Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Sårstelldommen (Rt. 2010 s. 612) - prejudikat for kva?

Bjørn Henning Østenstad er fødd i 1970, vart cand.jur. i 1995 og ph.d. i 2009. Han er frå 2014 professor ved Det juridiske fakultet, Universitetet i Bergen.

  • Side: 484-501
  • Publisert på Idunn: 2014-10-14
  • Publisert: 2014-10-14

Sårstelldommen er mykje debattert, også i Lov og Rett sine spaltar. I denne artikkelen blir diskusjonen ført eitt steg vidare ved at hovudfokus blir retta mot prejudikatspørsmålet. Særleg på tre punkt utfordrar fleirtalsvotumet etab-lerte tankemodellar, men utan at dette blir drøfta og grunngjeve: (1) Vilkårslæra ser ut til å bli introdusert ved kvasivilkår, altså utanfor sitt tradisjonelle område. (2)Skiljet mellom normering og tvangsgjennomføring blir brote ned, både på eit prosessuelt og materielt plan. (3) Det blir tilsynelatande lagt til grunn at bruk av tvang under yting av helsetenester er eit (fritt) forvaltningsskjønn. Forfattaren argumenterer for at nødrett kunne ha etablert ei meir robust grunngjeving for fleirtalet sitt standpunkt, samanlikna med korleis domsgrunnane reint faktisk er formulert. Sjølv om det langt på veg inneber å konstruere ei ratio decidendi, bør dommen også forståast slik, og altså ikkje som uttrykk for eit ønske om å kaste vrak på veletablerte rettslege tankefigurar. Dommen har neppe særleg betydning for oppfatninga vår av legalitetsprinsippet sin styrke i helseretten.

1 Kort om saksforhold og problemstilling

I Sårstelldommen (Rt. 2010 s. 612) nekta ein sjukeheimspasient delvis å godta nødvendig sårstell og heilt grunnleggjande hygienetiltak.1 Dette førte med seg vesentlege luktplager, særleg for pleiepersonalet, då vedkomande mellom anna var inkontinent for urin og avføring.2 Pasienten var vidare så svak til helse at ein nødssituasjon «nokså umiddelbart» ville inntre ved ei eventuell utskriving frå institusjonen.3 Spørsmålet for Høgsterett var mellom anna om nødvendig stell kunne gjennomførast med tvang, noko personalet allereie hadde nytta ved fleire høve. Nokon klar lovheimel fanst ikkje. Eit knapt fleirtal av dommarane – tre mot to – kom likevel til at pasienten måtte tole å bli utsett for aktuelt sårstell og pleie gjennomført med tvangselement.

Det rettslege grunnlaget fleirtalet baserer konklusjonen sin på, har vorte debattert også i LoR sine spaltar, med to bidrag i 2011. Dreiepunktet har særleg vore legalitetsprinsippet sitt heimelskrav. Stipendiatane Njål Wang Andersen og Karl O. Wallevik (UiB) har her stilt seg negative,4 medan professor Aslak Syse (UiO) er meir positiv i sitt tilsvar.5 I ein artikkel i TfE same året uttrykkjer førsteamanuensis Alice Kjellevold og professor Henriette Sinding Aasen (høvesvis UiS og UiB) seg negativt.6 Professor Erik Monsen (UiB) er derimot positiv i FS Bernt i 2013.7 Sjølv har eg omtalt dommen fleire stader i bokversjonen av doktoravhandlinga.8 Her vart likevel manus avslutta medio 2010, før det var klart om dommen ville bli klaga inn for Den europeiske menneskerettsdomstolen (EMD), noko eg tilrådde. Det vart likevel ikkje noko av.

Fleirtalsstandpunktet i Sårstelldommen er eit uomtvisteleg rettsleg faktum. I denne teksten skal difor fokus rettast framover mot spørsmålet om prejudikatsverknader. Noko ‘omkamp’ om heimelsspørsmålet er det såleis ikkje tale om. Problemstillinga er heller korleis dommen forsvarleg bør tolkast gitt resultatet. Eg brukar i denne framstillinga prejudikatsomgrepet som eit stikkord for at ein dom frå Høgsterett normalt vil stå i ei særstilling som rettskjeldeargument. Også høgsterettsdommar må likevel underkastast ei vurdering av relevans og vekt, og det kan ikkje trekkjast slutningar frå sjølve prejudikatsomgrepet. Måten å uttrykkje seg på og haldninga til kor stor vekt ein dom frå Høgsterett har, vil likevel variere mellom ulike forfattarar.9

Spørsmålet gjeld altså på kva måte Sårstelldommen kan tene som mønster for løysing av framtidige saker. Utgangspunktet må rimelegvis vere den rettssetning Høgsterett (fleirtalet) sjølv har gjort gjeldande som grunngjeving: såkalt uttalt ratio decidendi. Alternative innfallsvinklar er likevel også fokusert i litteraturen, særleg at verdien av dommen kan liggje i den grunngjeving som burde ha vorte nytta – konstruert ratio decidendi –, eventuelt i ei rein samanlikning av faktum.10 I tillegg kjem dei såkalte obiter dicta, men slike er ikkje aktuelle i vår samanheng. Spørsmålet om relevans og vekt må i alle høve nyanserast ut frå ei rekkje moment, til dels skildra i litteraturen.11 I fortsetjinga skal eg først referere ulike uttrykte oppfatningar om Sårstelldommen sine prejudikatsverknader. Dette leier så fram mot ei presisering av problemstillinga og ein presentasjon av det vidare opplegget.

2 Ulike posisjonar hittil – presisering av problemstillinga

Kjellevold/Aasen uttaler at «legalitetsprinsippet er svekket etter ‘Huleboerdommen’, i hvert fall på dette rettsområdet [les: helseretten]».12 Wang Andersen / Wallevik uttrykkjer seg i same retning:

«[…] Høyesterett [har] med ett slag åpnet for at helseinstitusjoner, under henvisning til at den nærmere utformingen av tjenestetilbudet er underlagt fritt skjønn, ved å stille vilkår for innleggelse og utøvelse av helsetjenester kan gi seg selv hjemmel til å utøve tvang mot pasienter som har rettskrav på innleggelsen og/eller helsehjelpen.»13 (Kursivert av forfattarane sjølve.)

Monsen analyserer dommen ut frå kjende markørar for styrken i det forvaltningsrettslege legalitetsprinsippet. Han vektlegg mellom anna omsynet til effektivitet, og uttaler:

«Dette tydeliggjør at det ikke kan være slik at også små tvangselementer uten videre anses å aktualisere lovhjemmelskravet.»14 (Monsen si kursivering.)

Professor Jan Fridthjof Bernt ser dommen som eit uttrykk for at forholdsmessigvurderingar «i praksis tjener som primært rettsgrunnlag», og ikkje berre som moment ved tolking av ei lov. Han omtalar den som «ukonvensjonell» og reiser spørsmål om vi berre er vitne til «en frirettslig øvelse for å unngå et uakseptabelt resultat», eller om dommen må få meir vidtrekkande konsekvensar for oppfatninga vår av legalitetsprinsippet sitt heimelskrav.15 Inntil vidare held denne forfattaren konklusjonen open.

Syse understrekar på si side at saka gjaldt «en enestående og enkeltstående kognitiv kompetent sykehjemspasient», og vidare:

«Det er bare så unike situasjoner som beskrevet i dommen som kan åpne for dette [tvang] overfor nektingskompetente pasienter. Dommen er derfor ikke et første steg på en etisk og rettslig problematisk ‘slippery slope’.»16

Alle dei nemnde forfattarane/forfattarpara synest å fokusere på den direkte uttrykte rettssetninga i fleirtalet sitt votum – den uttalte ratio decidendi. Syse skil seg likevel ut ved klart ikkje å ville tilleggje dommen prejudikatsverknader på eit prinsippnivå, altså for oppfatninga vår av rettskjeldeprinsippa på dette rettsfeltet.17 Sjølv om også Monsen understrekar at dommen etablerer «en snever tvangshjemmel»,18 oppfattar eg han å gå breiare ut enn Syse. Dette følgjer av at førstnemnde analyserer dommen med utspring i ei vurdering av legalitetsprinsippet sin styrke, og at fleirtalet sine vurderingar i så måte blir brukt som ein ‘fasit’. Men gjennom å trekkje ei så prinsipiell ramme rundt dei formuleringane førstvoterande bruker, blir det uunngåeleg etablert eit press i retning av generelt å heve botnen for når lovheimelskravet slår inn i helseretten. Ikkje minst synspunktet om tvang som (fritt) forvaltningsskjønn fører oss i den retning.19 Det er difor ein stor skilnad mellom professorane Monsen og Syse i oppfatninga av på kva måte – og i kva omfang – Sårstelldommen vil kunne danne mønster i framtidige saker, sjølv om begge er positive til resultatet i saka. I Monsen si støyping er tvangsheimelen som blir knesett av fleirtalet snever i den forstand at det berre er dei mindre alvorlege formene for tvangsgjennomføring som blir dekt, men potensielt likevel på ein brei front.

For den som er skeptisk til Sårstelldommen, og som difor er oppteken av å avgrense prejudikatsverknadene, gjev Syse ei retning.20 Denne forfattaren er likevel ikkje så utfyllande om dei problema enkeltformuleringar reiser, sjølv om han understrekar at grunngjevinga framstår «noe frirettslig».21 Ei slik utsegn reflekterer at vi hjå førstvoterande finn vendingar og føresetnader som isolert sett har potensiale til å påverke oppfatninga vår av rettskjeldeprinsippa.

Fleirtalet sin konklusjon er basert på fleire reglar «sett i sammenheng» (avsnitt 36). Vi skal no sjå på enkelte element i premissane som kan vere problematisk å tilleggje prejudikatsverknader, sjølv om denne tanken ligg nær slik domsgrunnane no ein gong er utforma. Vilkårslæra framstår som hovudkomponenten i (den samansette) grunngjevinga. Difor ligg også det største potensialet for prejudikatverdi i utgangspunktet her.22

3 Frå fleirtalsvotumet: utsegner på eit prinsippnivå som det er problematisk å tilleggje prejudikatsverknader

3.1 Blir den ulovfeste vilkårslæra brukt som rettsleg inngang også ved kvasivilkår?

Overfor sjukeheimspasienten vart det ikkje fastsett individuelle vilkår for vedtaket om tildeling av plass. Dette var det «åpenbart ikke […] grunn til», slik førstvoterande såg det. Bakgrunnen var at det ikkje vart kravd meir av pasienten enn at han «til en viss grad underlegger seg alminnelige og faglig funderte rutiner for personlig hygiene» (avsnitt 32). Ein annan stad i same avsnitt blir formuleringa «naturlige konsekvenser av institusjonsoppholdet» brukt om situasjonar der det ikkje er nødvendig å gjere pasienten kjent med vilkåra. Det berande synspunktet her ser dermed ut til å vere eit krav om rimeleg medverknad, i samsvar med det som vanleg blir praktisert (av helseinstitusjonar) og akseptert (av pasientar).23 Det gjeld slik sett ikkje berre ein medverknadsrett, som har vore mest fokusert i lovgjeving og litteratur, men også ei medverknadsplikt   ved yting av helsehjelp ein har rettskrav på. Her skal vi likevel merke oss at plikta og retten refererer til ulike stadium i prosessen. Plikta til det å få tilgang til hjelpa, retten til den konkrete gjennomføringa.

Dette er ikkje uvesentlege observasjonar. For dersom vi står overfor allmenne krav til medverknad frå pasienten, er det naturleg å sjå det slik at desse eigentleg følgjer av ei tolking av heimelsgrunnlaget: konkret rettskravføresegna om nødvendig helsehjelp i kommunehelsetenestelova (lov 19. november 1982 nr. 66 – khl., oppheva) § 2-1, no pasient- og brukarrettslova (lov 2. juli 1999 nr. 63 – pasrl.) § 2-1a. Dette framstår i alle fall som ein meir nærliggjande tanke enn å basere seg på ein samtykkekonstruksjon, slik særleg mindretalet tyr til.24

Ein tanke om at det også kan gjelde ei plikt til medverknad ut frå ei tolking av heimelsgrunnlaget, bør eigentleg ikkje vere overraskande. Helsehjelp er eit knappleiksgode, både kva gjeld økonomiske og personellmessige ressursar. At det må stillast visse krav til samarbeid for å få det ein har krav på, er då tidvis sjølvsagt. Den som har krav på ein kreftoperasjon, men som krev å få utført denne heime, må finne seg i å miste tilgangen til sin rett om han no står på sitt og nektar å tilpasse seg systemet. Og den som unnlet å gje nødvendig informasjon til NAV, til dømes om bankkontonummer, kan risikere å gå glipp av utbetalingar. Ingen kan forlange å få kontantar levert på døra. Ein meir allmenn variant av problemstillinga finn vi i den prosessuelle forvaltningsretten: i kva grad kan forvaltningsorganet skyve over på den private part å opplyse saka i lys av fvl. § 17 første ledd? Om det konkrete forhold i Sårstelldommen vil eg tendere til å vere samd med fleirtalet i at pasienten hadde strekt strikken for langt, sjå her til dømes avsnitt 22 i dommen om ekstra ressursbruk ved sjukeheimen. Nettopp det er likevel ikkje nødvendig å gå nærare inn i her. Det er nemleg spørsmålet om heimel for tvangsgjennomføringa som er det mest problematiske i saka, ikkje kravet om medverknad.

Krav som ligg nedfelt i lovgjevinga blir tidvis omtalt som «uekte betingelser»:25 her har eg brukt nemninga «kvasivilkår». Dermed står retten sin introduksjon av den ulovfeste vilkårslæra i saka som eit overraskande grep reint rettssystematisk. For denne læra sitt tradisjonelle verkeområde har føresett eit (fritt) forvaltningsskjønn, meir presist eit hensiktsmessigskjønn.26 Dette er naturleg. Klarlegging av kvasivilkår vil prinsipielt vere rettsbruk, og då har ikkje rettsnormer som siktar inn mot å etablere skrankar for skjønnsutøvinga normalt nokon fornuftig, eller i alle fall ikkje nokon sentral, funksjon.

Det er ut frå dette vanskeleg å sjå kva Høgsterett – både fleirtal og mindretal – tenkjer når vilkårslæra blir trekt inn i Sårstelldommen. Det naturlege skulle heller vere å gå rett på sak og spørje (1) kva krav som kunne utleiast om plikt til medverknad frå pasienten i den aktuelle rettskravføresegna, og (2) om tvangsgjennomføring ved misleghald av denne plikta hadde tilstrekkeleg rettsleg grunnlag.

3.2 Nedbryting av skiljet mellom normering og tvangsgjennomføring?

Skiljet mellom vedtak – eller normering – og tvangsgjennomføring (av vedtaket) står sentralt i forvaltningsretten. I forvaltningslova (lov 10. februar 1967 – fvl.) heiter det såleis i § 2 tredje ledd at avgjerder om «bruk av særlige tvangsmidler for å få gjennomført et vedtak» skal reknast som sjølvstendige enkeltvedtak. Føresegna står som eit unntak frå hovudsynspunktet om at avgjerder om faktiske handlingar ikkje er enkeltvedtak.27

Eit trekk ved fleirtalsvotumet i Sårstelldommen er at det ikkje blir skilt klart mellom vedtaket – inklusive dei krav til medverknad som der blir føresett å liggje implisitt – og spørsmålet om verkemiddelbruken når pasienten ikkje innrettar seg. Dette gjev seg utslag på to plan.

Det eine er det formelle. Ut frå den forståing at krava til medverknad frå pasienten er kvasivilkår, er det akseptabelt at desse ikkje vart kommunisert direkte i vedtaket om å tildele sjukeheimsplass. Tvangsgjennomføring av tiltak under opphaldet står likevel i ei anna stilling. Når avgjerd om slike ikkje blir nedfelt særskilt i eit enkeltvedtak, er det djupt problematisk i lys av lovteksten i forvaltningslova og dei omsyn denne føresegna kviler på.28

Men også for det materielle heimelsspørsmålet blir skiljet brote ned. Oppsummeringsvis i avsnitt 36 heiter det:

«Disse reglene sett i sammenheng gir etter mitt syn det nødvendige rettsgrunnlag, ikke bare for å kreve at A forholder seg til sykehjemmets krav om et minstemål av hygienetiltak, men også for at disse om nødvendig gjennomføres mot hans vilje.»

I den føregåande drøftinga, som leier opp mot denne konklusjonen, glir dei to sidene av saka – normering og gjennomføring – over i kvarandre. Inntrykket er at skiljet ikkje er så viktig.

Ser vi nærare på domsgrunnane, utgjer avsnitt 32 eit startpunkt. Her blir fokus retta mot kva som «kreves» frå sjukeheimen si side, altså normeringa. I avsnitt 33 glir ein over i gjennomføringa, men slik at fokus hovudsakleg ser ut til å vere retta mot ytinga av helsehjelp sett vekk frå tvangselementet:

«Det står for øvrig som helt klart for meg at gjennomføring av vask, skifting av sengetøy og sårstell ikke er urimelig byrdefullt for A. I denne forbindelse har det interesse at sykehjemmet har strukket seg svært langt for å legge forholdene til rette, at stellet gjennomføres så skånsomt som forholdene tillater, og at man fra sykehjemmets side har etablert betryggende rutiner for situasjoner der A motsetter seg stell.»

Avslutningsvis i dette avsnittet blir det likevel gjeve ein tydelegare referanse til tvangsproblematikken. Der blir det, som vi ser, uttalt at ein også hadde etablert «betryggende rutiner for situasjoner der A motsetter seg stell». Går vi vidare til avsnitt 34, ser fokus ut til å bli flytta tilbake til normeringa, og då med fokus på arbeidsmiljøet for dei tilsette: pasienten måtte «akseptere […] begrensninger». I avsnitt 35 der fokuset ikkje lenger er på vilkårslæra, blir vel ikkje det eine av dei nemnde perspektiva løfta meir fram enn det andre.

Denne utviskinga av skiljet er i utgangspunktet ikkje uproblematisk. Direkte inngrep mot kroppen kan måtte vurderast som meir alvorleg enn ei føregåande normering av plikt til medverknad (som i dommen), eventuelt ei pålegging av plikt til å tole eit inngrep (til dømes ved vedtak om tvunge psykisk helsevern etter psykisk-helsevern-lova, lov 2. juli 1999 nr. 62, kapittel 3). Det er såleis ikkje tilfeldig at helselovgjevinga nettopp har den faktiske gjennomføringa som sitt primære fokuspunkt. Dette kjem mellom anna til uttrykk når det i pasrl. § 4-1 heiter at «helsehjelp kan bare gis» ved samtykke, lovheimel eller anna gyldig rettsgrunnlag. Også den tradisjonelle koplinga mellom helserett og den strafferettslege rettsstridsgrensa – som eg kjem attende til nedanfor – understrekar dette aspektet.

Etter enkelte regelsett på helse- og sosialrettsfeltet er det rett nok sannkjent at normering og ei eventuell tvangsgjennomføring må vurderast samla. Helse- og omsorgstenestelova (lov 24. juni 2011 nr. 30) kapittel 9 om tvang i omsorga for enkelte personar med utviklingshemming er eit sentralt døme. Fokus i lovteksten er her retta mot «tiltaket», jf. til dømes § 9-5 første avsnitt. Eit slikt grep heng likevel saman med at enkelte personar på grunn av sin psykiske tilstand ikkje – eller berre sjeldan – vil vere i stand til å kunne innrette åtferda si etter dei krav som blir stilt, typisk om å motta visse omsorgstenester. Å overføre denne tankegangen til pasienten i Sårstelldommen blir ulagleg. Han var nemleg rekna som avgjerdskompetent (avsnitt 30), og omsyn som nemnt gjer seg då ikkje gjeldande.

Fleirtalet bryt altså ned det tradisjonelle skiljet mellom normering og tvangsgjennomføring, både på eit prosessuelt og materielt plan. Dette er problematisk både i lys av allmenn forvaltningsrett og i lys av dei prinsipp som er lagt til grunn i lovgjeving og teori på helserettsfeltet.

3.3 Er tvangsgjennomføring av helsehjelp eit (fritt) forvaltningsskjønn?

3.3.1 Fleirtalet sitt utgangspunkt

I førstvoterande sitt votum finn vi ei formulering som ser ut til å rubrisere bruk av tvang ved yting av helsetenester som eit (fritt) forvaltningsskjønn. I avsnitt 31 heiter det:

«Men ettersom det nærmere innholdet i tjenestetilbudet i stor grad beror på et såkalt fritt skjønn, stenger denne retten ikke for at det stilles vilkår, herunder vilkår med tvangselementer.»29

Realiteten her er at den aktuelle føresegna om rett til hjelp, konkret khtl. § 2-1 (no oppheva), i seg sjølv blir sett som heimel god nok for tvang.30 Dette inneber klart nok å gje opp eit særleg lovheimelskrav. Vel så dramatisk er likevel at ein slik posisjon impliserer at helsepersonell sine vurderingar om tvangsbruk (langt på veg) skal vere unnteke frå rettsleg kontroll. Dette treng – prinsipielt sett – ikkje vere konsekvensen om vi ‘berre’ gjev opp lovskravet, og heller aksepterer ei rettsnorm som ikkje har ankerfeste i lov som rettsgrunnlag.

Førstvoterande kan kritiserast for si føregåande tilvising til Fusa-dommen (Rt. 1990 s. 874). Rett nok slo Høgsterett her fast at gjennomføring av helsehjelp er eit forvaltningsskjønn, men saka gjaldt ikkje bruk av tvang. Snarare tvert imot då pasienten meinte ho fekk for lite hjelp.

Fleirtalet si utsegn om (fritt) forvaltningsskjønn har potensielt stor sprengkraft. Det gjeld ikkje minst fordi vi her snakkar om forvaltningsskjønn i form av hensiktsmessig-skjønn, og ikke subsumsjonsskjønn. I det ligg at dei rettslege skrankane som ligg nedfelt i lovgjevinga normalt vil vere særleg vage. Følgja er at det er den grovkalibra forvaltningsrettslege misbrukslæra som blir ståande att som den sentrale rettstryggleiksgarantien, eventuelt i samspel med den ulovfeste vilkårslæra (om ei slik tilnærming blir valt).

Utsegna frå fleirtalet som opnar for ein fritt-skjønn-synsvinkel ved tvang, har ei generell form. Konteksten ho er plassert i, understrekar det. I avsnitt 31 blir generelle utgangspunkt for drøftinga trekt opp. Vidare er det vanskeleg å tolke utsegna som berre å vere meint å gjelde i saker der pasienten sine val «også får betydelige negative følger for andre, eller kommer i konflikt med andres rettigheter», jf. avsnitt 30 der vekta av pasienten sin sjølvbestemmingsrett blir nedjustert slik. At spørsmålet om juridisk kontroll skal påverkast av kven sine interesser som blir ivareteke gjennom inngrepet, tilsvarande som for sjølve heimelsspørsmålet (der ein slik synsmåte er breitt akseptert), er nemleg ikkje opplagt.

Mindretalet konkluderer annleis på heimelsspørsmålet:

«Tvang krever en særlig hjemmel, og det kan jeg ikke se at det er i dette tilfellet.»31

Implisitt ligg det i dette også ein føresetnad om at eit fritt-skjønn-resonnement blir for blautt til å bere bruk av tvang. No er ikkje tvangsomgrepet eintydig. I spesiallovgjevinga på helse- og sosialfeltet spenner det frå fråvær av gyldig samtykke, til overvinning av motstand. I kva tyding ein brukar omgrepet i dommen, blir ikkje uttrykkjeleg presisert. Det synest likevel klart at det er tvang i straffelova (1902) (lov 22. mai 1902 nr. 10 – strl. (1902)) § 222 si meining det må ha vore tale om. All den tid saka ikkje vart løyst etter spesiallovgjevinga, utgjorde det allmenne strafferettslege tvangsomgrepet eit naturleg referansepunkt.

Straffelova (1902) § 222 første ledd rammar «den, som ved rettsstridig adferd eller ved å true med sådan tvinger nogen til å gjøre, tåle eller undlate noget». Kva som utgjer tvang, er ikkje nærare definert i lova. Tradisjonelt er overvinning av motstand formulert som eit krav. Det sentrale er likevel måten dette skjer på, altså verkemiddelbruken. Etter alt å dømme er det såleis først ved overvinning av motstand som blir opplevd sterkt ubehageleg (av offeret), vi kan snakke om tvang i strafferettsleg forstand. I Sårstelldommen var pasienten sterkt fysisk funksjonshemma, men neppe i så sterk grad at han ikkje også kunne ha vist i alle fall ein viss fysisk motstand. Når motstanden ikkje fekk eit fysisk uttrykk, kan det oppfattast som at pasienten fann dette nyttelaust fordi overmakta var for stor. Uansett vil ein klar verbal protest i gjennomføringssituasjonen – som uttrykk for sterkt ubehag, slik situasjonen i alle fall tidvis var for denne pasienten – føre oss inn under straffelova sitt tvangsomgrep.

Også innanfor tvangsomgrepet i strl. (1902) § 222 vil det naturlegvis vere eit stort spenn. Ved yting av helsehjelp trakkar ein likevel over ei grense når dei tiltak som blir iverksett kvalifiserer til å vere tvang i strafferettsleg forstand.32 På denne bakgrunn er utsegna frå fleirtalet om at bruk av tvang i utgangspunktet er eit hensiktsmessigskjønn, dramatisk. Dette ved at ho bryt med føresetnadene mykje av den moderne tvangslovgjevinga innanfor helse- og omsorgssektoren er basert på. Her har startpunktet vore at faktisk førekomande tvangsbruk (tradisjonelt) i stor grad har mangla nødvendig rettsleg grunnlag.33

Basert på førstvoterande si utsegn i Sårstelldommen, kan det spørjast kor store delar av denne særlovgjevinga med si oppstilling av materielle vilkår for inngrep og tilhøyrande rettstryggleiksgarantiar, som strengt tatt er unødvendig. Gjeld det til dømes heilt eller delvis for kapittel 9 i helse- og omsorgstenestelova (om tvang mot utviklingshemma) og pasrl. kapittel 4A (om helsehjelp til pasientar utan avgjerdskompetanse)? Er det her eit alternativ å avvikle desse lovene for den mindre alvorlege tvangen og heller basere seg på det vernet vilkårslæra og misbrukslæra gjev? Det ville i tilfelle innebere å skru tida tilbake rettstryggleiksmessig. Før det kan vere aktuelt å trekkje slike slutningar, blir det difor sentralt å sjå korleis fleirtalet sjølv i fortsetjinga følgjer opp utgangspunktet sitt om (fritt) forvaltningsskjønn.

3.3.2 Fokuset skiftar

I avsnitt 33 går førstvoterande inn i ei rimelegvurdering av tiltaka som var iverksett overfor pasienten. Dette kan naturleg oppfattast som at fokus blir retta mot innslagspunktet for vilkårslæra sitt forholdsmessigkrav: ein (negativ) skranke for forvaltningsskjønnet. Også i avsnitt 34 synest dette å vere inngangen, jf. den innleiande uttrykksmåten – «i denne forbindelse» – som byggjer ei bru tilbake til den føregåande forholdsmessigvurderinga. I fortsetjinga skjer likevel ei umerkeleg gliding i fokus frå negative skrankar for forvaltningsskjønnet, til ei søking etter positivt rettsgrunnlag. Dette får ein allereie ei kjensle av i avsnitt 34. Frå å ha det konkrete inngrepet som siktepunkt vrir ein no over mot meir generelle synsmåtar knytt til arbeidsmiljø for dei tilsette. Heilt tydeleg er dette i avsnitt 35 med introduksjon av føresegna i helsepersonellova § 7 (lov 2. juli 1999 nr. 64 – hlspl.). I avsnitt 36 blir fokusskiftet runda av med ei understreking av at det er «[d]isse reglene sett i sammenheng» som gjev «det nødvendige rettsgrunnlag» for inngrepet.

Denne uttrykksmåten viser at det eigentleg ikkje er grensene for forvaltningsskjønnet som har vore problemstillinga for fleirtalet, sjølv om dette som vist var inngangen. Tvert imot trong rettsgrunnlaget ei sterkare avstiving enn det ei utleiing frå rettskravregelen åleine, slik eit startpunkt i vilkårslæra vel føresette, kunne makte. Poenget i vår samanheng er at det gjev lite meining å hevde at tvang er (fritt) forvaltningsskjønn, samstundes som retten må gå utanfor vilkårslæra for å finne tilstrekkeleg styrke for eit rettsleg grunnlag for inngrepet. Eg kan etter dette ikkje sjå det annleis enn at den tidlege utsegna om relasjonen til skjønnslæra i forvaltningsretten er ein blindgjengar. Helst må vi vel sjå ho som eit grep teke for å opne døra til vilkårslæra, noko vi har sett er problematisk også av andre grunnar.

4 Oppsummering så langt: vilkårslæra eit blindspor?

På fleire punkt formulerer Høgsterett sitt fleirtal seg på ein måte som avvik frå etablerte forvaltningsrettslege og helserettslege prinsipp. (1) Vilkårslæra kan sjå ut til å bli introdusert ved kvasivilkår, altså utanfor sitt tradisjonelle (og naturlege) område. (2) Skiljet mellom normering og tvangsgjennomføring blir brote ned, både på eit prosessuelt og materielt plan. (3) Det blir lagt til grunn at bruk av tvang i helsetenesta er eit (fritt) forvaltningsskjønn, men den vidare drøftinga indikerer at ein likevel ikkje har meint det slik. Felles er at den forvaltningsrettslege vilkårslæra står som eit dreiepunkt, og at Høgsterett ikkje grunngjev standpunkt som inneber kontroversielle avvik frå gjeldande oppfatning av rettslege prinsipp. Dette må svekkje Sårstelldommen sine prejudikatsverknader på eit prinsippnivå.34

Også på eit meir konkret nivå er det spørsmål kor langt vilkårslæra eigentleg rakk i denne saka. I første setning i avsnitt 35 heiter det at «As holdning gir sykehjemmet grunnlag for å si ham opp».35 Kunne då problemet ha vorte løyst gjennom eit trugsmål om utskriving? Her kan vi vel ikkje sjå vekk frå at pasienten stilt overfor eit slikt val – ‘underkast deg nødvendig pleie eller flytt ut’ – ville ha resignert. Som kjent vart han rekna som avgjerdskompetent, og i det ligg eit signal om evna til å resonnere rasjonelt. Ein slik framgangsmåte ville også representert ei ansvarleggjering av ein pasient som etter alt å dømme hadde strekt strikken for langt med tanke på å krevje at andre skulle innrette seg etter sine behov. Vilkårslæra inneheld eit forholdsmessigkrav, og innebygd som ein komponent her kan vi oppfatte eit krav om minste inngrep. Dersom ein kunne ha vunne fram gjennom trugsmål om utskriving, ville fysisk tvangsinngripen (presumptivt meir inngripande) lett stå som unødvendig: i alle fall inntil dette var prøvd.

Vi skal snart kome attende til nødføresegna i hlspl. § 7 som mogeleg heimel for inngrep. Noko plikt eller rett til å hindre pasienten i å forlate institusjonen kunne det uansett neppe vere tale om. Det ville lett ha kome i konflikt med Den europeiske menneskerettskonvensjonen (Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, Europarådet, 4. november 1950 – EMK) artikkel 5 bokstav e, som avgrensar personkrinsen som kan utsetjast for fridomsrøving. All den tid pasienten var avgjerdskompetent, var han neppe av «unsound mind» i relasjon til den aktuelle somatiske helsehjelpa. Noko anna er at personen i denne saka nok også hadde ein psykiatrisk diagnose som tidlegare hadde vore gjenstand for rettsprosess. Men omsynet til § 7 kan uansett ikkje ha gjeve rett eller plikt til å halde han ved sjukeheimen, slik at han ikkje skulle kunne trugast med utskriving, eventuelt reint faktisk utskrivast.

Når ein i domsgrunnane ikkje gjekk nærare inn på dette alternativet, kan det oppfattast som at fleirtalet eigentleg gjev opp vilkårsporet. Det som følgjer vidare i avsnitt 35, der fokus snart blir vridd mot nødrett for å kome rundt problemet, kan nettopp tyde på det. Dette kjem eg straks attende til. Konklusjonen er i alle høve at vilkårslæra står som ein lite veleigna reiskap i møte med den aktuelle rettslege problemstillinga. Spørsmålet er difor om vi har andre element i grunngjevinga som kunne ha gjeve eit meir robust grunnlag for fleirtalet sin konklusjon.

5 Nødrett som primært rettskjeldegrunnlag? – ei konstruert ratio decidendi

5.1 Utgangspunkt

I avsnitt 35 blir saka sin nødrettsdimensjon kort omtalt av fleirtalet:

«Til dette kommer – og det er det enighet mellom partene om – at utskrivning nokså umiddelbart vil skape behov for øyeblikkelig hjelp, jf. helsepersonelloven § 7. Slik hjelp skal etter den nevnte bestemmelsen gis ‘selv om pasienten motsetter seg’ denne.»

Helsepersonellova § 7 er både ei føresegn om rettskrav på hjelp motsvart av ei plikt til å yte, og ein heimel for inngrep med ei motsvarande plikt til å intervenere. Nøkkelformuleringa er at hjelpa må vere «påtrengende nødvendig». Dette stiller krav til tiltaket som skal iverksetjast, men implisitt også til situasjonen som må føreliggje.36 Ikkje berre plikta til å gripe inn i nødstilfelle, men også retten må reknast som regulert gjennom føresegna. Noko anna er at det ikkje er gitt at retten og plikta rekk like langt.37 Førearbeida antyder strenge krav til nødssituasjonen. Det er tradisjonelle akuttsituasjonar som er påtenkt.38

Førstvoterande opplyser som vi ser, at det var semje mellom partane om at utskriving ville medføre trong «nokså umiddelbart» for nødintervensjon etter § 7. Om ein slik situasjon låg timar, dagar eller veker fram i tid, vart ikkje utdjupa. Her var det vel uklarleik inne i biletet, mellom anna avhengig av kva pasienten eventuelt hadde vorte utskriven til. At fleirtalet trekkjer inn arbeidsmiljølova (lov 17. juni 2005 nr. 62) i argumentasjonen, indikerer likevel at situasjonen må ha vore svært tilspissa, også når det kom til pasienten sitt ve og vel.

Paragraf   7 vart ikkje brukt som primært rettskjeldegrunnlag av fleirtalet, men berre trekt inn som eit moment.39 Spørsmålet er om ei utvikling av resonnementet langs denne aksen likevel kunne ha etablert eit meir robust grunnlag for fleirtalet sin konklusjon. Meir presist er problemstillinga då i kva grad ei opning for preventiv nødrett kunne ha vore rettskjeldemessig forsvarleg i denne saka.

5.2 Eit tradisjonelt nasjonalt perspektiv

Spørsmålet om tvangsbruk ved yting av helsehjelp er lovleg er historisk sett strafferett. Eit slikt utgangspunkt har ikkje vore unaturleg. Tvang har form av faktiske handlingar som grip inn i det allmenne vernet individet har for sjølvbestemmingsretten over kroppen, også knesett i straffelova.40 Dei siste par tiåra har det likevel funne stad ei lausriving av problemstillinga frå strafferetten og ei stadig sterkare gliding over mot ei forvaltningsrettsleg tilnærming.41 Ei viktig drivkraft for denne utviklinga har vore tendensen til auka lovregulering av helserettslege heimelsspørsmål. Ein vesentleg skilnad mellom dei to perspektiva er at legalitetsprinsippet kjem inn nær sagt med motsett forteikn. I strafferetten vil prinsippet trekkje i retning av ei liberal forståing av straffridomsgrunnane: og altså verke til fordel for det helsepersonellet som tvingar. I forvaltningsretten vil prinsippet ha eit heilt anna fokus og yte motstand mot å leggje til grunn heimel for tvangsbruk med svakt ankerfeste i lov, sjølv om det også her vil vere rom for nyansar.

Også i dag kan det argumenterast for at strafferettslege synsmåtar bør ha betydning ved heimelstolkinga. Dette ut frå ein trong for å ha strafferetten som eit ris bak spegelen for å effektivisere det allmenne helserettslege heimelskravet nedfelt i pasrl. § 4-1 første ledd, og dessutan vernet mot inngrep i privatlivet etter EMK artikkel 8. Særleg på eit uregulert område – som Sårstelldommen gjaldt – er ein slik måte å sjå det på nærliggjande. Eg har tidlegare argumentert mot ei autonom helse- og sosialrettsleg nødrettsnorm ut frå ein slik synsmåte.42 I dette ligg ikkje at nødrettsnorma nødvendigvis må tolkast heilt på same måten i ein strafferettsleg og ein forvaltningsrettsleg kontekst, men at det er eit etter omstenda viktig omsyn at ikkje spriket skal bli for stort. Isolert gjev dette argument for at «påtrengende nødvendig» etter hlspl. § 7 ikkje bør tolkast for strengt. Slik sett kan det ikkje utelukkast at det etter ei heilt konkret vurdering kunne vore forsvarleg å la § 7 tene som primært rettskjeldegrunnlag for fleirtalet sin konklusjon i Sårstelldommen.

5.3 Eit EMK-perspektiv

At tiltaka overfor pasienten utgjorde eit inngrep i privatlivet etter EMK artikkel 8, synest utan vidare å bli lagt til grunn av førstvoterande.43 Det vart likevel ikkje drøfta nærare om det nasjonale rettsgrunnlaget som blei konstruert, hadde tilstrekkeleg heimel etter konvensjonen: om det var «in accordance with the law», som det heiter i artikkel 8 (2).44

Heimelskravet sitt nærare innhald har gjerne vorte presisert i retning av at regelverket (1) må vere tilgjengeleg for borgarane («accessibility») og (2) må vere rimeleg presist utforma slik at borgarane kan føresjå dei rettslege konsekvensane av handlingane sine («foreseeability»).45 I vurderinga kan også garantiar mot overgrep av prosessuell og personell karakter spele ei rolle.46 Vi har ingen dom frå EMD som liknar saksforholdet i Sårstelldommen. Om tvang ved yting av helsehjelp er det då særleg EMD sin praksis om tvang innan psykisk helsevern som blir det naturlege referansepunktet. Hovudbiletet her er at EMD i liten grad har vore villig til å overprøve medisinskfaglege vurderingar. Dette gjeld både i relasjon til artikkel 3 og 8 om behandling og artikkel 5 om fridomsrøving.47 Først og fremst gjeld denne observasjonen likevel forholdsmessigvurderingane. Om lovskravet – som Sårstelldommen gjeld – er EMD langt fastare i klypa, også på dette saksfeltet.48

Syse framhevar at det kan vere uheldig å lage kasuistiske lovføresegner som særleg er mynta på enkeltpersonar si åtferd.49 Det kan leggjast til at eit slikt grep uansett vil stå som eit reparerande tiltak i etterkant av at eit heimelsproblem er avdekt. Konsekvensane av å vente på ny lovgjeving kan då vere uakseptable, anten for pasienten sjølv eller for tredjepersonar, noko saksforholdet i Sårstelldommen illustrerer. Det ideelle er såleis at lovgjevinga ligg i forkant. Men når det kjem til samhandling mellom menneske i ein behandlings- eller omsorgskontekst, er det berre fantasien som set grenser for kva problemstillingar som kan oppstå. Alternativet er difor å formulere (svært) breie inngrepsheimlar om ein skal vere heilgardert. Dette kan likevel lett vise seg problematisk ut frå det EMK-rettslege lovskravet.

Særleg der det er tale om svært sjeldan førekomande problemstillingar i det verkelege livet, og det var det i Sårstelldommen, kan eit slikt omsyn få auka vekt. Sjølv om statane sin skjønnsmargin reint allment er vesentleg mindre vid etter lovskravspørsmålet enn forholdsmessigspørsmålet, kan dette tenkjast å vere avgjerande med tanke på kor langt hlspl. § 7 kan tøyast. At hovudfokus i saka låg på omsynet til vern av andre (enn pasienten) sine interesser, trekkjer i same lei. Ei finsikting opp mot konvensjonen er likevel korkje tenleg eller mogeleg å gjere her, mellom anna ut frå den usikkerheit knytt til faktum som er omtalt ovanfor.

5.4 Slutning

Fordi det ikkje vart klargjort nærare kor raskt ein nødintervensjon truleg ville måtte iverksetjast ved utskriving av pasienten, er det vanskeleg å vurdere kor problematisk bruk av hlspl. § 7 som primært rettskjeldegrunnlag ville ha vore. Mykje talar likevel for at eit slik grep kunne ha gjeve eit meir robust grunnlag for fleirtalet sin konklusjon både etter tradisjonell norsk rett og EMK. Eg står vidare fast på at Sårstelldommen – slik han faktisk er formulert, med all sin uklarleik i relasjon til vilkårslæra – neppe ville ha passert ei EMD-prøving.50 Nødrettssynspunktet vart, som vi har sett, rett nok trekt inn av fleirtalet, men likevel heilt perifert. Vi må difor i røynda konstruere ei rettssetning om vi vel å sjå nødrett som det sentrale poenget i premissane, og ei slik sløyfe kan vi ikkje forvente at EMD ville ha gått.

6 Oppsummering – prejudikat for kva?

Fleire forhold peikar i retning av at Sårstelldommen bør reknast for å ha låg prejudikatsverknad. Eit opplagt moment er at vi står overfor ein dissensdom, frå avdeling. Det er vidare ikkje formulert noko fullstendig rettssetning av fleirtalet: tvert imot baserer ein seg på ulike grunnlag «sett i sammenheng». I tillegg kjem at fleirtalsvotumet har den ulovfeste vilkårslæra som dreiepunkt, og at resonnementet her blir utvikla på ein måte som i mange relasjonar er problematisk. (1) Vilkårslæra kan sjå ut til å bli introdusert ved kvasivilkår, altså utanfor sitt tradisjonelle (og naturlege) område. (2) Skiljet mellom normering og tvangsgjennomføring blir brote ned, både på eit prosessuelt og materielt plan. (3) Det blir lagt til grunn at bruk av tvang i helsetenesta er eit (fritt) forvaltningsskjønn, men den vidare drøftinga indikerer at ein likevel ikkje har meint det slik. I sum må dette vesentleg svekkje domspremissane sine prejudikatsverknader på eit prinsippnivå, altså for oppfatninga vår av rettskjeldeprinsippa, særleg fordi dei aktuelle standpunkt ikkje blir drøfta og grunngjevne. Som ein funksjon blir også den overordna diskusjonen om kva Sårstelldommen har å seie for legalitetsprinsippet sin styrke i helseretten, påverka. Spørsmålet er reist av mange forfattarar, jf. punkt 2 ovanfor, men etter mitt syn tilfører ikkje dommen noko vesentleg her: som eit resultat av all sin uklarleik.

Dermed er det i utgangspunktet avgjerda av det konkrete saksforholdet som kan skape presedens i framtidige saker. Om dette treff Syse godt:

«Det er bare så unike situasjoner som beskrevet i dommen som kan åpne for dette [tvang] overfor nektingskompetente pasienter. Dommen er derfor ikke et første steg på en etisk og rettslig problematisk ‘slippery slope’.»51

Vi slepp likevel ikkje unna å ha ei meining om kva som er grunngjevinga for domsresultatet. Her er det ikkje noko alternativ å sjå det slik at dei tre dommarane berre har gjort ei konkret rimelegvurdering av saksforholdet. Ved inngrep som kvalifiserer til tvang i strafferettsleg forstand, må rettsgrunnlaget ha ein viss kvalitet: også fleirtalet føreset dette.52

Mest nærliggjande er vel då å framheve eit synspunkt om (preventiv) nødrett med basis i hlspl. § 7 som det rettsgrunnlaget fleirtalet burde ha lagt avgjerande vekt på. Dette inneber rett nok i realiteten å konstruere den rettssetning dommen er prejudikat for gjennom å trekkje ut og forstørre fragment i domsgrunnane. Likevel framstår eit slikt grep som den minst smertefulle løysinga i ein situasjon der det ikkje er tilstrekkeleg sikkert grunnlag for at Høgsterett har ønskt – i eitt renn – å bryte med fleire tradisjonelle forvaltningsrettslege og helserettslege tankefigurar. Slik blir det også lettare å plassere dommen inn i ein nasjonal rettsleg tradisjon med ei historisk bryting mellom ei strafferettsleg og ei forvaltningsrettsleg tilnærming til bruk av tvang under yting av helsehjelp. Samstundes kan dei særlege forhold i saka tenkjast å avdempe kvalitetskrava etter det EMK-rettslege lovskravet i avgjerande grad, sjølv om vurderingane også på dette punkt er usikre.

Dei tre dommarane i fleirtalet skal ha ros for å prøve å løyse opp i ein vanskeleg rettsleg floke på ein måte som gjev ei rimeleg løysing i den konkrete saka. Domsgrunnane vil likevel ikkje gå over i historia som noko døme på stor tankemessig klarleik. På den andre kanten er heller ikkje mindretalsvotumet overtydande. Dette ved at argumentasjonen både står som for einsidig og for overflatisk, noko eg også har signalisert i enkelte merknader undervegs.

1Eg har tidlegare nytta nemninga «Holebuar-dommen», men finn Syse sin argumentasjon for «Sårstelldommen» overtydande, sjå Aslak Syse «‘Huleboerdommen’ (LoR 2011 s. 283) – feil navn og uklart innhold? – En kommentar», Lov og Rett, 2011 s. 628–637 (s. 633).
2Jf. Rt. 2010 s. 612, avsnitt 23 (sitat frå lagmannsretten sin dom).
3Rt. 2010 s. 612, avsnitt 35.
4Njål Wang Andersen og Karl O. Wallevik, «‘Huleboerdommen’ – riktig diagnose, feil medisin?», Lov og Rett, 2011 s. 283–297.
5Syse, op. cit..
6Alice Kjellevold og Henriette Sinding Aasen, «Huleboer-dommen og bruk av tvang i sykehjem: Rt. 2010 s. 612», Tidsskrift for erstatningsrett, forsikringsrett og velferdsrett, 2011 s.50–68.
7Erik Monsen, «Legalitetsprinsippet og tvangsmessig gjennomføring av vask og stell i institusjon i medhold av et snevert, ulovfestet hjemmelsgrunnlag. En kommentar til Sårstelldommen i Rt. 2010 s. 612», i Karl Harald Søvig, Sigrid Eskeland Schütz og Ørnulf Rasmussen (red.), Undring og erkjennelse. Festskrift til Jan Fridthjof Bernt. 70 år, Bergen 2013 s.419–429.
8Bjørn Henning Østenstad, Heimelsspørsmål i behandling og omsorg overfor psykisk utvik-lingshemma og aldersdemente, Bergen 2011 til dømes på s. 310–313, 384 og 613–614.
9Carl August Fleischer, Rettskilder og juridisk metode, Oslo 1998 s. 178–179 går svært langt i å avkle prejudikatsomgrepet, ved berre å ville la det stå som ei nemning for «en tidligere rettsavgjørelse – verken mer eller mindre» (s. 178, kursivert av Fleischer sjølv). Nokre forfattarar legg på den andre kanten inn ein sterkare verdikomponent, til dømes Torstein Eckhoff, Rettskildelære, 5. utg. ved Jan E. Helgesen, Oslo 2001 s. 159 når omgrepsbruken blir avgrensa til der «avgjørelsen er et mønster som det kan være aktuelt å følge» (mi kursivering). På s. 160 stiller denne forfattaren likevel sjølv spørsmål om ein heller burde operere med «gradsforskjeller». Dette siste er nok det mest vanlege i dag, jf. til dømes Nils Nygaard, Rettsgrunnlag og standpunkt, 2. utg., Oslo 2004 s. 82: «Spørsmålet om dommens relevans og vekt i høve til rettsspørsmålet må avgjerast tilsvarande som for andre rettskjeldefaktorar. Men på grunn av den spesielle posisjon ein høgsterettsdom har som rettskjeldefaktor når det gjeld vekt, skiljer den seg dels ut […].»
10Sjå Fleischer, op. cit., s. 189 og Nygaard, op. cit., s. 77–82.
11Sjå til dømes Jens Edvin A. Skoghøy, «Bruk av rettsavgjørelser ved lovtolking og annen rettsanvendelse», i Gudrun Holgersen, Kai Krüger og Kåre Lilleholt (red.), Nybrott og odling. Festskrift til Nils Nygaard på 70-årsdagen 3. april 2002, Bergen 2002 s. 323–343 (s. 333–342), og Erik Magnus Boe, Innføring i juss, 3. utg., Oslo 2010 s. 307–309.
12Kjellevold/Aasen, op. cit., s. 67.
13Wang Andersen / Wallevik, op. cit., s. 296.
14Monsen, op. cit., s. 428.
15Jan Fridthjof Bernt, «Krav om forholdsmessighet ved kontroll av offentlig myndighetsut-øving», under publisering som kapittel 2 i Karl Harald Søvig (red.), Forholdsmessighetsvurderinger i forvaltningsretten. Antologien kjem venteleg ut på Fagbokforlaget hausten 2014.
16Syse, op. cit., s. 637. Eg har tidlegare uttalt meg i same retning som Syse («eit forsøk på å hjelpe helsevesenet ut av ein konkret, uhaldbar situasjon»), jf. Østenstad, op. cit., s. 313, sjølv om haldninga mi til domsgrunnane og resultatet samstundes har vore meir kritisk enn hjå han.
17At dommar også kan ha betydning i denne retning, må vere klart, jf. til dømes Nygaard, op. cit., s. 85 som uttrykkjer at rettskjeldeprinsippa ligg på eit rettskulturelt nivå, men at pre-judikat kan brukast til å «dokumentera rettskjeldeprinsipp».
18Monsen, op. cit., s. 429.
19Sjå nærare punkt 3.3.1 nedanfor.
20Det er mogeleg også Wang Andersen / Wallevik og Kjellevold/Aasen i dag vil slutte seg til Syse sin posisjon om dette, no etter at dei første og største bølgjene om dommen har lagt seg. I så fall må vi oppfatte dei siterte utsegnene frå desse forfattarpara meir som eit uttrykk for frykt for kvar Sårstelldommen kan føre oss, enn som uttrykk for ei vurdering av dei faktiske prejudikatsverknadene.
21Syse, op. cit., s. 634.
22Jf. til dømes Skoghøy, op. cit., s. 335.
23Mindretalet resonnerer etter same liner, jf. Rt. 2010 s. 612, avsnitt 41.
24Sjå Rt. 2010 s. 612, avsnitt 41.
25Jf. Alice Kjellevold, Sosialhjelp på vilkår, Bergen 1995 s. 48 med vidare tilvisingar i note 63. Ho drøftar i fortsetjinga (s. 49 f.) grensa mellom ekte og uekte vilkår ved tildeling av sosiale ytingar.
26Sjå til dømes Torstein Eckhoff og Eivind Smith, Forvaltningsrett, 10. utg., Oslo 2014 s. 413.
27Sjå Innstilling fra komiteen til å utrede spørsmålet om mer betryggende former for den offentlige forvaltning (Forvaltningskomiteen), 13. mars 1958, s. 208.
28Etter Ot.prp. nr. 3 (1976–77) s. 58 skal føresegna «gjelde de tvangstiltak som forvaltningen selv administrerer». At pasienten i Sårstellsaka vart utsett for tvang også i strafferettsleg forstand, kjem eg attende til i petitavsnitt under punkt 3.3.1 nedanfor. Det kan såleis ikkje vere tvil om at fvl. § 2 tredje ledd slår inn, jf. også Ot.prp. nr. 38 (1964–65) s. 36 med til-vising til Forvaltningskomiteen s. 301–304 om dette.
29Rt. 2010 s. 612, avsnitt 31.
30Første setning i avsnitt 35 underbyggjer at fleirtalet kan ha tenkt i ei slik bane: «As holdning gir sykehjemmet grunnlag for å si ham opp. Ut fra hans helsetilstand vil imidlertid utskrivning – uten tilbud om tilsvarende pleietilbud annet sted – være uforenlig med kommunens plikter etter khtl. § 2-1 [no pasrl. § 2-1 andre avsnitt].» Plikta for kommunen til å yte tenester er likevel avleia av det rettskrav den hjelpetrengande har, og rimelegvis i seg sjølv ingen tvangsheimel.
31Rt. 2010 s. 612, avsnitt 45.
32Om tvangen også er «rettsstridig» og heile den objektive sida av straffebodet slik er oppfylt, avheng av det sivilrettslege heimelsspørsmålet som nettopp var tema i Sårstell-dommen.
33Som døme kan nemnast diskusjonen om bruk av tvang i omsorga for utviklingshemma, sjå mellom anna NOU 1991: 20 på s. 21, og Jan Fridthjof Bernt, «Tvang», i Ståle Eskeland og Aslak Syse (red.), Psykisk utviklingshemmedes rettsstilling, Oslo 1992 s. 111–130 (s. 129–130).
34Sjå Skoghøy, op. cit., s. 340.
35Det er mogeleg mindretalet hadde ei anna oppfatning på dette punkt ut frå § 4-11 andre ledd i sjukeheimsforskrifta (Forskrift 14. november 1988 nr. 932), jf. avsnitt 54. Det er likevel ikkje rom her for å gå nærare inn på forholdet mellom denne føresegna og ei medverknadsplikt som skissert ovanfor.
36I Nygaard sin terminologi står vi overfor ein kombinert primær- og omfangsregel, jf. op. cit., s. 27–28.
37Sjå nærare Østenstad, op. cit., s. 524–545 om dette.
38Jf. Ot.prp. nr. 13 (1998–99) s. 52 og 219.
39I mindretalsvotumet blir spørsmålet om nødrett vurdert i endå mindre grad, jf. avsnitt 48.
40I tillegg til strl. (1902) § 222 (tvang) er § 223 (fridomsrøving), § 228 (lekamskrenking) og 229 (lekamskade) relevante føresegner i denne samanheng. For diskusjonen om bruk av straffelova ved medisinske inngrep, sjå til dømes Henriette Sinding Aasen, Pasientens rett til selvbestemmelse ved medisinsk behandling, Bergen 2000 s. 286–318.
41Erling Johannes Husabø si avhandling, Rett til sjølvvalt livsavslutning, Oslo 1994, står trygt planta i den strafferettslege tradisjonen, medan vi hjå Aasen, op. cit., kan oppfatte ei nyorientering her. Sjå nærare om dette Østenstad, op. cit., s. 282–292.
42Østenstad, op. cit., s. 323.
43Rt. 2010 s. 612, avsnitt 27 og 28.
44Heller ikkje mindretalet gjekk inn i dette, noko som også var unødvendig ut frå denne grupperinga sitt standpunkt til heimelsspørsmålet etter tradisjonell norsk rett.
45Grunnleggjande er Sunday Times mot Storbritannia (dom frå EMD 26. april 1979), sjå avsnitt 49, som seinare er følgt opp i eit utal av dommar, også knytt til artikkel 8. For ei generell framstilling av det EMK-rettslege lovskravet, sjå Jørgen Aall, Rettsstat og menneskerettigheter, 3.utg., Bergen 2011 s. 103 f. (kapittel 7).
46Sjå til dømes Olsson I mot Sverige (dom frå EMD 24. mars 1988), avsnitt 62.
47Sjå Østenstad, op. cit., s. 650–670.
48Illustrerande er Herczegfalvy mot Austerrike (dom frå EMD 24. september 1992). Saka gjaldt massive fysiske inngrep overfor ein sinnslidande lovbrytar under opphald ved eit psykiatrisk sjukehus. Pasienten vart mellom anna påført skadar i form av utslåtte tenner, brotne ribbein og blåmerke. Denne handsaminga vart funne konvensjonsmessig ut frå ei vurdering etter artiklane 3 og 8 fordi ho var medisinsk nødvendig (!), jf. avsnitt 82–83. Derimot konstaterte EMD konvensjonsstrid på grunn av manglande heimel for brevsensur i same sak, sjå avsnitt 87–91. Ein nyare dom – H.L. mot Storbritannia (dom frå EMD 5. oktober 2004) – illustrerer mykje av den same variasjonen i EMD sin prøvingsvilje alt ettersom problemstillinga gjeld heimel eller forholdsmessigheit ved bruk av tvang, sjølv om faktum der var langt mindre dramatisk.
49Syse, op. cit., s. 635.
50Sjå Østenstad, op. cit., s. 613–614. Syse, op. cit., s. 632–633 hallar mot ein annan konklusjon her, men signaliserer samstundes at spørsmålet nok kan reise tvil gjennom utsegna om at dommen framstår «noe frirettslig» (s. 634).
51Syse, op. cit., s. 637.
52Sjå særleg Rt. 2010 s. 612, avsnitt 27 om forholdet til EMK.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon