort av om dei oppsette måla blir nådde eller ikkje.

Power (1996:12–13) peiker på ei motsetning i NPM: På den eine sida forventningar om desentralisering og sjølvstendiggjering, på den andre sida behovet for å oppretthalde kontroll. Dette kjenner vi att frå Europarådet sitt evalueringsprogram og vi kjenner det att frå kulturpolitikken i den same perioden. Eit parallelt trekk er kravet om kvalitetskontroll, som eit ledd i ein ‘konkurranse’ ikkje berre mellom private og offentlege aktørar, men også konkurranse mellom aktørar i det offentlege. Det er eit teikn på samanbrott i den konsensusen som låg til grunn for velferdsstaten.

At denne tenkemåten har møtt motstand blant kunstnarar og andre kulturarbeidarar, er ikkje overraskande, for han bryt totalt med den klassiske og romantiske ideen om kunsten som fullstendig fri og uavhengig av pengar, politikk, moral og religion. Men humanistisk orienterte kulturpolitikkforskarar har også gått til felts mot dei nye tendensane i kulturpolitikken. Blant dei er den britiske kulturpolitikkforskaren Eleonora Belfiore (2004:183–202) som skarpt har kritisert ‘auditing culture’ under New Labour tidleg på 2000-talet. Ho etterlyser ein kulturpolitikk der kulturen sin eigenverdi bør står i sentrum, ikkje nytteverdien for eksterne sosiale eller økonomiske mål.

Ein kan stille spørsmål om Belfiores forventningar i det heile er relevante for kulturpolitikk, eller for demokratisk offentleg politikk generelt. Politikk er per definisjon instrumentell i sitt vesen ettersom målet med politikken er å tilby tenester eller gode til samfunnsborgarane. Kultur og kulturtilbod har i dette perspektivet ingen eigenverdi, dei har berre verdi for noen, dvs. for samfunnsborgarane. Dei blir derfor automatisk eit middel, ikkje eit mål i seg sjølv. Dette var også tilfelle i den velferdsorienterte kulturpolitikken på 70-talet. Men fokuset låg meir på samfunns- og fellesverdiar, på å oppdra borgarane – ikkje på privatisering, individualisering og marknadstilpassing. Begge former for kulturpolitikk er instrumentelle, men med ulike typar mål og verdiforankring.

Dette fører oss fram til eit avsluttande paradoks: Sjølv om ein kan argumentere for ei ideologisk vending i nyliberalistisk retning i kulturpolitikken på 80-talet, kan vi ikkje avvise at det kan vera ein samanheng mellom denne retninga og den kulturelle velferdspolitikken på 60- og 70-talet. Begge retningar vart skapte innanfor det same politiske og byråkratiske systemet, som til ein viss grad vart justert undervegs, men der grunnkarakteren vart den same – det liberale, representative demokratiet var intakt. Vi fekk ingen revolusjon. Kontrasten til omveltingane i Aust-Europa er slåande. Den ideologiske kursendringa vart ei justering eller eit supplement til velferdstankegangen, men det eine utelukka ikkje det andre. Sverige er eit godt eksempel: Dei kulturpolitiske måla frå 1974 overlevde reformer og evaluering. Det betyr at den same politisk-byråkratiske rasjonaliteten låg i botnen for politikken – også etter at meir økonomiske og sosialpolitiske argument hadde vorte stuereine i kulturpolitikken.

Referansar

Belfiore, Eleonora, 2004. «Auditing culture: The subsidised cultural sector in the New Public Management». International Journal of Cultural Policy, Volume 10, Number 2, 2004, p. 183–202.

Comité d’histoire du ministère de la culture, 2011. Le fil de l’esprit. Augustin Girard, un parcours entre recherche et action. La Documentation française, Paris: 2011.

Council of Europe, 2016. Compendium. Cultural Policies and Trends. (www.culturalpolicies.net/web/monitoring-coe-cpr. Php) Lasta ned 26.02.2018.

Duelund, Peter. 2003. The Nordic Cultural Model. Nordic Cultural Policy in Transition. Copenhagen: Nordic Cultural Institute.

Frenander, Anders, red. 2011a. Arkitekter på avstånd? Att studera kulturpolitik. Borås: Valfrid, 2011.

Frenander, Anders, 2011b.Svensk kulturpolitik under 1900-talet. I Frenander, Anders, red., 2011a, Borås:Valfrid, 2011, s. 15–34.

Girard, Augustin, 1965a. «Les tâches du présent». Trykt opp på nytt i Culture Prospective, 2010/1, pp. 2–3.

Girard, Augustin, 1965b. «Pourquoi les recherches? La fin d’lère de gôuts et des couleurs». Trykt opp på nytt i Culture Prospective 2010/1, p. 4.

Girard, Augustin, 1968. «Développement culturel et politique culturelle», Éducation et Culture, no. 8, 1968, p. 11–12.

Girard, Augustin, 1969. Réflexions préalables sur les politiques culturelles. Unesco, Paris 1969.

Grandmont, Gérald, 2011. «Un privilège», i Comité d’histoire, 2011, p. 232.

Greve, Carsten, 2002. New Public Management. København: Nordisk Kultur Institut.

Kleberg, Carl-Johan, 2002. « National Cultural Policy Reviews: A Method to discuss and improve Cultural Policies». The Second International Conference on Cultural Policy Research 2002, Wellington, New Zealand.

Kleberg, Carl-Johan, 2011. «De l’Unesco au Conseil de l’Europe, le rôle central d’Augustin Girard». Entretien. I Comité d’histoire, 2011, p. 235–243.

Martin, Laurant, 2011. «Augustin Girard, une vision tournée vers l’international», i Comitéd’histoire, 2011, p. 219.

Meland, Ingmar og Petersen, Helge, 2010. «Arven etter Augustin Girard – kulturutvikling, kulturpolitikk og demokrati som samfunnsdiagnose». Nordisk Kulturpolitisk Tidskrift, 2:2010, s. 208–229.

Mitchell, Ritva. 2002. «Cultural Policy Evaluation as a Means of Schemata Construction and as a Policy Instrument”. Nordisk Kulturpolitisk Tidskrift, 1/2002, s. 9–37.

Myerscough, John (with Christopher Gordon and William Dufton), 1997. European Programme of National, Transversal and Sectorial Cultural Development Policies. Comparative Study. Strasbourg: Culture Committee, Council of Europe.

Nylöf, Göran, 1985. Methods for Evaluation of National Cultural Policies. Report from a seminar in Stockholm, April 16–18, 1985. Utbildningsdepartementet 1987.

Nylöf, Göran, 1997. «A Method for Evaluating Cultural Policy». The European Journal of Cultural Policy, Vol. 3, No. 2, p. 361–376.

Power, Michael, 1996, The Audit Explosion. Demos: London (Downloaded 06.02.2018).

Prop. 1978/79:143 Om barn och kultur.

SOU 1972: Ny kulturpolitik.

SOU 1995:84 Kulturpolitikens inriktning.

SOU 1995:85 Tjugo års kulturpolitik 1974–1994.

Statlig kulturpolitik i Sverige: mål, metoder och resultat: rapport till Europarådet, utarbetat av en arbetsgrupp inom Utbildningsdepartementet i samarbete med Statens kulturråd. Serie: Kulturpolitik I Europa (1990) 2:1.

Statlig kulturpolitik i Sverige: rapport från en europeisk expertgrupp/av John Meyerscough. Serie: Kulturpolitik i Europa (1990) 2:2. Utbildningsdepartementet, 1990.

Swedish Ministry of Education and Cultural affairs, 1986. Methods for evaluation of National Cultural Policies. Report from a Seminar in Stockholm, Sweden, April 16–18, 1985.

Vestheim, Geir, 2010. «André Malraux, Augustin Girard og den franske kulturpolitikken 1959–1993». Nordisk Kulturpolitisk Tidskrift, 2:2010, s. 177–207.

Vestheim, Geir, 2012a. «Cultural policy and democracy: an introduction». International Journal of Cultural Policy, volume 18, issue 5, 2012, pp. 493–504.

Vestheim, Geir, 2012b. «Cultural policy-making: negotiations in an overlapping zone between culture, politics and money». International Journal of Cultural Policy, volume 18, issue 5, 2012, pp. 530–544.

Vestheim, Geir, 2016. «Democratic Aspects of Heritage Policy». In Sneve Guttormsen, Torgrim and Swensen, Grete, eds., 2016. Heritage, Democracy and the Public. England and USA: Ashgate, pp. 259–270.

Wangermée, Robert, 1993. Evaluation of national cultural policies. Guidelines for the preparation of national reports. Strasbourg: Council of Europe.

Wiesand, Andreas Joh., 2002. «Comparative Cultural Policy Research in Europe: A Change of Paradigm». Canadian Journal of Communication, Vol. 27 (2002), p. 369–378.

Unesco, 1966. Déclaration des principes de la coopération culturelle internationale.Unesco, Paris 1966.

Unesco, 1969. Réunion d’experts en vue de preparer la conférance intergouvernementale de 1970 sur les politiques cultuelles. Rapport final. Unesco, Paris, 17. Juillet, 1969.

Unesco, 1970. Conférance intergouvernementale sur les aspects institutiononnels, administratifs et financiers des politiques culturelles. Rapport final. Unesco, Paris 1970.

Unesco, 1972. Développement culturel: expériences et politique. Unesco, Paris 1972.

1Den franske originalteksten i intervjuet med Carl-Johan Kleberg i 2011: «J’étais d’autant plus satisfait de cette décision que, dans mes interventions, j’avais souligné la nécessité de rencontres avec les responsables politiques, qui, très curieusement, n’avaient pas été invités à Monaco: or, pour moi, la politique culturelle est une question politique!»
2Den franske teksten for dette sitatet: «que bien des idées importantes, que je croyais propres à notre problematique, faisaient l’objet de discussions partout dans le monde».
3«Augustin Girard må saman med svenske Carl-Johan Kleberg ha vore drivkrafta bak denne oppsiktsvekkande framgangsmåten for å evaluere nasjonal kulturpolitikk som Europarådet seinare kom til å lede.»
4Wangermée (1993:6) opplyser at han undervegs i arbeidet fekk assistanse og råd frå blant andre Pierre Moulinier, Ritva Mitchell, Andreas Wiesand, Carl-Johan Kleberg og Augustin Girard.
5 www.culturalpolicies.net/web/monitoring-coe-cpr.php
6 www.coe.int/en/web/culture-and-heritage/compendium

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon