Kommunaldepartementet har i eit høyringsnotat føreslått nye reglar i utlendingslova om utvising av borgarar av land utanfor Schengen-området. Slike tredjelandsborgarar skal kunna utvisast på grunnlag av eit administrativt vedtak i Norge eller eit anna Schengen-land om at det er "skjellig grunn til mistanke" om eit alvorleg straffbart forhold. Det skal jamvel vera nok med "konkrete holdepunkter" for at utlendingen "planlegger" å utføra alvorlege lovbrot.

Forslaget bryt med norsk rettstradisjon. Hovudregelen i utlendingslova § 29 er at ein utlending må vera domfelt for eit straffbart forhold for at dette kan gi grunnlag for utvising. Men det gjeld unntak "når hensynet til rikets sikkerhet gjør det nødvendig", typisk der det vert avdekka spionasje. For å oppfylla Sikkerhetsrådet sin resolusjon 1373 om terrortiltak, opna Stortinget dessutan i sommar for utvising utan føregåande straffedom i tilfelle der ein utlending har brote dei nye reglane mot terrorisme (strl. §§ 147a og 147b). Forslaget frå Kommunaldepartementet går likevel vesentleg lenger, ved å gjelda alle former for kriminalitet med ei strafferamme på minst 10 års fengsel.

Forslaget byggjer på EF-direktiv 2001/40. Sidan direktivet er definert som ein del av Schengen-samarbeidet, har Norge plikt til å følgja det opp. Bakgrunnen for direktivet er først og fremst avskaffinga av den indre grensekontrollen mellom Schengen-landa. Det er ei sterk drivkraft til auka samarbeid i kampen mot ulovleg innvandring til Schengen-området, og mot alvorleg kriminalitet innanfor dette området.

Direktivet er på mange måtar illustrerande for den "europiseringa" av strafferetten (i vid tyding) som no skjer, og som vi berre har sett starten på. Målsetjinga innan EU er å skapa eit felles område for fridom, tryggleik og rettferd ("freedom, security and justice"). Eit stikkord i dette arbeidet er "gjensidig anerkjennelse" av rettslege og administrative avgjerder, slik at det som blir vedteke i eit land, kan leggjast til grunn og iverksetjast i eit anna. Denne målsetjinga er i utgangspunktet positiv. Når både lovleg og ulovleg verksemd kan utfalda seg utan hinder av dei indre grensene, bør desse heller ikkje stengja for ei effektiv handheving av lov og rett.

Men forslaget illustrerer også fleire uheldige trekk ved utviklinga. Direktivet byggjer på prinsippet om "gjensidig anerkjennelse" utan at det samtidig vert stilt felles krav til dei avgjerdene som skal effektuerast. Dette betyr at vi kan koma til å gjennomføra avgjerder som byggjer på ei vesentleg mindre trygg sakshandsaming enn dei krava vi stiller til tilsvarande vedtak hjå oss. Noko av grunngivinga til EU-parlamentet for å avvisa direktivet (utan at det vart teke omsyn til), var at ein heller burde arbeida for ein felles rettsleg prosedyre for slike utvisings- og utsendingsvedtak.

Når det gjeld mistankekravet, synest ein å ha kopiert dei kriteria som etter Schengen-avtalen art. 96 gjeld for å kunna "svartelista" ein person frå eit tredjeland, og slik hindra at han får lov til å reisa inn i eit Schengen-land. Men tradisjonelt stiller vi langt strengare krav til grunnlaget for å utvisa nokon frå landet, enn for å nekta nokon innreise. Særleg gjeld dette der utlendingen fyller vilkåra for å få busetjingsløyve (jf. utlendingslova § 30). Direktivet medfører difor ei klar svekking av rettstryggleiken til tredjelandsborgarar.

Aller mest problematisk er høvet til å byggja vedtaket på mistanke om planlegging av kriminalitet. Det set personen sitt kriminelle forsett i sentrum for vurderinga, på liknande måte som dei nye straffereglane mot terrorisme. For ein utlending frå eit presumptivt "tvilsamt" miljø kan det bli særs vanskeleg å motbevisa slike klagemål, særleg så lenge det skjer utanfor ramma av ein domstolsprosess.

På denne bakgrunnen er det vanskeleg å forstå at departementet føreslår å gå lenger enn vi etter direktivet er pålagt. Mistankekriteriet skal ikkje berre gjelda som grunnlag for å effektuera andre lands utsendingsvedtak, slik direktivet krev. Det skal også vera nok til at norske styresmakter kan vedta utvising på eige initiativ. Grunngivinga i høyringsnotatet er mellom anna "hensynet til allmennpreventive grunner". Ein kan undra seg over korleis det kan verka allmennpreventivt å senda mistenkte ut av landet utan å dømma dei. Men tanken er truleg at utvising i seg sjølv er ei hard "straff" som kan verka preventivt. I så fall ser vi konturane av ein administrativ kvasistrafferett.

Det er grunn til å håpa at kommunalministeren vil vera minst like lydhøyr for kritikken mot dette lovforslaget som justisministeren var for kritikken mot det opprinnelege utkastet til terror-reglar. Målet må vera å svekkja dei tradisjonelle rettstryggleiksgarantiane minst mogeleg. Men vi bør også ha ei meir langsiktig målsetjing om å påverka regelutviklinga innanfor EU før det blir gjort vedtak som (rettsleg eller politisk) bind oss. Det fokuset på "freedom" og "justice" som har prega norsk og nordisk kriminalpolitikk, trengs som motvekt til den for tida heller einsidige fokuseringa på "security" innanfor EU.