Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Max Weber og trugsmålet frå aust

Torbjørn Kalberg (f. 1944), tokalb@broadpark.no. Kalberg er sosiolog og har m.a. skrive om europeiske fordommar, Sosiologisk Årbok (2010), om utreinskinga av muslimar i det katolske Spania, Syn og Segn (2012) og om negerlandsbyar og moderne utviklingsteori, Materialisten (2014).

  • Side: 188-196
  • Publisert på Idunn: 2015-06-24
  • Publisert: 2015-06-24

Med framstillinga si av tyske samfunnstilhøve i tida fram til første verdskrigen synte Weber fordommane sine mot slaviske folkeslag. Trua på den eineståande vesteuropeiske kulturhistoria er ikkje mindre sterk no, hundre år etter. Hovmodige idear om dei framifrå europearane vart nytta for å undertrykke folk i koloniane. I dag er dei grunnpilarar i ein kulturell rasisme som har erstatta det gamle biologiske rasesynet.

På 1940-og 50-talet utvikla det seg ein ny sosiologi på universiteta i USA og Europa. Samfunnsvitskapen skulle sikre vestleg kontroll etter kvart som tidlegare koloniområde vart sjølvstendige. Dei nye statane måtte velje demokrati og ikkje kommunistisk diktatur som styreform. I omforminga av sosiologien nytta særleg amerikanske forskarar ideane til Max Weber for å fremje slike oppfatningar.

«Eg er medlem av dei borgarlege klassane, kjenner meg som ein slik og er oppseden i deira tenkjemåtar og ideal». (Weber 1921, s. 26) Slik karakteriserte den tyske økonomihistorikaren Max Weber seg sjølv. I 2014 var det 150 år sidan han vart fødd inn i ein av dei rikaste engelsk-tyske handelsfamiliane med kapital i tekstilindustrien. Mest heile livet livnærte han seg som rentenist utan otte for eigen økonomi.

Den biologiske rasismen gjorde nytta si da europearane la under seg store delar av jordkloten. I den moderne globaliserte verda, med stor innvandring til vestlege land, er det viktig med kontroll av framande grupper. Weber vert no nytta for teoriane sine om at kulturelle og ikkje berre biologiske skilnader er viktige.

Fortolka og skapt på ny

Weber høyrer til i ein forskartradisjon som la vekt på konkrete undersøkingar av historie og økonomi. Han nytta seg av omfattande materiale frå statistikk og folketeljingar for å framstille verknadene av den kapitalistiske utviklinga.

På 1940– og 50-talet sette amerikanske samfunnsforskarar saman skriftene hans under nye overskrifter og forma han i sitt bilete. Han vart opphøgd til ein stamfar for den nye samfunnsvitskapen. Han vart til eit ikon for ideane om det moderne, om rasjonelle styreformer og vestleg demokrati. Særleg essayet hans om den protestantiske etikken styrkte den amerikanske trua på at kvar og ein er sin eigen lykkesmed. USA var meir enn noko landet for personleg fridom og framgang, sjølve den «kapitalistiske ånda». Gjennom dei engelske omsetjingane vart han ikkje berre gjort kjend for verda, han vart fortolka og skapt på ny. For å sjå om tolkinga er rett, må ein no grave i originalartiklane hans. Det held ikkje berre å lese dei amerikanske utdraga.

Mykje av arbeidet til Weber dreier seg om å gjere greie for kvifor den moderne vestlege staten er så unik. Berre her vart «rasjonelle og systematiske organisasjonar» utvikla til vitskap. Berre her nådde ein fram til fullending av kunst og kultur. Berre i det vestlege Europa vart det mogleg for kapitalismen å vekse fram. Weber vert ein hovudtalsmann for forteljinga om det europeiske miraklet. Den moderne staten med ei rasjonell forfatning, eit rasjonelt lovverk og ein administrasjon med trente fagfolk bundne av reglar og lover, «er det berre Vesten som kjenner». (Weber 1995, s. 7–9) Teoriane til Weber om samfunnsmessig rasjonalisering er halde fram som ei viktig forklaring på kvifor kapitalismen utvikla seg i Europa og berre her.

Ved starten av første verdskrigen var Weber ein av mange intellektuelle som såg fram mot valden mellom nasjonane. «Utan omsyn til utfall, denne krigen er stor og vidunderleg», uttalte han i 1914. Han såg for seg ein kortvarig krig, med begrensa vinning når det galdt nye landområde. Under heile krigen arbeidde han for å sikre at Polen skulle halde fram som ein del av Tyskland. Ein måtte motsette seg oppdelinga av makttilhøva i verda. Eit einaste mål var viktig, ein polsk stat måtte for all del ikkje verte dominert av Russland.

Det tyske nederlaget i 1918 førte til at store delar av den tyske arbeidarrørsla ville skape ein helt ny stat og ikkje berre kvitte seg med keisaren. Weber kritiserte slike idear som han meinte utelukkande dreidde seg om hemn og hat. Han ville ha kommunistleiarane Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg sende til galehus og zoologisk hage. (Thomas 2006, s. 154) Rett etter desse utsegnene frå Weber, vart dei to leiarane brutalt myrda.

Etter våpenstillstanden var Weber med i den tyske forhandlingsdelegasjonen i Versailles. Dei «audmjukande og skammelege fredsvilkåra» gjorde det viktig for han «at Tyskland på nytt fekk ein sterk generalstab». (Mommsen 1984, s. 327) Han var med på utforminga av grunnlova til den nye tyske staten, Weimarrepublikken. Reglane her om folkeavstemming som grunnpilar i demokratiet, gjorde det i 1933 mogleg for den folkevalde presidenten å gje makta i landet over til nazistane. Da hadde Weber vore daud i 13 år. Han vart i 1920 eit av ofra for spanskesjuka, berre 56 år gamal.

Trugsmål mot demokratiet

I ein artikkel frå 1906 om den russiske revolusjonen i 1905, skriv Weber at ideane til dei revolusjonære om paradis på jorda hindrar den framtida dei drøymer om. Dei oppmodar til «underkasting under dogme og partiautoritetar, til generalstreikar utan mål og meining» og til «latterlege raseriutbrot» i pressa. Det einaste som kan vekse på dette sterile grunnlaget, er dumskap. Weber har inga tru på at dei revolusjonære kan gjere noko som vil verte til nytte for menneskeslekta.

Han spår om snarlege tilbakeslag for Russland. Det viktige er likevel at landet no endeleg er med på ei heilt ope og særmerkt europeisk utvikling. Den «mektige innvandringa av idear frå Vesten er i ferd med å øydeleggje den patriarkalske og kommunistiske konservatismen som rår her. Omvendt er den ovstore innvandringa av europeiske, og nett austeuropeiske menneske til USA i ferd med å undergrave dei gamle demokratiske tradisjonane der». (Weber 1988c, s. 64–65) Den same utviklinga som opnar for vestlege idear i Russland, vert altså til eit trugsmål for demokratiet i USA.

Heilt frå dei første artiklane og talane sine på 1890-talet hadde Weber hevda at innvandringa av polske landarbeidarar til det vestlege Prøyssen var med på å svekke germansk kultur. I talen han heldt da han fekk stilling som professor i 1895, hevda han at slavarane både fysisk og åndeleg sett var veikare enn tyskarane. Likevel var dei på offensiven. Den polske småbonden vann fram «ikkje trass i, men på grunn av det låge nivået for dei fysiske og åndelege livsvanane» hans. (Weber 1921, s. 14)

Prisfallet på korn etter konkurranse med land som Argentina og USA gjorde det meir attraktivt for den tyske landadelen å gå over til å dyrke sukkerroe. På 1880-talet sette styremaktene ned prisane på togreiser slik at godseigarane fekk nytte seg av billege polske landarbeidarar. Mange av desse var kvinner. Det vart spreidd rykte om at dei sløste bort lønna på seg sjølve heller enn å spare til foreldra når dei kom heim, dei gjekk ikkje i kyrka og hadde sex utan å vere gifte.

Weber viser til at «hordar av nomadar, rekruttert av agentar i Russland, strøymer over grensene i titusental om våren. Om hausten dreg dei attende». (Weber 1921, s. 13) Produksjonen av sukkerroe forvandla næringslivet på landsbygda til sesongverksemd. På sukkerroeeigedomane herska ikkje lenger patriarkalske godseigarar, men industrielle kjøpmenn.

Sesongarbeidarane fekk eigne opphaldspapir, med farge etter kvar dei kom frå. Utan slike papir kunne ein verte sett på toget til heimreise på eigen kostnad. Dei som fekk opphald vart busette i eigne brakkebyar, medan tyske familiar som ville slå seg ned på gamle gods, fekk stønad og tilbod om romslege husvære.

Mørk framtid for tyskarane

Tyske dagarbeidarar forsvann likevel frå godsa i fruktbare strøk, medan talet polske bønder auka der avkastinga var dårleg. Polakkane fann seg betre til rette med dårlegare kår. I «det økonomiske kvardagslivet oppstår ein konkurranse mellom ein lågareståande rase og tyskarane som forlet heimane sine og går mot ei mørk framtid». (Weber 1921, s. 18) Weber meinte evna til å leve under dårlegare vilkår var noko «den slaviske rasen hadde fått i gåve frå naturen» eller i alle høve hadde utvikla gjennom historia. Han frykta for at tyskarar som var i mindretal i område med blanda språk og kultur kunne verte «sugde opp» av det polske fleirtalet, enda om dei høyrde til ein meir høgtståande kultur. (Weber 1921, s. 12)

Polske småbønder aust i Tyskland skaffa seg meir land fordi dei livnærte seg direkte frå jorda. Dei var ikkje som bøndene i det vestlege Rhinområdet avhengig av «drivhusdyrking og hagebruk for ein marknad». Dei dreiv meir med sjølvberging. Weber såg med otte på at jamvel store gods vart omgjorde til «slaviske hungerkoloniar». (Weber 1921, s. 14–16). Tyske jordbruksarbeidarar ville ikkje arbeide i usle kår, men trekte seg unna.

I 1904 vart det arrangert ei verdsutstilling i St. Louis i Missouri, USA. Det var hundre år sidan Louisiana vart kjøpt frå eit forgjelda Frankrike, eit kjøp som dobla landarealet til USA. Mellom iskremar, pengevekslingsautomatar og hundeetande filippinarar som skulle syne den amerikanske verdsmakta, vitja óg den enno ikkje så vidgjetne juristen Max Weber verdsutstillinga. Han hadde nett kome seg etter eit nervøst samanbrot som hadde vart i meir enn fem år. Han heldt her ei førelesing om jordbrukssamfunn og moderne økonomisk utvikling. Hovudmeldinga hans i foredraget var at kapitalismen riv i stykker gamle truskapsband ved å gjere bøndene til frie arbeidarar og dermed farlege samfunnsnedbrytande sosialistar. Slik var det i Tyskland. Det same kunne skje i USA. Den anglosaksiske ånda var truga av den enorme innvandringa av usiviliserte hordar frå det austlege Europa.

I førelesinga fortalde Weber om «dei sykliske svingingane i økonomien». Han fortalde om «nøysame slaviske småbønder» som tok over tidlegare tyske landområde. I mellomalderen gjorde kulturen eit framstøt austover. No vart kulturen dreven attende, sa han. No galdt det kapitalistiske prinsippet om den «billegaste hjelpa». Kan hende ville USA også råke på liknande problem i framtida. Kveiteproduksjonen var på veg ned som følgje av internasjonal arbeidsdeling. Talet «negerfarmar» vaks, samstundes med ei flukt frå landsbygda til byane. Weber frykta for at jordbruksbefolkninga snart ikkje lenger ville vere del av den anglo-saksisk-tyske kulturen som historisk sett hadde vore leiande. Om den «enorme innvandringa av ufaglærte element frå Aust-Europa» heldt fram å vekse, ville dette «på avgjerande vis endre standarden» i Amerika. Det ville verte «eit samfunn av ein heilt annan type enn det store fellesskapet som er skapt av den anglosaksiske ånda». (Weber 1946, s. 384)

Verre med polakkar

Allereie i 1893 hadde Weber vist til motstanden mot å importere kinesiske kuliar til Tyskland. Men det var mykje verre med polakkar, sa han, «for våre tyske arbeidarar ville aldri ha blanda seg med kuliane». Polakkar derimot «sugde til seg» andre folkeslag. Weber ville ikkje bøye kne for kapitalinteresser som var tente med billeg arbeidskraft. Det viktigaste var å styrke den tyske kulturen mot lågtståande folkeslag i aust.

Etter delinga av Polen på 1700-tallet fekk ikkje polakkar ha offentlege stillingar. Opplysingskongen Fredrik den Store kalte polakkane slavisk pakk og sende 300 000 prøyssarar austover som kolonistar. Likevel heldt polakkane fram som den største folkegruppa. Etter samlinga av Tyskland i 1871, vart det eit hovudmål å halde det polske nede. Ei mengd byråkratiske forskrifter vart vedteke. Det var forbode å nytte polsk språk på skolane. Alle som ville gjere noko med husværa sine måtte søkje om løyve. Søknadar frå polakkar gjekk ikkje gjennom.

På 1880-talet vart over tretti tusen polakkar utan prøyssisk pass, jødiske som katolske, utviste. Det vart oppretta ein koloniseringskommisjon for å styrke prøyssisk kultur i polskdominerte område. Store areal vart kjøpte opp og gjeve til tyske bureisarar. Det vart reist krav om at tilsette i posten skulle nekte å levere brev med polske og ikkje tyske adresser.

Weber kravde «absolutt utvising av polske og russiske arbeidarar». (Weber 1988, s. 456). På stiftingsmøtet for eit nytt nasjonalt-sosialt parti i 1896 gjekk han ut mot dei som ikkje var sterke nok i motstanden mot det polske. Det var ingen grunn til å klage over at polakkane vart reduserte til annanrangs borgarar, sa han. Det motsette var tilfellet, det var vi tyskarar som «hadde gjort polakkane til menneske». (Weber 1988b, s. 27).

Weber var eit framståande medlem av Det Alltyske Forbundet, ein organisasjon som sidan 1891 arbeidde for å halde den tyske nasjonen fri for skadeleg innverknad frå lågareståande slaviske og jødiske folkeslag. I 1899 trekte Weber seg frå forbundet fordi han meinte det ikkje vart gjort nok for å stå opp mot den polske innvandringa. Kapitalistane i jordbruket tente nok på den billege arbeidskrafta, men Tyskland som nasjon vart påført tap. Weber utvikla etter kvart den rasistiske haldninga si overfor polakkar til ein teori der rase, kultur og klasse fall saman. (Zimmermann 2013, s. 10).

Redsla for assimilering fekk Weber til å meine russerar og polakkar måtte verte utestengde frå det austlege Prøyssen. Det var ikkje råd å la «to nasjonalitetar med ulik kropp, med ulike magar» konkurrere «heilt fritt som arbeidarar på eitt og same område». Om tyske arbeidarar skulle konkurrere med polske måtte dei «ta eit skritt nedover på kulturstigen og gje avkall på behova sine.» I den kapitalistiske økonomien finst det situasjonar der ein høgare kultur ikkje «er overlegen, men står svakare i kampen i høve til lågarestånde kulturar». (Weber 1988, s. 455–6).

Nye undertrykkingsteoriar

Weber samanlikna det amerikanske «negerspørsmålet» med den økonomiske utviklinga aust i Tyskland. Ingen kunne sjå bort frå at «raseskilnader» ville utvikle seg jamvel her. Auka bruk av negrar i tekstilindustrien i USA svekte kvaliteten på produkta, meinte han. Det var «lett å forstå» at den «amerikanske negeren» var «ueigna til visse arbeidsoppgåver». Den langt finare skilnaden mellom arbeidarar i europeiske industriverksemder derimot, var ikkje like lett å fatte. (Weber 1924, s. 125). Det var ikkje biologien som gjorde svarte meir ueigna. Weber avviste arvemessige skilnader mellom svarte og kvite. Det avgjerande var haldninga til arbeidet. Tradisjon og oppseding gjorde svarte arbeidarar mindre produktive.

Etter andre verdskrigen og dei nazistiske herjingane vart det uråd å forklare europeisk overherredømme med vekt på biologiske eigenskapar. I staden vart det vist til teoriane til Weber om at alle viktige kulturelle nyvinningar først hadde slått rot i Europa og seinare gått sin seiersgang over heile kloten. Europa vart framstilt som leiande på alle vis, anten det dreidde seg om styringa av staten og marknadsøkonomien eller frilynte endringar i familiestruktur og kulturliv.

Problemet for dei tidlegare kolonimaktene etter at stadig fleire land vart uavhengige, var å finne fram til korleis ein framleis kunne halde på kontrollen. Med Weber vart det gamle biologiske raseomgrepet erstatta med ei kulturell tilnærming. Etter 1945 vart Weber viktig fordi han forsynte samfunnsvitarane med ein moderniseringsteori. Geografen Blaut har peika på at dette «var ei elegant og lærd nytolking av ideane frå kolonitida om det eineståande ved den europeiske rasjonaliteten og den unike europeiske kulturhistoria.» (Blaut 1992). Alle samfunn må gå gjennom ei utvikling som liknar på den europeiske om dei skal verte verdsette. Det dreier seg ikkje lenger berre om ein teori for å skjønnmale erobring av framande kontinent. Weber la grunnmuren for ein ideologi om undertrykking av framande grupper også innafor eige landområde. For dei som er prega av ein sosiologitradisjon som vart til under den kalde krigen, kan det verke kontroversielt at Weber utvikla ein slik teori om kulturell rasisme. Dei vil kunne oppfatte dette som eit problematisk trekk ved tenkinga til Weber, eit trekk dei helst ikkje vil tru på.

Frigjering frå orientalsk mørke

Det er likevel ingen grunn til å nekte for at Weber heldt tyskarane for ein sivilisert del av menneskeslekta, medan polakkane var mellom dei barbariske. Den rumenske sosiologen Boatcă meiner denne skilnaden mellom folkegrupper vart skapt med framveksten av antropologien som vitskap. Europearar var siviliserte kulturfolk, dei innfødde i koloniane var naturfolk. Men heller ikkje alle i Europa var kulturfolk nok. Boatcă seier omgrep som det «moderne, det siviliserte og det rasjonelle» berre vert nytta om «ein stadig meir eksklusiv del av det europeiske kontinentet», ein del som i den imperialistiske tenkjemåten sluttar ved grensa for Tyskland i aust. (Boatcă 2013, s. 69).

Weber meinte folkeslag som ikkje høyrde til i det vestlege Europa hadde ein lang veg å gå før dei kunne reknast som likeverdige. Slik viser han vegen fram til fordommar som trivst godt. Skriftene hans gjer det mogleg å forstå kvifor det framleis finst så store skilnader mellom aust og vest i Europa. Ein kan til dømes forstå borgarkrigane på Balkan etter oppløysinga av Sovjetunionen som ei frigjering frå eit orientalsk mørke. Konfliktane i Ukraina etter det vestorienterte kuppet mot ein vald president i 2014, kan sjåast på same vis. Ein etter ein har land aust i Europa bede om å verte tekne opp som medlemmar i EU. Så lenge denne vestlege unionen vert oppfatta som ein siviliserande og eksklusiv del av det europeiske kontinentet, vil innlemming her vere eit prov på at ein endeleg er med i det gode selskap.

Tenkinga til Weber er ein viktig del av den vestlege sjølvforståinga. Denne tenkinga teiknar eit bilete av Europa som ei frigjerande kraft i verdshistoria. Under påskot av å spreie fridom og velferd, har europeiske regjeringar makta å få folkeleg støtte til aggressive krigar mot fattige land langt borte. Trua på at den vestlege verda er så uendeleg mykje betre når det gjeld kultur og menneskeverd enn samfunn med ei anna historie, har teke det europeiske sjølvbiletet til nye høgder.

Det trengst ei korrigering av dette biletet. Svaret på individuelle terroraksjonar frå reaksjonære grupper som drep uskuldige sivile er ikkje ein ny runde med oppleksing av kor framifrå og eineståande den europeiske kulturen er. Det kapitalistiske systemet var ikkje ei oppfinning som berre hadde europeiske røter. Islamske og andre samfunn sto ikkje på eit lågare nivå enn Europa da europearane sette i gong med å kolonisere jordkloten. Mange av metodane som gjorde det mogleg for ein kapitalistisk økonomi å vekse fram, var utvikla heilt andre stader enn i Europa.

Det er ikkje slik at ikkje-europeiske samfunn mangla føresetnader for å kvitte seg med undertrykkjande trekk. Europa har ikkje einerett på fridomskrav og kamp mot overtru, stivna kjønnsrollemønstre og korrupte leiarar. Det var sjølve den europeiske koloniseringa som snudde opp ned på likeverdet. Den økonomiske utnyttinga frå kolonimaktene reduserte samfunn i Asia, Amerika og Afrika til råvareprodusentar for europeisk industri. Samfunnsendringar i denne delen av verda vart hindra på grunn av manglande økonomisk vekst. Det einaste som vaks var fattigdom og folketal. Europeisk framandfrykt og intoleranse har ei lang historie. Men det finst døme på at ulike styresett har levd side om side, jamvel i Europa. Ulik kulturell og religiøs bakgrunn har ikkje alltid hindra gjensidig respekt. I eit muslimskdominert Spania vart den spanske nasjonen skapt gjennom eit samliv mellom muslimske, kristne, og jødiske kulturar, eit samliv som strekte seg over mange hundreår. Dette er viktig lærdom i ei tid der fleirkulturell sameksistens vert latterleggjort og ideen om det multilkulturelle samfunnet er eit skjellsord.

Litteratur

Blaut, J. (1992). The Theory of Cultural Racism, I Antipode: A Radical Journal of Geography Vol. 24, s. 289–299

Boatcă, M. (2013). «From the Standpoint of Germanism»: A Postcolonial Critique of Weber´s Theory of Race and Ethnicity. I J. Go (red.), Postcolonial Sociology Political Power and Social Theory, vol. 24.

Mommsen, W. J. (1984). Max Weber and German Politics 1890–1920, Chicago: University of Chicago Press.

Thomas, P. (2006). Being Max Weber, New Left Review 41.

Weber, M. (1921). Der Nationalstaat und die Volkswirtschaftspolitik (1895), Gesammelte Politische Schriften, München.

Weber, M. (1924). Zur Psychophysik der industriellen Arbeit (1908–09), Gesammelte Aufsätze zur Soziologie und Sozialpolitik, Tübingen.

Weber, M. (1946). Capitalism and rural society in Germany (1904), H. H. Gerth & C.Wright Mills, From Max Weber: Essays in Sociology, New York: Oxford University Press.

Weber, M. (1988). Die ländliche Arbeitsverfassung (1893), Gesammelte Aufsätze zur Sozial – und Wirtschaftsgeschichte, Tübingen.

Weber, M. (1988b). Zur Gründung einer National-Sozialen Partei (1896), Gesammelte Politische Schriften, Tübingen.

Weber, M. (1988c) Zur Lage der bürgerlichen Demokratie in Russland (1906), Gesammelte Politische Schriften, Tübingen.

Weber, M. (1995). Forord til Gesammelte Aufsätze zur Religionssosziologie, Den protestantiske etikk og kapitalismens ånd, Oslo.

Zimmermann, A: (2013) «German Sociology and Empire: From Internal Colonization to Overseas Colonization and Back Again.» I George Steinmetz (red.), Sociology and Empire: Colonial Studies and the Imperial Entanglements of a Discipline, Durham: Duke University Press.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon