Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Smeltevatn på ville vegar

Jostein Bakke (f. 1972) er professor ved Institutt for geovitenskap og Bjerknessenteret for klimaforsking ved Universitetet i Bergen. Bakke tok doktorgraden sin ved Bjerknessenteret i 2004, og har seinare vore gjesteforskar ved ulike utanlandske institusjonar, før han vart professor ved UiB i 2011. Dei seinare åra har han arbeidd med brear sin respons på klimaendringar både i Arktis og i Antarktis.

Torgeir Opeland Røthe (f. 1988) er PhD-kandidat ved Institutt for geovitenskap og Bjerknessenteret for klimaforsking ved Universitetet i Bergen. Røthe har utført sitt doktorgradsprosjekt på EARTHLAB, som er ein nasjonal infrastruktur for sedimentanalysar, og som er finansiert av forskingsrådet. I prosjektet sitt har han gjort detaljerte studiar av innsjøsediment kring Folgefonna.

Brear over heile verda, bortsett frå enkelte område i Antarktis, trekker seg tilbake som følgje av global oppvarming. Tilbaketrekking av brear etterlèt seg eit nytt og ope landskap der dei mange overfordjupingane blir fylte med vatn og gjev opphav til innsjøar oppdemd av breen. Dette utgjer ein naturfare som kan få dramatiske konsekvensar for menneske og infrastruktur i nærleiken av breane våre. Fenomenet har namnet jøkullaup og er kjenneteikna med rask og stor vassføring når innsjøane brått vert tappa. Mange av dei historiske jøkullaupa kring Folgefonna har skjedd i samband med tilbaketrekkande brear. Her diskuterer vi konsekvensar og mekanismar for tappingar av bredemde sjøar, samt nye resultat frå forskingsarbeid om jøkullaup på Folgefonna som går tusen av år tilbake i tid.

Bresmelting er ein del av det daglege nyheitsbilete og eit av dei mest ikoniske symbola på global oppvarming. Særleg dei siste åra har bresmeltinga akselerert og mange utløpsbrear i Skandinavia har gått attende fleire titalsmeter i året. Ein kan i dag slå fast at alle brear verda over trekker seg tilbake, bortsett frå enkelte område i Antarktis. Så kva vert konsekvensane av at breane vert mindre og kanskje ein gong i framtida vil forsvinna heilt? Her konsentrerer vi oss om eit fenomen kalla jøkullaup, eller på engelsk Glacial Outburst Floods (GLOFs), med særleg blikk på kva vi veit om dette fenomenet gjennom forsking gjort på Folgefonna. Vi brukar avanserte metodar frå medisinsk forsking for å rekonstruere tidlegare ekstreme hendingar. Kva kan vi lære av fortida for å førebu oss på framtida?

Konsekvensar av bresmelting

Konsekvensane av smeltande brear er mykje meir enn eit visuelt problem for turistane som ikkje lenger vil kunne sjå breen frå fjorden. Endra avrenning gjennom året, med konsekvensar for vassdragsøkologi, og ikkje minst sirkulasjonen av vatn i dei vestnorske fjordane er eitt eksempel. Men smeltande brear er også eit interessant glasiologisk problem, då ein isbre oppfører seg dynamisk gjennom heile tilbaketrekkinga. Med andre ord; når ein bre smeltar er det ikkje det same som å plassere ein isbit på stovebordet, som då smeltar roleg ned. Sidan breis er plastisk og beveger seg som ein funksjon av tyngdekrafta, vil tilbaketrekkande brear også kunne gjere framrykk for å justere likevektsprofilet sitt. Ein annan konsekvens av smelting er mogleg omlegging av smeltevassdrenering. Dreneringa under isen vil alltid følgje overflata til isen, men når is-overflata vert endra, kan ein risikera at vatnet byrjar å renne over i andre dreneringsfelt. Dette er problemstillingar vi i dag har teknologi til å undersøke og ikkje minst kan vi bruke glasiologiske modellar for å simulere korleis isen vil oppføre seg i framtida. Til tross for dette er det svært lite forsking som er gjort på desse problemstillingane i Noreg, sjølv om konsekvensane av endra dreneringsmønstre potensielt kan koste kraftprodusentane svært mykje, til dømes dersom ein må lage nye tunnelar for å fange opp smeltevatn på avvegar. For kraftprodusentane kan det også dukke opp andre overraskingar, til dømes kan det kome til nye innsjøar i overfordjupingar under breen, som kan tene som vassmagasin for framtida. Dette er ei problemstilling ein er særleg oppteken av i Alpane, då det i dag er lite innsjøar høgt til fjells i dei områda. No dukkar det opp stadig nye innsjøar i Alpane, og ein ser på om det er mogleg å nytte desse som kraftmagasin.

Den mest dramatiske konsekvensen av smeltande brear er sjansen for at det kan oppstå bredemde innsjøar med påfølgjande brå flaumar, kalla jøkullaup. Dette er hendingar med stort skadepotensiale både for menneske og infrastruktur i brenære område. Dei seinare åra er det kanskje flaumen i Fjærland i 2004 og dei gjentekne flaumane i Lyngen i 2013 som er mest kjende. Desse hendingane råka både infrastruktur og landbruksland, men heldigvis vart ingen menneske skada. Spolar vi lengre tilbake, er katastrofeflaumen i Sima ved Hardangerjøkulen i august 1937 eit anna dramatisk eksempel. Den varme sommardagen 14. august vart brått til ei våt og kald oppleving når millionar av liter med iskaldt smeltevatn dundra ned dalen og øydela alt på sin veg. Ser ein på globale hendingar kopla til breflaumar og ein trekker tidspennet nokre titals tusen år attende, så er til dømes både Grand Canyon i USA, danninga av Den engelske kanal og ikkje minst danninga av vårt eige Jutulhugg på Austlandet, alle spor etter det ein kan kalla «megaflaumar». Desse er alle skapt av gigantiske flaumar frå bredemde innsjøar i samband med nedsmeltinga av dei store isdekka etter istida. For å setje dette i perspektiv, vart det for 8200 år sidan drenert ut så mykje kaldt vatn frå nokre store bredemde innsjøar i Nord-Amerika at heile klimasystemet i Nord-Atlanteren fekk seg ein støkk. Dette førte til at det brått vart kaldt, og breane over heile Skandinavia gjorde i ein kort periode framrykk.

Ulike typar jøkullaup

Jøkullaup er kjenneteikna ved at ein har rask tøyming av vatn i glasiale område. Når brear er i rask endring, lyt ein vere særleg merksam på oppsamling av vatn i det glasiale systemet. Vanlegvis snakkar ein om tre typar av innsjøar kopla til det glasiale systemet, og som då kan ende opp som eit jøkullaup (sjå figur 1); desse er supraglasiale (oppå breen), subglasiale (under breen) og ismarginale/isdemde sjøar (langs kantane av breen). Den siste kategorien kan vidare delast inn i fire kategoriar; innsjøar plassert i laterale dalar demd av is i hovuddalen, innsjøar plassert i hovuddalen demd av is i laterale dalar, innsjøar som er demd mellom isbreen og dalveggen, og innsjøar som vert demde av snøskred.

Figur 1.

Konseptfigur av korleis bredemde sjøar oppstår. (A) Dersom breen demmer opp ei elv som kjem inn ein sidedal mot breen. (B) Oppdemning av vatn framfor breen på grunn av topografi eller ein morenedemning. (C) Innsjø oppå breen, noko som er vanleg i polare strok, der breen er fastfrosen til underlaget. (D) Vasskropp isolert inni isen er også eit fenomen som krev at isen er polar eller fastfrosen til underlaget. (E) Innsjø under isen på grunn av underliggjande topografi. Slike innsjøar kan få vatn frå overflata eller dei kan oppstå på grunn av geotermisk aktivitet under isen, som til dømes på Island.

Danninga av dei ulike bredemde innsjøane og kvar dei får vatn frå, varierer frå område til område. Subglasiale innsjøar vert ofte danna på grunn av bergrunnstopografien under isdekket, anten i form av overfordjupingar eller meandrande dalsystem. Den mest dramatiske danninga av subglasiale innsjøar skjer i område med høg geotermisk aktivitet, som for eksempel på Island. Ismarginale eller isdemde sjøar er styrt av topografien og kan bli danna grunna reflektert innstråling (parabolsk effekt), som fører til auka mengde smeltevatn. Isdemde innsjøar kan òg verte danna ved at framrykkjande brear skjer av ei aktiv elv eller ein bekk. Moreneryggar avsett i samband med tilbaketrekkinga kan og verte til demmingar og lage farlege innsjøar framom breen.

Utløysande mekanismar av store vassmengder over kort tid, som kjenneteiknar jøkullaup, er avhengig av topografi og karakteristikk ved kvar bredemd innsjø. På Island er vulkansk aktivitet under breen den mest vanlege utløysingsmekanismen, der det varme vatnet fyller opp overfordjupingar og lyfter isen. Ein annan utløysingsmekanisme kan vera platetektonisk aktivitet. Dette kan føre til at isen får svake soner som igjen kan tillata vassmassen å trenge gjennom. Den enklaste og mest vanlege utløysingsmekanismen for tøyming av bredemde sjøar er ved at vassnivået blir så høgt at vatnet renn over isen eller eventuelt morenedemninga. Dersom vatnet er demd opp av til dømes ein morenerygg, vil vatnet straks det renn over demninga, byrje å erodere i demninga, og ein får raskt ein kollaps i demminga, med påfølgjande flaum. Eksempel på dette er flaumen i Fjærland frå Supphellebreen i 2004, som gjorde stor skade på landbruksland. I kalde, polar/subpolare område der breane er fastfrosne til underlaget, er denne mekanismen ofte årsak til flaumar. Her er isen generelt tett og tørr ved kontaktsonen mellom is og bergrunn, og har lite frittrennande vatn. Når jøkullaup skjer i slike område, er det større sjanse for at tøyminga skjer oppå breen eller langs kantane framfor gjennom eller under bredemminga, og fører dermed ikkje til ei katastrofetapping. Når breane i Arktis no går frå å vere polare til å bli meir tempererte, vert potensialet for skadeflaumar større også i desse områda, med auka risiko for jøkullaup.

Basert på hevertprinsippet kan vatn bli leia ut av den bredemde sjøen gjennom allereie eksisterande tunnelar i isen. For at dette skal skje, må trykket i breen sitt dreneringssystem reduserast, og denne typen utløysing kan berre skje dersom den bredemde sjøen er i kontakt med det allereie etablerte dreneringssystemet i breen. Når det gjeld dei verkeleg store katastrofetappingane med størst skadepotensiale, vert det ofte referert til den såkalla Glen Mechanism. Dette er ein mekanisme som set i gang tøyming av vassmassane relatert til djupet i den aktuelle innsjøen. Denne utløysarmekanismen er kopla opp til hydrostatisk kraft mot overliggjande trykk frå isen. Vatn har ein høgare tettleik enn is og dersom ein bredemd sjø blir djupare enn høgda på isen, vil vatnet lyfte isen og finne sin veg under. Tappingsfrekvensen av slike innsjøar er avhengig av kor fort vasstanden aukar til ni tidelar av bredemminga. Dette vil då føre til at isen vert lyfta opp og vatnet kan renne under. Dersom vatnet fyrst har skapt ein passasje under isen, vil vatnet vere i stand til å lage og utvide tunnelen ved smelting. Slike tunnelar eksisterer gjennom store deler av året, og det kritiske punktet der vatnet må lyfte isen og bryte gjennom barrieren, kan samanliknast med ein «plugg» som er frosen ned i bakken. Idet vasstanden aukar til ni tidelar av nivået til isen, vil barrieren eller «pluggen» bli lyfta opp av vatnet si hydrostatiske kraft. Eksisterande tunnelar vil dermed bli utvida frå smelting, som fører til at vatnet får fri passasje med rask auka avrenning. Auka avrenning fører til varmeproduksjon som så utvidar tunnelen. Dette fører igjen til at flaumen gradvis aukar i styrke til det når ein topp. Etter at vassføringa minkar, vil tunnelane fryse på igjen og bli mindre i storleik.

Jøkullaup frå Folgefonna i eit historisk perspektiv

På Folgefonna er det registrert i alt seks område der det har vore bredemde sjøar som har vorte tappa i historisk tid (sjå figur 2). Den siste nedtappinga som skjedde var svært synleg for skientusiastane ved Sommarskisenteret i Jondal. Ein septemberdag i 2009 forsvann ein heil innsjø som hadde vore til glede for turistar og lokale heile sommaren. I løpet av ei natt forsvann heile innsjøen, ein innsjø som vart tappa på grunn av at vassøyla steig og lyfte isen opp. Omlag 11 millionar liter vatn rann ut i løpet av få timar (sjå figur 3).

Figur 2.

Kart over Folgefonna, der dei raude prikkane syner der det er eller har vore bredemde innsjøar.

Frå omlag 1930 og fram til 1962 var det ei rekkje katastrofetappingar av vatn frå ein bredemd sjø på austsida av Sauabreen på Sørfonna. Dei største fann stad i 1938 og 1944, før den siste kom i 1962. Den var så stor at nærmast heile bygda Mosnes vart teken. Elva grov i lausmassane på begge sider av elva og folket her fann det best å flytta frå Mosnes. I dei seinare åra har det også vore tappingar av innsjøen, men vassmengdene var langt frå så store som på 60-talet.

Figur 3.

Bilete syner før og etter tappinga av ein bredemd sjø ved Folgefonna Sommarskisenter ein septemberdag i 2011. Foto: Åsmund Bakke.

Også langs kanten av Austre Blomsterskardsbreen er det to bredemde sjøar. Desse veit ein mindre om når det gjeld katastrofetappingar, men det er mogeleg at desse kan ha vore ansvarlege for nokre av dei historiske flaumane som har ramma Mosnes. I samband med eit mindre breframstøyt på 1990-talet, vart ein av tunnelane til Sunnhordaland Kraftlag blokkert av isen, og vatnet tok vegen ned mot Mosnes. Dette vart fiksa med ein ny tunnel eit par år seinare. Denne hendinga kan tene som ein analog til det ein kan forvente i framtida når bresmeltinga akselererer.

Pyttabreen er ein av dei brattaste utlaupsbreane på Sørfonna, og drenerer vidare ned til Bondhusvatnet og endar i Maurangerfjorden. Ved den nordlegaste delen av brefallet går det ei bretunge ned mot Fynderdalshorga. Her demmer breen ein innsjø med eit areal på omlag 0,3 km3 og NVE har sett i gang overvaking og tek jamleg bilete av innsjøen for å sjå korleis den utviklar seg. Faren er eit jøkullaup ned i Bondhusvatnet, noko som kan få alvorlege konsekvensar, sidan dette er ein av dei mest besøkte dalane kring Folgefonna.

Ved den nordlegaste utløpsbreen av dei to brearmane som vert kalla Gråfjellsbreen, på vestsida av Sørfonna, har det dei seinare åra komme fram ein bredemd sjø som potensielt kan føre til jøkullaup. Denne situasjonen er uavklara, og ein har ikkje tidlegare prov for tappingar i dette området. NVE har rekna ut at det er omlag 0,1 millionar m3 tilgjengeleg i innsjøen, noko som er nok til å gjere betydeleg skade nedstraums om den vert katastrofetappa.

Verken ved Pyttabreen eller ved Gråfjellsbreen er det observert jøkullaup i fortida, og det er difor vanskeleg å seie noko om risikoen for katastrofetapping. På den andre sida av breen ved Svartenuten er det derimot observert jøkullaup to gonger i historisk tid. Vi har difor i fleire år hatt eit forskingsprosjekt gåande her, der vi har undersøkt stabiliteten til den bredemde innsjøen aust av Svartenuten.

Jøkullaup frå Svartenutbreen

Her gir det ondulerande landskapet opphav til ei rekke vatn i nærleiken til Folgefonna. Eit av desse er Buarvatnet, som ligg majestetisk til på den sørlege dalskuldra til Buardalen. Oppstraums frå Buarvatnet har lokale kjelder rapportert om tidlegare bredemde sjøar kring Svartenutbreen (sjå figur 4). I 2002 observerte den lokale bonden fleire drønn og auka slam i smeltevasselva ned mot Buarvatnet. Ein rapport frå NVE (2004) slo fast at ein bredemd sjø vart tappa seinsommaren 2002. Det vart estimert at nærare 1 million m3 vatn rann nedover mot Buarvatnet. Flyfoto frå området syner at Svartenutbreen demde opp ein sjø også i 1986. Dette var etter ein lang periode med tilbaketrekking av breane sidan 1930-talet. Me veit vidare at breane på Vestlandet rykte fram att på 1990-talet som følgje av auka vinternedbør. Den levande breen kan ved tilbaketrekking demme opp ein sjø mellom seg sjølv og fjellsida. Korleis og kor ofte dette har skjedd tidlegare kan gje oss auka kunnskap om framtidige naturfarar knytt til jøkullaup. Desse problemstillingane freista forskarar frå Universitetet i Bergen og Bjerknessenteret for klimaforsking å sjå nærare på, på Sørfonna ved Buarvatnet.

Figur 4.

Flyfoto frå 2013 over nedslagsfeltet til Buarvatnet, som ligg aust for Sørfonna (henta frå norgeibilder.no). Like nord for Reinanuten og utanfor nedslagsfeltet til Buarvatnet skimtar me Nedre Buarbreen. Innsjøen som var oppdemd av Svartenutbreen og tappa i 2002 er markert med gul stjerne, og dreneringa til jøkullaupet er synt med stipla linje. Nedst ser ein brefronten til Svartenutbreen frå 2004. Raud linje på biletet markerer strandlinja til innsjøen som vart demd opp av breen i 2002. Tappinga i 2002 skjedde under Svartenutbreen og mot nordvest (oppe til høgre i bilete), slik dreneringsruta er synt på kartet ovanfor (gul stipla linje). Foto: Bjarne Kjøllmoen, NVE, 2004.

Innsjøsediment har i ei årrekkje vorte nytta til å studere fortidsklima. Det unike med innsjøar er at dei er eit naturleg arkiv der ein kan «lese av» kva prosessar som verkar i nedslagsfeltet til innsjøen år for år attende i tid. Naturen sjølv avleirar lag på lag av materiale, der den øvste avleiringa er den yngste. Kring Folgefonna har innsjøsediment vore særs nyttig til mellom anna å rekonstruere tidlegare brevariasjonar, men også til å forstå frekvensen av flaumar og skred attende i tid. Med dette som utgangspunkt, arrangerte me eit større feltarbeid og tok ut sedimentkjernar frå Buarvatnet i 2016. Målet var å nytte Buarvatnet som eit naturleg «laboratorium», for å avdekke om me kunne finne att tappingar frå bredemde sjøar oppstraums frå Buarvatnet.

Ved å avdekke signaturen til sedimenta som har vorte avleira av dei ulike geologiske og glasiologiske prosessane som verkar i nedslagsfeltet til Buarvatnet, kan me rekonstruere kva tid breen var størst, kor ofte det har gått snøskred og ikkje minst kor ofte det har vore tappingar frå bredemde sjøar kring breen. Det heile krev høg presisjon og oppløysing. Instrumentparken hjå EARTHLAB ved Universitetet i Bergen tillèt at ein kan setje saman røntgen-bilete frå ein CT-skannar til 3D-bilder med mindre enn 1 mm oppløysing (sjå figur 5). Denne verkar etter same prinsipp som ein medisinsk CT-skannar, men med høgare oppløysing, for å få fram alle detaljane i dei sedimentære lagrekkjene.

Figur 5.

Utsnitt frå sedimentborekjerner henta opp frå Buarvatnet. Til venstre ser ein eit overflatebilete av sedimenta samanlikna med høgoppløyseleg CT-bilete i 3D. Dette gjev forskarane moglegheit til å sjå mikrostrukturar og lag frå prosessar i nedslagsfeltet til innsjøen. Til høgre ser me i detalj på ein seksjon der me kan identifisere signaturen til snøskredlag og jøkullaup. Ved hjelp av sofistikerte metodar kan forskarar no identifisere lag og partiklar frå botnen av Buarvatnet.

Sedimenta frå Buarvatnet fortel ei historie som femner over dei siste 10 000 åra. Gjennom dateringar med radiokarbon-metoden på planterestar, kan ein tidfeste dei ulike laga ein finn att i sedimenta. Det gjer at me i øvste del av sedimenta frå Buarvatnet finn att dei historiske tappingane i 2002 og på slutten av 1980-talet. Eigenskapane til sedimenta avsett i dei historiske jøkullaupa vert såleis brukt til å plukke ut hendingar som går heile 10 000 år tilbake i tid. Det syner seg at jøkullaupa avset sediment på botnen av Buarvatnet – desse sedimenta er bråe og tynne (0,5 cm tjukke) med leire og fin sand. Desse har høg tettleik, noko som reflekterer den dramatiske auken i smeltevasselva si evne til å transportere materiale mot Buarvatnet når eit jøkullaup skjer. Ved å bruke denne karakteristikken finn me at tappingar frå bredemde sjøar kring Svartenutbreen har skjedd til saman tretten gonger sidan siste istid tok slutt for om lag 10 000 år sidan.

Ein føresetnad for at Svartenutbreen skal demme opp ein sjø, er at breen må vere i nærleiken av den storleiken den hadde i 2002. Flyfoto syner at om breen rykkjer litt fram, vil den dekke området der det bredemde vatnet ligg. Likefullt vil vatnet bli tappa når breen vert mindre enn den kritiske storleiken. Me koplar difor tappingane av dei bredemde sjøane til når Svartenutbreen akkurat ligg og blokkerer dreneringa frå vatnet, noko som kan skje både når breen rykkjer fram og når den trekkjer seg attende. Dei framtidige klimaendringane vil føre til at breen trekker seg vidare tilbake og denne naturfaren vil ikkje kunne gjenta seg, så sant ikkje ein igjen får kaldare klima.

Vi har lært av fortida at tøyming av bredemde innsjøar og jøkullaup er ein del av dei naturfarane ein må vere merksam på i brenære områder. For framtida vil nytt landskap igjen sjå dagens lys og det kan oppstå farlege situasjonar med oppdemning av vatn i brenære område verda over. Kor farleg dette vert og i kva grad vi greier å tilpasse oss til det nye landskapet som kjem fram under breen, er avhengig av kor raske klimaendringane vert. Vi må vere førebudde på å bruke meir resursar på å overvake breane våre, og ikkje minst må kraftprodusentane rekne med å måtte bruke pengar på å fange inn smeltevatn på ville vegar for å sikre framtidas energiforsyning. Kanskje vil det ukjende landskapet under isen også by på nye naturressursar og fine fiskevatn?

, UnknownFigur 6.

Buarbreen ligg like nord for Svartenuten, der det i alt har vore 13 katastrofetappingar av smeltevatn dei siste 10 000 år. No smeltar både Buarbreen og Svartenutbreen attende og det er ikkje lenger fare for bredemde sjøar i dette området. Framtida vil vise om det landskapet som sakte kjem fram under Folgefonna skjuler lokalitetar for nye farlege sjøar, som kan skapa flaumar med smeltevatn på ville vegar i eit varmare klima. Foto: Gunvar Mikkelsen.

Folgefonna

Sørfonna er no 167 kvadratkilometer, Midtfonna 11, Nordfonna 26 og småbreane 3 kvadratkilometer, til saman 207 kvadratkilometer. Brearealet har såleis minka med 5 kvadratkilometer på 25 år, sidan førre måling i 1981.

Det er store volum vi snakkar om med omsyn til snø, is og vatn oppe på fonna. Statkraft har rekna ut at snøsmeltinga og tilrenninga til magasina deira gjennom 2006, omsett i kraftproduksjon, er verd 140 millionar kroner.

Buerbreen og Bondhusbrea hadde si største utbreiing mellom 1870 og 1890. Brearmane trekte seg litt tilbake kring 1920, men så kom det ein kraftig breframstøyt etter 1930, ny avsmelting og tilbaketrekking kring 1960, med etterfølgjande ny brevekst kring 1980.

Frå 1999 har det vore jamn tilbaketrekking av dei fleste brearmane, og det høgaste toppunktet av Folgefonna er senka med mange meter.

Mekanismane i vêrsystema er slik at når temperaturen stig ute i Nordatlanteren, aukar avdampinga til atmosfæren; meir skyer kjem inn over land og gjev frå seg nedbør som regn i låglandet og snø på toppane. Når temperaturen ved fjorden er under 10 plussgrader, snør det på dei høgaste toppane på Folgefonna.

Det er rekna ut at det totale vassvolumet i dag i Folgefonna utgjer 31 kubikkkilometer. Det utgjer eit årsforbruk av vatn for 500 000 husstandar i Noreg og det ville kunne fylle opp det store Blåsjømagasinet i Ryfylke heile ni gonger.

Målestasjonen ved Jukla kraftverk, 800 meter over havet, målte 244 millimeter nedbør den 14. november 2005. Årsnedbøren i 2005 var slik på dei sentrale målestasjonane:

MålestasjonHøgd over havetÅrsnedbør i 2005
Indre Matre (Blådalsvassdraget) 24 meter over havet3070 millimeter
Vintertun (mellom Odda og Fjæra) 395 meter over havet2590 millimeter
Brekuppelen på Folgefonna 1651 meter over havet5500 millimeter

Under den høgste brekuppelen, på karta merka med «1662», er truleg den reelle høgda over havet i dag om lag 1651 meter, og tjukkleiken på brekappa er «berre» 100–150 meter. Her ligg det ein fjellrygg under.

Frå Gråfjellsbrea nedover mot Buerdalen er den tjukkaste iskappa 280 meter. Frå Bondhusbrea og langs ei linje mot sørvest er iskappa 375 meter tjukk – dette kan det vere freistande å tenkje seg er den nedsnødde Folgedalen i dei gamle segnene om breen.

Isrørsler målte i 1960-åra: Gråfjellsbrea og Breidablikkbrea: 1–2 meter pr. år. på bretunga og 20 meter ved likevektslinja (det punktet på breen der snøgrensa vanlegvis ligg mot slutten av sommaren). Blomstølskardbreen: 50–60 meter pr. år. ved likevektslinja. Bondhusbrea (ved toppen av brefallet): 100–150 meter pr. år.

Nøkkeldata for Folgefonna:

1981: Høgaste punkt: 1662 moh rett aust for Fonnabu.

Lågastliggjande del: Fronten av Bondhusbrea 490 moh. I 1997 låg fronten på 450 moh., men dei siste åra har brefronten trekt seg opp att til 490 moh.

2008: Lengda på breen er i dag 36 km, frå det nordlegaste punktet ved Sommarskisenteret ovanfor Jondal, til det sørlegaste, ved brefronten i Svelgjen. Breidda på Sørfonna er på det breiaste 14 km.

Gjennomsnittleg istjukkleik på brekappa som utgjer Folgefonna er 150 meter kompakt is.

Referansar og vidare lesing

Breien H, De Blasio FV, Elverhøi A og Høeg K. 2008. Erosion and morphology of a debris flow caused by a glacial lake outburst flood, Western Norway. Landslides 5: 271–280, DOI 10.1007/s10346-008-0118-3

Tweed FS og Russell AJ. 1999. Controls on the formation and sudden drainage of glacier-impounded lakes: implications for jökulhlaup characteristics. Progress in Physical Geography 23: 79–110.

Jackson M og Ragulina G. 2014. Inventory of glacier-related hazardous events in Norway, NVE rapport nr 83. ISSN: 501-2832, ISBN: 978-82-410-1032-3.

Brekke NG (red.). 2008. Folgefonna og Fjordbygdene.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon