Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Tidspunkt for faktumvurderinga – rettstilstanden etter mai 2012

Gunnar O. Hæreid er fødd i 1970. Cand. jur. 1994. LLM 1998. Var tilsett hjå Regjeringsadvokaten frå 2002 til 2011. Møterett for Høgsterett 2008. Er no assisterande fylkesmann i Sogn og Fjordane.

  • Side: 533-551
  • Publisert på Idunn: 2012-11-13
  • Publisert: 2012-11-13

Som drøfta av same forfattar i førre nummer av Lov og Rett, hadde Høgsterett fram til mai 2012 fastlagt ein hovudregel om at forvaltningsvedtak skulle prøvast ut frå faktum på vedtakstidspunktet. I dommen i Rt. 2012 s. 667 bryt fleirtalet på fire av dei fem dommarane med dette, fordelt på to tilnærmingar. Den eine fraksjonen legg til grunn at domstolane alltid skal byggja på domstidspunktet ved prøving av forvaltningsvedtak. Den andre fraksjonen byggjer på at i alle fall innanfor utlendingsretten skal domstolane alltid byggja på domstidspunktet ved prøving av vedtak. Artikkelen drøftar rekkjevidda av dommen. Konklusjonen er at rettstilstanden frå før mai 2012 bør følgjast vidare, i alle fall inntil Høgsterett i plenum i midten av november 2012 tek opp problemstillinga på ny.

1 Innleiing1

I førre nummer av Lov og Rett hadde eg ein artikkel der eg gjekk gjennom rettstilstanden før mai 2012 for spørsmålet om kva tidspunkt for faktumvurderinga domstolane skal leggja til grunn ved prøving av forvaltningsvedtak.2 Eg kom der fram til at hovudregelen er at domstolane prøver vedtaka ut frå faktum på vedtakstidspunktet med mindre det er særskilt heimel for og lagt ned påstand om prøving på domstidspunktet. Idommen i Rt. 2012 s. 667 kom fire av dei fem dommarane, med to ulike grunngjevingar, til at faktum skal prøvast ut frå ei notidsvurdering når dommen fell. Siktemålet med denne artikkelen er å vurdera rekkjevidda av dommen.

2 Nærare om dommen i Rt. 2012 s. 667

2.1 Innleiing

Dommen i Rt. 2012 s. 667 er spesiell i den forstand at det er tre fraksjonar mellom dei fem dommarane. Kort oppsummert la to av dommarane til grunn at domstolane skal prøva faktum på domstidspunktet i alle utlendingssaker, med tilvising til at det er ordninga når Den europeiske menneskerettsdomstolen (EMD) prøver den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK). To av dommarane la til grunn at domstolane skal prøva faktum på domstidspunktet i alle forvaltningssaker, med tilvising til at dette er den mest føremålstenlege ordninga etter intern norsk rett. Siste dommar la til grunn at domstolane skal prøva faktum på vedtakstidspunktet, ut frå at dette er fastlagt i ei rekkje avgjerder frå Høgsterett.

Det seier seg sjølv at det skapar ein uklar rettstilstand med så ulike syn frå dommarane. Eg skal først gå gjennom og vurdera dei tre votuma nærare kvar for seg. Deretter vil eg oppsummera kva som er gjeldande rett. Men først skal eg gjera greie for dei faktiske rammene for den aktuelle saka.

2.2 Kort om faktum

Utlendingsforvaltninga avslo søknad om opphaldsløyve frå ein srilankisk familie på to foreldre og eit barn. Det vart i vedtaket lagt til grunn at eit anna barn, som åleine hadde kome til Noreg som niåring halvanna år før resten av familien, og som hadde sjølvstendig opphaldsløyve, stod fritt til å følgja med familien tilbake til Sri Lanka. Utlendingsforvaltninga meinte difor at det ikkje låg føre noko brot på EMK art. 8 om retten til eit familieliv.

Foreldra tok ut søksmål med påstand om at vedtaket der dei fekk avslag, var ugyldig. Etter at vedtaket var prøvd for tingretten og lagmannsretten, fekk barnet som hadde sjølvstendig opphaldsløyve, norsk statsborgarskap. Foreldra hevda at det innebar at han tapte statsborgarskapet i Sri Lanka, og at det difor var umogleg for han å vera med familien dit.

Spørsmålet var om det nye omstendet, som altså oppstod i desember 2011 etter at det hadde falle dom i lagmannsretten, kunne trekkjast inn i eit søksmål der påstanden var at eit vedtak frå april 2010 vart kjent ugyldig.

2.3 Notidsvurdering i alle utlendingssaker

2.3.1 Resonnementet til førstvoterande

Førstvoterande tek i avsnitt 21 utgangspunkt i at systemet og den rettspraksisen som ligg føre, ikkje generelt avskjer at domstolane prøver forvaltningsvedtak også på grunnlag av omstende som har kome til etter at vedtaket er gjort. Han seier i avsnitt 22 først at rammene for rettsleg prøving må tilpassast tilhøva på kvart forvaltningsområde og karakteren til det aktuelle vedtaket. I avsnitt 23 går han over til å presisera at spørsmålet er om domstolane heilt er avskorne frå å vurdera om etterfølgjande omstende gjer at oppretthalding av vedtaket om ikkje å gje opphald på humanitært grunnlag, vil utgjera ei krenking av EMK artikkel 8 og FNs barnekonvensjon artikkel 3, 8 og 9 dersom det blir sett i verk. Etter gjennomgang av praksis frå EMD som viser at det finst ein del døme på at prøvinga av EMK skjer ut frå ei notidsvurdering,3 kjem konklusjonen i avsnitt 27:

«(27) Den omstendighet at EMD prøver sakens menneskerettslige sider ut fra situasjonen når klagen behandles der, taler for at også norske domstoler må basere sin prøving på forholdene slik de er når saken prøves. Jeg viser her til EMK artikkel 13 om retten til et effektivt nasjonalt rettsmiddel for den som med rimelighet kan påstå at hans konvensjonsrettigheter krenkes, og til statens grunnleggende plikt til å respektere og sikre rettighetene etter konvensjonen, jf. artikkel 1. Ut fra konvensjonens system, og dens forutsetninger om samvirke mellom nasjonale domstoler og EMD, er det – etter mitt syn – lite tilfredsstillende dersom den nasjonale domstolsprøvingen har en snevrere horisont, eller er mindre inngående, enn en eventuell etterfølgende prøving ved EMD. Konvensjonens prinsipp om subsidiaritet tilsier at norske domstoler i hvert fall har den prøvingskompetanse som må til for å sikre at det ikke blir nødvendig å klage til EMD for å oppnå den rettsbeskyttelse som konvensjonen fastsetter. Jeg viser på dette punktet til Høyesteretts storkammerdom i Rt-2010-1170 avsnitt 82 og 85.»

Vidare avviser førstvoterande i avsnitt 28 og 29 at behovet for å fanga opp ny utvikling blir teke i vare av at endra tilhøve kan gje grunnlag for å be om omgjering av vedtaket. Han viser mellom anna til at det er uklart kor langt det rekk ei plikt til å vurdera omgjering, at ei notidsvurdering legg betre til rette for at avgjerda frå retten blir materielt rett, og at ho tek i vare den einskilde sitt behov for å få handheva rettane sine, jf. tvistelova §1-1. Deretter oppsummerer han i avsnitt 30 kor langt denne grunngjevinga rekk:

«(30) Min begrunnelse for at domstolene ved den rettslige prøvingen av vedtak som nekter opphold på humanitært grunnlag etter utlendingsloven §38, kan ta hensyn også til endrete forhold til gunst for en søker, tar – som det vil ha fremgått – utgangspunkt i hensynet til Norges menneskerettslige forpliktelser. Men konsekvensen er nødvendigvis noe mer vidtrekkende: Kompetansen til å bygge også på endrete forhold kan ikke bare foreligge så langt det nye er menneskerettslig relevant; et slikt vilkår ville ikke være gjennomførbart i praksis. Kompetansen må – antar jeg – omfatte enhver sak for domstolene hvor det er spørsmål om å prøve utlendingsmyndighetenes vedtak om å nekte opphold på humanitært grunnlag etter utlendingsloven §38, og gjelde også nye omstendigheter som ikke nødvendigvis aktualiserer menneskerettslige tema. I disse sakene skal altså domstolene ved sin prøving uansett bygge på en nåtidsvurdering. Mye taler for at det samme må gjelde andre vedtak i utlendingssaker.»

2.3.2 Vurdering

Oppsummert seier altså førstvoterande, med tilslutning frå femtevoterande, at fordi EMD prøver EMK og barnekonvensjonen ut frå ei notidsvurdering, bør norske domstolar prøva forvaltningsvedtak ut frå ei notidsvurdering, for å få ei effektiv prøving av konvensjonane. Dette gjeld ikkje berre der det er spørsmål om konvensjonsbrot, men i alle saker som gjeld opphald på humanitært grunnlag etter utlendingslova § 38, og mykje talar for at det må gjelda i alle utlendingssaker. Det siste er ikkje nemneverdig grunngjeve. Om det skal gjerast ei notidsvurdering på andre forvaltningsområde er uvisst, ettersom førstvoterande seier at rammene for rettsleg prøving må tilpassast tilhøva på kvart forvaltningsområde og karakteren til det aktuelle vedtaket.

Etter mitt syn overser førstvoterande fleire viktige poeng.

For det første overser han at det i norsk lovgjevingspraksis er utvikla eit system der lovgjevaren har definert bestemte saker som skal prøvast ut frå ei notidsvurdering. Eg viser til gjennomgangen i artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett avsnitt 2.4.1, der det går fram at stikkordet er at det er fastsett i lova at domstolane prøver alle sider av saka. Etter mitt syn må lovgjevingspraksisen takast til inntekt for at Stortinget ikkje har ønskt å generelt opna for at domstolane skal prøva forvaltningsvedtak ut frå ei notidsvurdering.

Viktigare er det at han overser at det under nærare vilkår er høve til å få prøvd for domstolane om iverksetjing av eit vedtak i utlendingssak inneber eit brot på ein konvensjon Noreg er bunden av, ved å leggja ned særskilt påstand om det.4 Etter mitt syn vil ein subsidiær påstand om at iverksetjing av vedtaket inneber brot på EMK art. 8 eller barnekonvensjonen artikkel 8 og 9, gjera domstolane i stand til å vurdera om det ligg føre slike brot, ut frå dei rammene som EMD har sett for domstolsprøving, altså ei notidsvurdering.5 Slik vil kravet om effektivt nasjonalt rettsmiddel vera fullt ut oppfylt. Samstundes vil det etablerte disposisjonsprinsippet i sivile saker vera oppretthalde, på lik linje med etablerte prinsipp for legalitetskontroll av forvaltningsvedtak ut frå faktum på vedtakstidspunktet.

Ei tredje innvending er at det blir lettvint å seia at fordi ei prosessuell ordning er som ho er i EMK, bør det vera same prosessordning i norsk intern rett, uavhengig av om den prosessuelle ordninga legg føringar på ei konkret sak eller ikkje. Elles ved gjennomføringa av EMK står nasjonalstatane fritt til å velja korleis føringar frå konvensjonen skal gjennomførast i nasjonal rett, uavhengig av korleis EMD sjølv innrettar seg. Dette er også andrevoterande inne på i avsnitt 45 i dommen. I realiteten tek Høgsterett til seg lovgjevarkompetanse dersom Høgsterett kjem til at eit prosessuelt spørsmål der menneskerettskonvensjonane gjev føringar om notidsvurderingar i visse avgrensa situasjonar, generelt skal gjelda for norsk intern rett på eit stort rettsområde.

Ei fjerde innvending er at førstvoterande har oversett føringane frå Rt. 1982 s. 241 Altadommen, der Høgsterett i plenum har sagt korleis framtidsprognosar i eit forvaltningsvedtak skal vurderast. Rett nok har det vore lite merksemd kring denne i utlendingssaker, men likevel bør eit resonnement frå ein plenumsdom vera med når Høgsterett i så omfattande grad legg til rette for å endra premissane for prøving av forvaltningsvedtak.

Ei femte innvending er at dersom rammene for rettsleg prøving må tilpassast tilhøva på kvart forvaltningsområde og karakteren til det aktuelle vedtaket, vil det i lang tid framover skapa kaos når domstolane skal prøva vedtak på andre forvaltningsområde. Det kan tenkjast å bli gjort gjeldande påstandar om menneskerettsbrot på ei rekkje forvaltningsområde. Likevel vil slike påstandar berre unntaksvis føra fram på dei alle fleste forvaltningsområda. Førstvoterande har ikkje gjeve nokon kriterium for kva som gjer at eit forvaltningsområde og karakteren til eit vedtak kvalifiserer til å prøvast ut frå ei notidsvurdering. Dersom ikkje Høgsterett stiller opp nærare kriterium, vil det bli ei sak til sak-vurdering frametter, der underordna domstolar famlar nærast i blinde.

Ei sjette innvending er at førstvoterande ikkje har sagt noko om dei praktiske konsekvensane det får å prøva alle vedtak innanfor utlendingsretten ut frå ei notidsvurdering. For vedtak som skal avgjerast ut frå eit rettsbruksskjøn der domstolane har full kompetanse, til dømes utvising og asyl, reiser det seg ikkje like sterke prinsipielle innvendingar når domstolane skal vurdera om omstende oppstått i etterkant av vedtaket vil gje eit anna utfall av saka. I desse sakene er hovudinnvendinga at det er forvaltninga i to instansar som gjennom svært mange saker utviklar ein praksis, og at det for domstolen som ser den eine saka, er vanskelegare å halda ei prinsipiell linje når nye omstende skal vurderast utan at retten har ei gjennomarbeidd vurdering i eit vedtak å støtta seg på. Dette vil i seg sjølv vera ei utfordring for domstolane.

For vedtak underlagde det såkalla frie skjønet til forvaltninga er dei prinsipielle konsekvensanse mest uklare. Opphald på humanitært grunnlag er i praksis det viktigaste opphaldsgrunnlaget for asylsøkjarar. Det er å rekna for ein dispensasjon, der den som ikkje har rettskrav på opphald etter reglane om asyl og familiesameining, likevel kan få opphald etter ei avgjerd teke ut frå det frie skjønet til forvaltninga.6 Praksis kan i prinsippet justerast og avpassast over tid ut frå kor stor tilstrøyminga er, slik at terskelen vert heva i periodar med stor tilstrøyming. Den som får avslag, pliktar å forlata landet med utreisefrist fastsett i vedtaket.

Når det i etterkant oppstår nye omstende, og desse skal prøvast av domstolane ut frå ei notidsvurdering, kan me spørja oss om dei nye omstenda skal reknast som ein materiell eller ein prosessuell «feil» ved vedtaket. Det er unaturleg å snakka om ein «feil» for omstende som har oppstått i etterkant av vedtaket, men det er for så vidt underordna. I alle fall er det kanskje nærliggjande for domstolane å prøva vedtaket ut frå prinsippet i forvaltningslova § 41 for prosessuelle feil. Det går ut på at «vedtaket likevel [er] gyldig når det er grunn til å regne med at feilen ikke kan ha virket bestemmende på vedtakets innhold».

Det sentrale er at domstolane må setja seg i staden til forvaltningsorganet og spørja seg om dei nye omstenda kunne ha endra innhaldet i vedtaket, dersom forvaltningsorganet hadde vore kjent med dei. Då må domstolane nødvendigvis gå relativt langt inn i det frie skjønet, og både ta stilling til kor sannsynleg det i seg sjølv er at dei nye omstenda ville ført til eit anna utfall dersom dei hadde vore vurderte i den ordinære klagehandsaminga, og dernest kor sannsynleg det er at dei nye omstenda vil slå gjennom trass i at dei har oppstått på eit tidspunkt der utlendingen hadde plikt til å forlata landet. Det siste medfører at det blir opp til domstolane å trekkja opp prinsippa for kor stor vekt ulovleg opphald skal ha i ei vurdering som eigentleg skal gjerast ut frå det frie skjønet. Domstolane skal rett nok ikkje gje dom for realitet og ta stilling til vektlegginga ein gong for alle, men dei må gjera seg opp ei meining om dei nye omstenda kan medføra eit anna utfall i forvaltninga.

I praksis trur eg at domstolane står føre eit val mellom to tilnærmingar her:

Anten kan domstolane leggja seg på ein låg terskel for å kjenna eit vedtak ugyldig på grunnlag av nye omstende, og heller overlata til forvaltninga å nytta det frie skjønet i ei ny vurdering. I utlendingsretten, der ulovleg opphaldstid etter endeleg vedtak i seg sjølv kan vera eit nytt faktisk omstende, vil i så fall dei fleste vedtak kunna kjennast ugyldige åleine på grunnlag av forlenga opphaldstid. Med denne tilnærminga vil utlendingsforvaltninga vera lite tent med å lata slike saker gå for domstolane, og heller velja å leggja ned felles påstand med utlendingen om at vedtaket er, eller har vorte ugyldig, for deretter å sjå på saka på nytt i ro og fred. I praksis fører dette i så fall til at dersom utlendingen kan påvisa eit nytt faktisk omstende, får han rett til ei ny vurdering i forvaltninga, altså nærast ei tvunge omgjeringsvurdering.

At eit vedtak blir kjent ugyldig, eller at utlendingsforvaltninga vil ta opp ei sak til omgjeringsvurdering, fører ikkje i seg sjølv til utsett iverksetjing av det tidlegare avslaget. Men det er nok vanskelegare å uttransportera utlendingen før det er gjort ei ny vurdering. Ein utlending som vil utsetja uttransporteringa har difor gode grunnar til å ta ut søksmål dersom terskelen blir sett lågt for å kjenna vedtak ugyldig på grunn av nye omstende.

Alternativet er at domstolane går langt inn i vurderingar som tradisjonelt har vore rekna for å vera underlagde det frie skjønet til forvaltninga, og at det i så fall ikkje blir så mykje att av skjønet når omstende oppstått i etterkant av vedtaket skal prøvast.

Hovudinnvendinga er i alle fall at dette burde vore med i drøftinga når Høgsterett endrar prinsippa for prøving av forvaltningsvedtak.

Ei sjuande innvending er at det ikkje blir drøfta kva følgjer notidsvurdering ved prøving av forvaltningsvedtak får for rettskraftsverknader av dommar der forvaltningsvedtak har vore tvisteemne. Dersom forvaltningsvedtak alltid skal prøvast ut frå ei notidsvurdering, er det per definisjon ikkje same krav som vert prøvd dersom same forvaltningsvedtak som har vore tvisteemne i sivilt søksmål, på ny vert fremja for domstolane saman med ein pretensjon om at det har oppstått nye omstende. 7 Det er kanskje ikkje ofte nokon vil ta ut nytt søksmål om eit forvaltningsvedtak som tidlegare har vore prøvd og er oppretthalde av domstolane. Dessutan kan ei ny realitetsprøving stundom gjerast ved forenkla domshandsaming etter tvistelova § 9-8. Men særleg for politisk kontroversielle saker, til dømes kraftutbygging eller reguleringssaker som inneber lokalisering av upopulære tiltak, kan aksjonsgrupper vera freista til å ta ut nytt søksmål for å setja sakene på dagsordenen att.

2.4 Notidsvurdering i alle forvaltningssaker

2.4.1 Resonnementet til tredjevoterande

Tredjevoterande gjer det alt i innleiingsavsnittet sitt, avsnitt 50, klart at han er samd i at dei nye omstenda i den aktuelle saka må kunna trekkjast inn. Men han finn det ikkje «nødvendig å begrunne dette i at disse omstendighetene har menneskerettslig relevans», fordi han kjem til at domstolane etter intern norsk rett skal gjera ei notidsvurdering med mindre det ikkje finst særleg heimel for noko anna.

Han tek i avsnitt 51 til 53 utgangspunkt i at det er ganske nytt at domstolane ikkje kan gje dom for realitet, jf. Rt. 2001 s. 995, før han i avsnitt 54 og 55 går gjennom høgsterettspraksisen som byggjer på at vedtaka skal prøvast ut frå faktum på vedtakstidspunktet. Han peikar på at orskurden i Rt. 2003 s. 460 er ugrunna, og at dommen i Rt. 2007 s. 1815 avsnitt 34 om at det er eit visst høve til å koma med bevis som kastar lys over den faktiske situasjonen på vedtakstidspunktet, står i skarp kontrast til Rt. 1960 s.1374 der det går fram at domstolane kan og må ta omsyn til materiale som er kome fram etter at vedtaket er gjort. Han går gjennom dei andre avgjerdene som stadfestar at faktum på vedtakstidspunktet er avgjerande, men poengterer at Høgsterett i dommen i Rt. 2009 s. 851 avsnitt 48 er «noe nølende», og at Høgsterett i Rt. 2011 s. 948 avsnitt 62 ikkje tok stilling til om det var høve til å ta omsyn til etterfølgjande omstende.

Konklusjonen på gjennomgangen av rettspraksis kjem i avsnitt 56:

«(56) Siden den praksis som foreligger om hvorvidt det ved domstolsprøvingen av forvaltningsvedtak kan tas hensyn til omstendigheter som er inntrådt eller blitt kjent etter at vedtaket ble truffet, ikke bygger på noen nærmere rettskildeanalyse, men er ubegrunnet og preget av usikkerhet og mangel på avklaring, må Høyesterett etter min mening kunne bygge på den regel som har de beste grunner for seg.»

I avsnitt 57 blir grunnlaget for den vidare drøftinga lagt:

«(57) Det er en grunnleggende målsetning for all sivilisert rettergang å legge til rette for at saken blir opplyst på en slik måte at flest mulig av de avgjørelser som blir truffet, er materielt riktige, jf. tvisteloven §1-1. Dette gjelder ikke minst ved domstolskontrollen med forvaltningen.»

Tredjevoterande viser vidare i avsnitt 58 til at omgjering ikkje er noko fullgod løysing fordi det er sikker rett at det ikkje ligg føre plikt til å vurdera omgjering utan særleg heimel, og at prosessøkonomiske omsyn talar for at det ikkje bør takast ut nytt søksmål om omgjeringsvurderinga rett etter at vedtaket er prøvd for domstolane. I avsnitt 59 til 61 går det fram at ordninga i Danmark er at domstolane prøver forvaltningsvedtak ut frå ei notidsvurdering.

I avsnitt 63 til 64 kommenterer tredjevoterande resonnementet til førstvoterande, og seier seg samd i at det er «en lite tiltalende løsning» å skilja mellom faktum som er relevant for prøving av menneskerettsbrot og faktum som er relevant for prøving av norsk lov, og at alle vedtak i utlendingssaker bør vurderast ut frå same tidspunkt. Samstundes finn han det klart at utlendingssaker ikkje kan stå i ei særstilling.

I avsnitt 65 og 66 kjem konklusjonen:

«(65) Et søksmål om gyldigheten av et forvaltningsvedtak har ikke karakter av noen teoretisk øvelse, men er en tvist om et reelt rettskrav – ofte av inngripende karakter eller av stor økonomisk eller velferdsmessig betydning for borgerne. Borgerne bør i en rettsstat som alminnelig regel ha krav på at tvister med myndighetene blir avgjort av domstolene på grunnlag av et korrekt og fullstendig faktum.

(66) Jeg finner det på denne bakgrunn klart at det under domstolsprøving av forvaltningsvedtak – såfremt det ikke finnes særlig hjemmel for annet – må være adgang til å påberope nye bevis og supplerende opplysninger om rettsfakta som var inntrådt da vedtaket ble truffet. Adgangen til å fremlegge nytt faktisk materiale bør imidlertid ikke stoppe med dette. Dersom det etter at forvaltningsvedtaket ble truffet, er inntrådt nye rettslig relevante faktiske omstendigheter, og det ikke er spørsmål om å avgjøre rettsstillingen på et gitt tidspunkt, bør også disse omstendighetene inngå i domstolenes avgjørelsesgrunnlag. Skillet mellom rettsfakta og bevisfakta kan være nokså subtilt, og jeg kan vanskelig se at det er noen rasjonell grunn til å la dette skillet være avgjørende for hva som kan påberopes av nytt faktum. Målsetningen må være å legge til rette for at domstolene skal kunne treffe flest mulig materielt riktige avgjørelser. For å oppnå et materielt riktig resultat må avgjørelse treffes på grunnlag av det rettslig relevante faktum som foreligger når saken blir opptatt til doms. Det bør derfor – på samme måte som i Danmark – såfremt det ikke finnes særlig hjemmel for annet, ved prøving av forvaltningsvedtak også være adgang til å påberope etterfølgende rettsfakta.»

2.4.2 Vurdering

Oppsummert seier altså tredjevoterande, med tilslutning av fjerdevoterande, at fordi borgarane må ha krav på at tvistar med styresmaktene blir avgjorde på bakgrunn av eit korrekt og fullstendig faktum, må prøvinga skje ut frå omstenda på domstidspunktet.

Også her kan det rettast ein del innvendingar mot votumet.

Nokre av desse er dei same som mot votumet til førstvoterande. Eg viser først og fremst til den første, fjerde, sjette og sjuande innvendinga om at lovgjevaren har laga eit system der notidsvurdering blir markert ved formuleringa at domstolane prøver alle sider av saka, at Rt. 1982 s. 241 Altadommen ikkje vert drøfta, og at heller ikkje tredjevoterande går inn på det sentrale spørsmålet om kva praktiske konsekvensar notidsvurdering av forvaltningsvedtak skal få både for sjølve prøvinga og for rettskraft.

Utanom desse er første innvending mot votumet til tredjevoterande at det inneber eit brot med prejudikatslæra om at praksis frå Høgsterett skal følgjast i seinare saker. Innvendinga blir sterkare her enn mot votumet til førstvoterande, ettersom tredjevoterande berre brukar intern norsk rett som grunnlag.

Tredjevoterande prøver å underbyggja at høgsterettspraksisen er bygd på avgjerder som ikkje er skikkeleg grunngjevne og at praksisen ikkje har vore konsistent. Han peikar på at prinsippet om at forvaltningsvedtak skal prøvast ut frå faktum på vedtakstidspunktet, «ikke bygger på noen nærmere rettskildeanalyse, men er ubegrunnet og preget av usikkerhet og mangel på avklaring av standpunktet». Her overser han, som nemnt, kva Høgsterett i plenum i Rt. 1982 s. 241 Altadommen, seier om prøving av forvaltningsvedtak som inneber prognosar for framtida.

Han overser også etter mitt syn analysen frå orskurden i Rt. 2001 s.995 om dom for realitet frå Høgsterett i avdeling. Som eg har vore inne på i artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett, heng spørsmålet om tidspunktet for faktumvurderinga saman med spørsmålet om dom for realitet. Begge reiser spørsmål om arbeidsdelinga mellom forvaltninga og domstolane og begge definerer i kor stor grad domstolane som førsteinstans skal ta stilling til eit spørsmål som oppstår i ei forvaltningssak.

Den grundige drøftinga i orskurden i Rt. 2001 s. 995 nedst på s.1002 og øvst på s.1003, som eg har sitert i artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett avsnitt 2.4.3, har etter mitt syn stor overføringsverdi til problemstillinga her. Eg tek opp att at det viktigaste i resonnementet frå orskurden er at forvaltninga gjennom erfaring, fagleg kompetanse og lokalkunnskap har eit betre grunnlag enn domstolane for å ta rette avgjerder. Forvaltninga handsamar eit stort tal saker, og er difor i betre stand til å sikra ein einsarta praksis. Ut frå dette bør oppgåva til domstolane vera å «foreta en etterfølgende kontroll med hvorvidt vedtaket formelt og materielt er korrekt». Vidare heldt Høgsterett fram med å presisera at dette sjølvsagt fører til «en mer begrenset vurdering av saken enn dersom oppgaven er å finne det materielt beste resultat». Høgsterett viser dessutan til at domstolshandsaming med sikte på realitetsavgjerd både vil kunna føra til at sakene svulmar opp både i tid og kostnader.

Når Høgsterett i avdeling i orskurden uttrykkjeleg, som ledd i eit lengre resonnement, seier at oppgåva til domstolane «bør være å foreta en etterfølgende kontroll med hvorvidt vedtaket formelt og materielt er korrekt», og at dette er ei meir avgrensa vurdering enn å finna «det materielt beste resultat», er det vanskeleg å vera samd med tredjevoterande i at det manglar eit grunngjeve standpunkt frå Høgsterett. Han har heller ikkje kommentert orskurden i Rt. 2001 s. 995 i denne samanhengen. Høgsterettspraksisen om tidspunkt for faktumvurderinga tek rett nok ikkje uttrykkjeleg utgangspunkt i orskurden i Rt. 2001 s. 995. Men orskurden kjem i tid rett før denne praksisen blir klart formulert. Problemstillingane dom for realitet og tidspunkt for faktumvurderinga ligg dessutan så nær kvarandre, at orskurden etter mitt syn høyrer med i rettskjeldebiletet ved fastlegging av tidspunkt for faktumvurderinga ved prøving av forvaltningsvedtak.

Elles kan det seiast om mange høgsterettsavgjerder at den grundige analysen manglar for ulike element i ei avgjerd. Domstolssystemet vil bli lite føreseieleg dersom klare og tydelege prinsipp formulerte og tekne opp att av Høgsterett i mange saker, til alle tider skal utfordrast med grunnlag i at dei grundige analysane manglar. I så fall bør Høgsterett klargjera om også underordna domstolar skal sjå vekk frå klart formulerte prinsipp der det manglar ein grundig analyse, eller om det berre er Høgsterett sjølv som har fridom til det. Vidare bør det klargjerast kva som skal til for at eit resonnement er så grundig at det har ein prejudikatsverdi.

Etter mitt syn underbyggjer ikkje tredjevoterande at praksisen ikkje har vore tilstrekkeleg konsistent. Som det går fram av votuma til alle tre fraksjonane, er det etter kvart mange avgjerder frå Høgsterett og frå ankeutvalet sidan 2003 som seier at tidspunkt for faktumvurderinga er vedtakstidspunktet. Ingen avgjerder tek uttrykkjeleg avstand frå dette prinsippet.

Rett nok finst det to dommar i utvisingssaker, dommane i Rt. 2007 s. 667 og Rt. 2009 s. 534, der det er trekt inn etterfølgjande omstende.

Den første av dei tek utgangspunkt i og legg til grunn orskurden i Rt. 2003 s. 460, men seier at nye omstende som stadfestar ein medisinsk prognose gjort i vedtaket, må kunna trekkjast inn.8 Dommen kan neppe reknast som eit brot med prinsippet om at domstolane prøver forvaltningsvedtak ut frå faktum på vedtakstidspunktet, men heller eit uttrykk for at det ved prognosevurderingar er vanskeleg å halda seg til prinsipielle utgangspunkt når det blir lagt fram bevis for at prognosen var rett.

Den andre dommen går eit steg lengre, ved å trekkja inn utfallet av ein dom i ei barnefordelingssak som kom til etter vedtaket frå Utlendingsnemnda, der nemnda ikkje hadde teke stilling til kven borna ville bu hjå.9 Men dommen tek verken utgangspunkt i eller drøftar hovudregelen formulert i orskurden i Rt. 2003 s. 460 eller andre avgjerder, og kan neppe ha stor vekt i denne samanhengen.

Dei to dommane er elles ikkje nemnde i dommen i Rt. 2012 s. 667, og det er vanskeleg å vita om Høgsterett var merksam på dei.

På linje med andrevoterande i avsnitt 41 er eg usamd med tredjevoterande i at det er ein «skarp kontrast» mellom dommen i Rt. 2007 s. 1815 avsnitt 34 om at det er eit visst høve til å koma med nye bevis som kastar lys over den faktiske situasjonen på vedtakstidspunktet, og Rt. 1960 s. 1374 der det går fram at domstolane kan og må ta omsyn til materiale som er kome fram etter at vedtaket er gjort. Førstvoterande peikar heller ikkje på skilnader når han i avsnitt 19 side om side viser til dei to avgjerdene for å underbyggja at domstolane også må ta omsyn til bevismateriale som har kome til etter vedtakstidspunktet.

Etter mitt syn er det vanskeleg å lesa noko meir ut av dommen i Rt. 1960 s. 1374 enn at domstolane har høve til å byggja på bevis som ikkje var framme i forvaltningshandsaminga. Dette blir tydelegast i referatet av synsmåtane til partane, der det går fram at staten gjorde gjeldande at det måtte skiljast mellom «opplysninger» som kom fram i lagmannsretten og «opplysninger» som låg føre då avgjerda vart teken.10 Tredjevoterande har ikkje underbygd at nye opplysningar eigentleg skulle tyda nye omstende, eller at det på annan måte er nokon «skarp kontrast» mellom dei to dommane.

Heller ikkje ser eg korleis det kan ha noko å seia at Høgsterett i Rt. 2011 s. 948 avsnitt 62 ikkje tok stilling til om det i eit spesielt tilfelle var høve til å ta omsyn til etterfølgjande omstende. Synsmåten i saka var at det følgjer av barnekonvensjonen at barnets beste i ei utvisingssak skal vurderast ut frå ei notidsvurdering. Barnets beste ville i så fall trekkjast ut til ei særskilt prøving, medan andre element i utvisingssaka, omsynet til den utviste sjølv og til familien hans elles, på vanleg måte skulle prøvast ut frå omstenda på vedtakstidspunktet. Prinsippet om prøving ut frå tilhøva på vedtakstidspunktet, var ikkje på generelt grunnlag trekt i tvil, verken av partane eller av Høgsterett.

Eg tek ikkje mål av meg til å fastleggja innhaldet i prejudikatslæra og halda denne opp mot votumet til tredjevoterande. Men eg lurer på om det finst døme på at Høgsterett tidlegare, berre med tilvising til intern norsk rett, har fråvike ein så konsistent og grunngjeven praksis, som votumet inneber.

Andre innvending rettar seg mot det berande realargumentet til tredjevoterande, at domstolane skal ta avgjerd i tvistar mellom private og det offentlege på eit korrekt og fullstendig faktum. Dette innfører eit absolutt sanningskrav, utan omsyn til kva forvaltninga kunne og burde ha gjort, utan omsyn til kor klanderverdig den private parten har opptredd, utan omsyn til kor lang tid det har gått sidan forvaltninga tok avgjerd, og utan omsyn til etablerte prinsipp om legalitetskontroll av forvaltningsvedtak.

Etter mitt syn bør følgjene nøye vurderast, før eit slikt system vert innført. Den grunnleggjande innvendinga til resonnementet er at det burde vera ei lovgjevaroppgåve å vurdera kor føremålstenleg det er å ha eit slikt absolutt sanningskrav, og følgjene av det.

Dersom domstolane skal byggja på ei notidsvurdering vil det til dømes verken spela noko rolle for relevansen av eit omstende at den private parten med vitande og vilje held det tilbake under den ordinære forvaltningshandsaminga, eller at han aktivt unndreg seg å innretta seg etter eit endeleg vedtak. Om det vil ha noko å seia for vekta av omstendet står, som eg dels har vore inne på, ope fram til Høgsterett eventuelt trekkjer opp nærare retningslinjer.

Eit praktisk døme er asylsøkjaren som får avslag på søknaden sin fordi utlendingsforvaltninga ikkje finn det tilstrekkeleg sannsynleggjort at han kan frykta forfølging i heimlandet, og heller ikkje finn tilstrekkelege moment til å gje opphald på humanitære grunnlag. Dersom han går under jorda og livnærer seg ved svart arbeid, kan han stifta familie, få sjukdommar eller på annan måte medvite eller umedvite påverka grunnlaget sitt for opphald. Som kjent gjeld det ikkje nokon allmenn frist for søksmål mot forvaltningsvedtak. Dersom han tek ut søksmål mot vedtaket etter ti år, vil difor resonnementet frå tredjevoterande medføra at domstolane som førsteinstans må vurdera opphaldsgrunnlaga hans i dag, sjølv om dei viktigaste opphaldsgrunnlaga har kome til medan han har opphalde seg ulovleg her, og sjølv om forvaltninga ikkje har fått vurdera dei. Domstolane vil opplagt kunna trekkja inn at det må ha ei vekt at eventuelle opphaldsgrunnlag har kome til under ulovleg opphald, men den store prinsipielle skilnaden blir at domstolane, som handsamar ei einskilt sak og ikkje har spesiell fagkunnskap om saksfeltet, ut frå den eine saka skal setja rammer som får rekkjevidde for ei rekkje saker. Vanlegvis er det forvaltninga som utviklar ein praksis, som domstolane i enkeltsaker vurderer rekkjevidda av, men her vil det bli domstolane som får hovudansvaret for å utvikla praksisen. Som eg har vore inne på i avsnitt 2.3.2, er dette endå meir prinsipielt problematisk på saksområde underlagt det frie skjønet til forvaltninga.

Som eg også har vore inne på, blir domstolane reelt i stand til å gje mykje sterkare føringar for korleis nye omstende skal vektleggjast, og i alle fall om omstenda har stor nok vekt til å medføra at forvaltninga skal ta opp saka til ny vurdering, når dei som førsteinstans tek stilling til nye faktiske omstende. Slik blir skiljet mellom forvaltning og rettspleie meir utviska. Forvaltningskomiteen åtvara i si tid mot at domstolane ikkje bør gå for langt i prøvinga av forvaltningsskjønet, med denne grunngjevinga:11

«Går domstolene for langt i sin prøvning av forvaltningsskjønnet, løper de en fare for å komme over på et område som ikke er rettspleie, men forvaltning. Domstolene blir da selv forvaltningsorgan, og dette vil i det lange løp gå ut over den uavhengighet og objektivitet som er så avgjørende, dersom rettspleien skal fylle sin oppgave.»

Sjølv om grunngjevinga rettar seg spesielt mot prøving av det frie skjønet, vil grunngjevinga også ha overføringsverdi til prøving av faktiske omstende som har oppstått i etterkant av eit vedtak, og som forvaltninga difor ikkje har teke stilling til.

Eit anna utslag av resonnementet frå tredjevoterande kan vera at den som får avslag på ein byggjesøknad, kan koma att etter ti år, når kommuneplanen eller retningslinjene for strandsona er endra, og krevja at avslaget er ugyldig. Konsekvensen av at avslaget blir kjent ugyldig, må bli at saka må takast opp på ny, utan krav om innbetaling av ytterlegare byggjesaksgebyr. Byggjesaksgebyr kan for visse bygg koma opp i fleire hundre tusen kroner, og sjølv om det er vanleg å redusera gebyra ved avslag, til dømes til fjerdeparten, vil det kunna innebera ei klar innsparing å gå til domstolane og få kjent avslaget ugyldig, framføre å søkja på ny og betala nytt gebyr. Samstundes vil saksøkjaren ved å gå til domstolane få ei avgjerd der domstolen legg føringar for den nye handsaminga. Spørsmålet er om dette er ei god løysing, eller om domstolane skal utvikla andre mekanismar for å unngå slike søksmål.

Eg legg til at ei rekkje forvaltningsavgjerder gjeld søknader om ytingar som går frå eit bestemt tidspunkt, til dømes trygd, sosialhjelp eller studielån. I avsnitt 66 kjem tredjevoterande med ein reservasjon som kanskje tek sikte på slike ytingar; «og det ikke er spørsmål om å avgjøre rettsstillingen på et gitt tidspunkt». Men det er uklart kva som ligg i reservasjonen, og det er uvisst kva som blir resultatet i rettsapparatet dersom saksøkjaren i ei sak av denne typen gjer gjeldande at nye omstende som finn stad fem år etter eit vedtak om avslag, og som gjer at søkjaren no oppfyller vilkåra, skal medføra at vedtaket skal kjennast ugyldig.

Ei rekkje utilsikta verknader kan koma til å dukka opp på andre forvaltningsområde. Mitt hovudpoeng er at følgjene må vurderast før slike gjennomgripande endringar blir innførte, og det bør også vurderast og presiserast kor langt prinsippet om notidsvurdering skal rekkja. Vanlegvis er det lovgjevaren som vurderer og tek stilling til følgjene av endringar. I votumet til tredjevoterande manglar det ei vurdering av rekkjevidda. Tredjevoterande brukar i staden Danmark som døme på at notidsvurdering av forvaltningsvedtak blir praktisert i andre land, men går ikkje inn på korleis det fungerer der.

I praksis inneber eit absolutt sanningskrav truleg at forvaltninga vil vera nøydd til å vurdera omgjering kvar gong den private parten gjer gjeldande nye omstende som ikkje tidlegare har vore prøvde av forvaltninga, slik at forvaltninga kan koma med si vurdering i forkant av domstolshandsaminga. I og med at det i tvistelova § 5-2 vart innført krav til søksmålsvarsel i sivile saker, vil forvaltninga i prinsippet alltid få høve til å vurdera omgjering.

Vidare inneber eit absolutt sanningskrav at forvaltningslova § 17 om at «forvaltningsorganet skal påse at saken er så godt opplyst som mulig før vedtak treffes», ved domstolsprøving blir omformulert til at forvaltningsorganet er ansvarleg for kva faktum som blir lagt til grunn, uavhengig av om forvaltningsorganet har praktiske høve til å ta omsyn til omstende som den private parten held tilbake eller som finn stad i framtida.

Tredje innvending er at tilnærminga frå tredjevoterande er eit brot med disposisjonsprinsippet i sivilprosessen. Prinsippet inneber at partane i ei sivil sak, innanfor rammene for kva det kan gjevast dom for, har herredømme over kva som er tvisteemne og kva rettslege grunnlag som domstolane kan nytta. Innvendinga går nærare bestemt ut på at når påstanden inneber at vedtaket er ugyldig, så er det vedtaket, og ikkje etterfølgjande omstende, som skal prøvast. Dersom den private parten ønskjer å få prøvd etterfølgjande omstende, må han også leggja ned ein påstand som reflekterer det.

Motsvaret er at dette blir ei formalinnvending, og at det må vera høve til å endra på kva som ligg under rammene for når eit forvaltningsvedtak er gyldig. Like fullt er det etter mitt syn eit moment som burde vore kommentert, særleg med tanke på at det i førearbeida til tvistelova kjem klart fram at domstolane i forvaltningssaker prøver «gyldigheten av vedtaket – såkalt legalitetskontroll», 12 og ikkje om eit vedtak står ved lag trass i at det har kome til nye omstende.

2.5 Prøving av faktum på vedtakstidspunktet

2.5.1 Resonnementet til andrevoterande

Andrevoterande argumenterer i hovudsak i samsvar med hovudreglane eg har trekt ut frå tidlegare rettspraksis, sjå artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett om gjeldande rett før mai 2012. Han innleiar med ei førebels grunngjeving i avsnitt 35:

«(35) Det avgjørende for mitt standpunkt er først og fremst at jeg forstår den foreliggende praksis fra Høyesterett slik at den nokså entydig legger til grunn at domstolene i alminnelighet prøver forvaltningsvedtak på grunnlag av faktum slik det forelå på vedtakstidspunktet. Vår sak gir etter mitt syn ikke foranledning til å endre dette.»

Deretter går han gjennom rettspraksisen. Av særleg interesse er det at han ikkje legg vekt på at dommen i Rt. 2011 s. 948 ikkje tek stilling til om det var høve til å leggja vekt på tilleggsopplysningar om situasjonen til borna, og at han tolkar dommen i Rt. 1960 s. 1374 som at det var snakk om bevis som kasta lys over den faktiske situasjonen på vedtakstidspunktet.

Andrevoterande oppsummerer gjennomgangen av norsk intern rett i avsnitt 42:

«(42) Den praksis jeg har gjort rede for antar jeg er forankret i det grunnsyn at domstolenes prøving av forvaltningsvedtak hos oss er en retrospektiv legalitetskontroll, hvor det sentrale er om det foreligger slike feil ved det vedtak som er til prøvelse at det fører til ugyldighet, jf. siste setning i avsnitt 33 i Rt-2007-1815 som jeg har sitert tidligere. For meg er det vanskelig å se at en helt ny omstendighet oppstått etter at vedtaket er truffet – her endring av statsborgerrettslig status – skulle kunne endre det opprinnelige vedtakets gyldighet.»

Vidare går han over til å vurdera om internasjonale rettskjelder gjev plikt til å gjennomføra ei notidsvurdering. Han seier seg i avsnitt 44 samd med førstvoterande i at norske styresmakter i visse situasjonar er forplikta til å vurdera opplysningar eller omstende som har kome til etter at vedtaket er gjort. Men han trekkjer ein annan konsekvens av dette, i avsnitt 45:

«(45) For meg står det sentralt at det er opp til statene selv hvordan de vil innrette seg for å unngå konvensjonsbrudd, herunder sørge for at det foretas en nåtidsvurdering hvor det er nødvendig. For så vidt gjelder barnekonvensjonen viser jeg til artikkel 4 som generelt legger plikter på ‘partene’, uten å angi hvilke nasjonale organer som skal sørge for dette. For forpliktelsene etter EMK nøyer jeg meg med å vise til det førstvoterende siterer fra Maslov-dommen om at ‘... it is for the State to organise its system in such a way as to be able to take account of new developments’. Det kan altså ikke utledes noen plikt verken av barnekonvensjonen eller EMK for statene til å organisere seg slik at det er de nasjonale domstolene som må vurdere påberopte nye bevis.»

I denne konkrete saka meiner han at det ligg føre ei plikt for utlendingsstyresmaktene til å vurdera omgjering, sjå avsnitt 46 og 47.

I avsnitt 48 kjem konklusjonen:

«(48) Jeg føyer til at jeg oppfatter førstvoterende slik at heller ikke han mener at domstolene selv må stå for den nødvendige nåtidsvurderingen om konvensjonsbrudd skal unngås, men at dette er den ordning som alt i alt best ivaretar hensynet til å respektere og sikre menneskerettighetene i norsk rett. Etter mitt syn er det vanskelig å ha en sikker mening om hva som etter en totalvurdering av de mange hensyn som gjør seg gjeldende er den mest hensiktsmessige ordning her. Men for mitt resultat er det ikke nødvendig å foreta en slik avveining. Det avgjørende for meg er at det ikke i vår sak er fremkommet noe som har en slik tyngde at det tilsier endring av den ordning som etter mitt syn er etablert for domstolskontrollen med forvaltningsvedtak.»

2.5.2 Vurdering

Oppsummert seier altså andrevoterande at rettspraksis frå Høgsterett eintydig byggjer på at forvaltningsvedtak skal vurderast ut frå faktum på vedtakstidspunktet, med dei presiseringar som er utvikla. I visse situasjonar er domstolane likevel forplikta til å gjennomføra ei notidsvurdering, når internasjonale konvensjonar tilseier det. Likevel er det opp til statane sjølve å innretta seg for å unngå konvensjonsbrot, og det er ikkje naudsynt å leggja om heile systemet for prøving av forvaltningsvedtak på grunn av konvensjonane. Det er også interessant at han legg til grunn at det er vanskeleg å ha ei sikker meining om kva ordning som etter ei totalvurdering er den beste.

Som det går fram av framstillinga mi av gjeldande rett før mai 2012 i førre nummer av Lov og Rett og innvendingane mine til votuma frå førstvoterande og tredjevoterande, er mitt syn på linje med andrevoterande. Han har sjølvsagt ikkje drøfta nyansane i kva som ligg i faktum på vedtakstidspunktet, som ligg utanfor ramma for votumet.

Det einaste eg saknar, er ei drøfting av om domstolane utan særskilt påstand om det, i visse høve vil ha plikt til å drøfta konvensjonsbrot ut frå ei notidsvurdering, eller om det er naudsynt med særskilt påstand, slik eg har teke til orde for.

3 Rettstilstanden no

3.1 Innleiing

Spørsmålet er: Kva er rettstilstanden etter mai 2012?

3.2 Hovudalternativa

Dei tre hovudalternativa er:

  1. Alle forvaltningsvedtak skal prøvast ut frå ei notidsvurdering. Dette er synet til tredje- og fjerdevoterande.

  2. Alle forvaltningsvedtak på utlendingsfeltet skal prøvast ut frå ei notidsvurdering. Korleis forvaltningsvedtak på andre område skal prøvast, må fastleggjast for kvart rettsområde og for kvar vedtakstype. Dette er synet til først- og femtevoterande.

  3. Forvaltningsvedtak skal som hovudregel prøvast ut frå faktum på vedtakstidspunktet, med mindre internasjonale konvensjonar gjer at domstolane pliktar å gjennomføra ei notidsvurdering. Dette er synet til andrevoterande, som også er lagt til grunn av Høgsterett i ei rekkje saker frå 2003 til 2011.

3.3 Vurdering

Som eg har peikt på, har dei to fraksjonane som utgjer fleirtalet i konklusjonen, oversett, eller i alle fall ikkje drøfta, fleire vesentlege moment som det etter mitt syn ville vera naturleg å kommentera når ein relativt eintydig praksis frå ei rekkje saker vert fråviken. Eg meiner dette med stor vekt svekkjer prejudikatsverdien av dommen. Eg reiser spørsmål om dei har sett rekkjevidda av synet sitt.

Konstellasjonen 2-2-1 i Høgsterett reiser i seg sjølv spørsmål om dommen kan reknast som eit prejudikat. Dommen kunne for så vidt reknast som eit prejudikat for at det i alle fall i utlendingssaker skal gjerast ei notidsvurdering ved prøving av forvaltningsvedtak, i og med at fire av dommarane har kome til denne konklusjonen. Likevel er ein eventuell prejudikatsverdi klart svekt av at dei fire dommarane verken har klart å einast om grunngjevinga eller rekkjevidda.

Dernest svekkjer det prejudikatsverdien at av dei fem dommarane som sat i saka, er det berre ein av dei, førstvoterande, som har vore med på nokon av dei andre avgjerdene som utgjer praksisen frå Høgsterett. Førstvoterande har vore med på to av sakene som er ein del av rettskjeldebiletet, dei to avgjerdene frå ankeutvalet HR-2009-2278-U (der ein anke frå lagmannsretten vart nekta fremja) og HR-2011-1694-U (bevisavskjering). Så vidt eg kan sjå har åtte av dommarane som framleis er i Høgsterett, vore med på ei eller fleire avgjerder som byggjer på at forvaltningsvedtak skal prøvast ut frå faktum på vedtakstidspunktet. Det er vel grunn til å tru at dei dommarane som har vore med på tidlegare avgjerder om spørsmålet, i langt større grad vil stå på same syn, anten dei kjenner seg bundne av dei tidlegare avgjerdene, eller dei meiner at same argument må føra til same standpunkt. På andre sida har fleire av dommarane som er i Høgsterett i dag, også vore med på dommen i Rt. 2009 s. 534, der det altså vart trekt inn nye omstende utan å nemna hovudregelen om at det er faktum på vedtakstidspunktet som skal prøvast. Likevel stiller eg spørsmål om samansetninga i dommen i Rt. 2012 s. 667 er representativ for synet til Høgsterett. Rett nok kan det alltid reisast spørsmål om dei fem dommarane som sit i sak, reflekterer heile Høgsterett. Men når konstellasjonane er så ulike som i saka her, og minst åtte av dommarane i ei rekkje avgjerder tidlegare har gått inn for den rettsoppfatninga mindretalet går inn for, blir det ekstra tydeleg at samansetninga kan ha påverka utfallet.

Når eg ser desse momenta i samanheng med den praksisen som har vore følgt i ei rekkje avgjerder sidan 2003, i forlenginga av orskurden om dom for realitet i Rt. 2001 s.995 og korleis Høgsterett i plenum i Rt. 1982 s. 241 Altadommen prøvde ei prognosevurdering i forvaltningsvedtak, er det etter mitt syn nærliggjande å byggja på at dommen i Rt. 2012 s. 667 ikkje gjev uttrykk for gjeldande rett. I staden må praksisen frå tidlegare følgjast inntil vidare, slik at ved prøving av forvaltningsvedtak skal domstolane vurdera tilhøva på vedtakstidspunktet, med mindre det er særskilt heimel for noko anna, etter særskilt påstand.

I alle fall har det med dommen i Rt. 2012 s. 667 oppstått ein høgst uklar rettsleg situasjon på området. Ankeutvalet har gjort det einaste rette ved å raskt sleppa inn til handsaming to nye saker der spørsmålet skal opp, denne gongen i plenum.

4 Oppsummering

I artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett konkluderte eg med at rettstilstanden før mai 2012 var slik at forvaltningsvedtak skal prøvast av domstolane ut frå omstenda på vedtakstidspunktet, med mindre det er særskilt heimel for og lagt ned påstand om at omstenda på domstidspunktet kan prøvast.

Etter at det i mai 2012 fall dom i Rt. 2012 s. 667, er det usikkert om dette hovudprinsippet kan vidareførast. I dommen kom fire av dommarane til at vedtak i utlendingssaker skulle prøvast ut frå ei notidsvurdering. To av dommarane kom til at dette måtte gjelda for alle utlendingssaker, og at kvart forvaltningsområde og kvart vedtak elles, må vurderast for seg. To av dommarane kom til at dette måtte gjelda for alle forvaltningssaker. Siste dommaren kom til at domstolane må byggja på vedtakstidspunktet ved prøving av forvaltningsvedtak.

Mitt syn er at det kan reisast så vektige innvendingar mot votuma til dei to fraksjonane som utgjer fleirtalet, at inntil det kjem ei ny presisering frå Høgsterett, kan dommen i Rt. 2012 s. 667 ikkje reknast for å gje uttrykk for gjeldande rett. Det vil seia at praksisen som i artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett er utlagt som rettstilstanden før mai 2012, bør framleis følgjast, i alle fall fram til Høgsterett i plenum klargjer rettstilstanden i sakene som skal opp i midten av november 2012.

1Forfattaren takkar Marius Stub, advokat hjå Regjeringsadvokaten, for at han tok seg tid til å lesa eit utkast og kom med gode råd.
2Avsnitt 1.2 i nemnde artikkel gjer nærare greie for problemstillinga.
3Sjå referansane til EMD-praksis i avsnitt 24 til 26.
4Sjå t.d. Rt. 2009 s. 477 om kva nærare vilkår som gjeld, nærare bestemt at konstateringa av eit eventuelt konvensjonsbrot får ein reell verknad for den det gjeld.
5Det er tvilsamt om barnekonvensjonen art. 3 i seg sjølv gjer ein materiell rett det er mogleg å få dom for.
6Sjå til dømes NOU 1983: 47 s. 193 venstre spalte første heile avsnitt, rett nok utan at omgrepet dispensasjon er nytta. Sjå også dommen i Rt. 2008 s. 681 som slår fast at det er ei avgjerd underlagt det frie skjønet til forvaltninga.
7Jf. tvistelova § 19-15 tredje ledd: «Retten skal avvise en ny sak mellom samme parter om et krav som er rettskraftig avgjort, om ikke saksøkeren på grunn av tvist om avgjørelsens bindende virkning eller andre særlige forhold likevel har søksmålsinteresse etter § 1-3.»
8Sjå omtalen i artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett avsnitt 2.3.3.
9Sjå omtalen i artikkelen min i førre nummer av Lov og Rett avsnitt 2.5.2.
10Side 1375 andre avsnitt i dommen.
11Innstilling fra Forvaltningskomiteen 13. mars 1958 s. 377 høgre spalte femte heile avsnitt.
12Ot.prp. nr. 51 (2004–2005) avsnitt 11.7.3.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon