Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Betongbyråkratiet: Den arkitektoniske arva etter norske rådhus frå etterkrigstida


Even Smith Wergeland er førsteamanuensis ved Arkitektur- og designhøgskolen i Oslo (AHO). Han har ein mastergrad i kunsthistorie frå Universitetet i Bergen og ein ph.d. i arkitekturhistorie frå AHO. Wergeland forskar blant anna på arkitekturvern, sportsarkitektur, byplanhistorie og urban mobilitet. Siste publikasjonar: «Kulturell anomali i det athenske suburbia», Agora: Journal for metafysisk spekulasjon 35/36, nr. 1 (2018) og «Egypt in Leytonstone» i Images of Egypt, redigert av Mari Lending, Eirik Arff Gulseth Bøhn og Tim Anstey, 2018.

Fleirtalet av norske rådhus frå etterkrigstida har klare fellestrekk: Dei var store i skala, bygd i betong og sentrale i samfunnsutviklinga – og dei fleste er framleis i bruk. Med basis i verneteoretiske perspektiv som vern gjennom bruk og eksperimentell bevaring, argumenterer eg for at desse rådhusa har gjenbrukspotensial, men at dei samstundes er krevjande å handsame, fordi dei ofte kjem i konflikt med eksisterande miljøkrav, vernestrategiar og folkelege oppfatningar om vakker arkitektur.

Nøkkelord: Betong, rådhus, byråkrati, arkitektur, kulturminne, gjenbruk

Many Norwegian post-war town halls have distinct features in common: They were large-scale for their time, built in concrete and central to societal development during the reformation of Norway’s municipal structure in the 1960s. Most of them are still in use. On the basis of heritage theory perspectives like uses of heritage and experimental preservation I argue that these town halls have a potential for re-use but, simultaneously, that they are complicated to manage as they are often in conflict with current environmental standards, heritage strategies and popular perceptions of beautiful architecture.

Keywords: Concrete, town halls, bureaucracy, architecture, heritage, re-use

Ny kommunal røyndom

I dag står vi midt i ei omfattande omorganisering av kommune-Noreg. Førre gong noko tilsvarande hendte var perioden 1962–67, då det vart om lag 290 færre kommunar på landsbasis.1 Dette medførte ikkje berre ei organisatorisk omvelting, men også ei storstilt bygging av nye rådhus. Fleire av desse har no nådd eit punkt der dei anten skal rivast, renoverast eller endre funksjon. I denne artikkelen er eg oppteken av dei tekniske og funksjonelle aspekta, og særleg dei kulturelle og estetiske. For å studere dette, ser eg nærare på faglege diskusjonar så vel som offentlege debattar før og no, med haldepunkt i følgjande spørsmål: Kva kjenneteiknar norske rådhus av denne typen, kvifor har dei vore såpass kontroversielle og korleis kan denne betongarva frå etterkrigstida handsamast i dag?

For å skaffe oversikt over materialet, har eg nytta tidsskriftet Byggekunst som hovudkjelde, supplert med faglege og folkelege debattinnlegg frå nyare tid. Søket har vore avgrensa til perioden 1948 til 1978, då det var 20 rådhus på trykk i Byggekunst. Det er snakk om konkurranseutlysingar, ferdige rådhus og rådhus som eit tema for debatt, med referansar til internasjonale døme. Samla vart det bygd meir enn 50 rådhus i Noreg i løpet av desse 30 åra, dei aller fleste i betong.

Ill.1

Lund & Slaatto: Asker rådhus, fullført 1964. Foto: Christian Norberg-Schulz, ca. 1963. Nasjonalmuseet.

På grunn av det store omfanget er det ikkje plass til å gjere greie for alt. I staden for å fordele merksemda på mange, har eg vald å fordjupe meg i eitt døme, nemleg Asker rådhus (1964) av Lund & Slaatto (ill. 1 og 2), kombinert med ein kort gjennomgang av andre rådhus som vart bygd i same periode. Asker er vald fordi det representerer betongarkitektur av det aller mest eksplisitte slaget – det er betong i alle ledd av bygningen – og fordi det i si tid vekte stor åtgaum, i norsk og utanlandsk samanheng.2 Som case er det derfor ein spesiell betongbygning.

Ill. 2

Lund & Slaatto: Asker rådhus, fullført 1964. Foto: Christian Norberg-Schulz, ca. 1963. Nasjonalmuseet.

Samstundes er Asker rådhus representativt for si tid fordi bygningen innehar mange av dei typiske arkitektoniske trekka frå tidsperioden, og fordi den vart utforma parallelt med kommunereforma. Sjølve formålet var at rådhuset skulle vere «Et ‘tidsmessig og passende’ administrasjonssenter for Asker kommune», som det vart uttalt i planlegginga.3 Tidsanda var nærast bakt inn i prosjektet. Det er neppe tilfeldig at fleire interiørscener frå NRK-serien Lykkeland er filma i Asker rådhus (ill. 3 og 4), som i dette oljedramaet gir seg ut for å vere Stavanger rådhus.4 Asker rådhus serverer det tidstypiske ein treng av dokumentariske omsyn, men også, på beste fiksjonsvis, det særpreget ein treng for at fiksjonen skal sjå hakket betre ut enn røynda.

Ill. 3

Lund & Slaatto, Asker rådhus, fullført 1964. Hovudinngang og foajé. Foto: Bjørn Winsnes, 1964. Nasjonalmuseet.

På grunn av spennet mellom det typiske og det særprega har bygningen vore gjenstand for ein temmeleg polarisert debatt opp gjennom åra. «Sammenlignet rådhuset med et begravelsesbyrå» var overskrifta då Budstikka omtalte avisdebatten om Asker rådhus på 1960-talet.5 Samstundes er bygningen godt likt av dagens administrasjon og folkevalde, som ynskjer å ivareta den. Bygningen er såleis representativ for ein vedvarande debatt om betongarven frå etterkrigstida og, dessutan, rykande aktuell med tanke på den pågåande regionreforma. Asker rådhus skal verte hovudsete for nye Asker kommune, som inkluderer Røyken og Hurum. Bygningen er dermed under revisjon med tanke på bevaring så vel som endring for å kome den nye situasjonen i møte.6 På bakgrunn av alt dette, vil eg hevde at Asker rådhus fungerer godt som case i ein overgripande diskusjon om norske rådhus frå etterkrigstida og dagens status.

Ill. 4

Lund & Slaatto: Asker rådhus, fullført 1964. «Vinterhaven», innredet med møbler tegnet av Bjørn Larsen. Foto: Bjørn Winsnes, 1964. Nasjonalmuseet.

Det er temmeleg godt dokumentert at betongarkitektur frå etterkrigstida er omdiskutert.7 Poenget i denne samanhengen er å framheve dei kulturelle og samfunnsmessige årsakene til dette, anten det gjeld motsetnader mellom arkitekturfaglege ekspertar og folkedjupet eller usemje på tvers av slike grupperingar. For å utdjupe dette, dreg eg vekslar på arkitekturhistoriske studiar av betongarkitektur, som Concrete and Culture av Adrian Forty, Concretopia av John Grindrod og This Brutal World av Peter Chadwick.8 Eg brukar den internasjonale litteraturen til å setje det norske materialet inn i ein større samanheng, for å finsikte den kulturelle og estetiske resonansen denne arkitekturarva har etterlete seg.

Dagens situasjon er tema i siste del av teksten, der tilnærminga byggjar på sentrale perspektiv frå nyare verneteori, som Uses of Heritage av Laurajane Smith og antologien Experimental Preservation, som begge utfordrar etablerte synspunkt på arkitekturvern.9 Dette gjeld særskild i tilfelle der historiske byggverk står ovanfor vesentlege endringsbehov, slik tilfellet er med Asker rådhus. Kan ein halde fram med bruke noko som tilsynelatande er ubrukeleg, ut frå nye miljøkrav og nye idear om kva eit rådhus skal vere? I dette spørsmålet stør eg meg også på vitskaplege publikasjonar om rehabilitering av modernistisk arkitektur og problemstillingar knytt til arkitekturvern og berekraft.10

Den norske rådhus-boomen

Det første rådhuset som var på trykk i Byggekunst etter andre verdskrig, var Kristiansund rådhus (ill. 5), eit oppdrag Molle og Per Cappelen vart tildelt i 1948. Bygningen sto ferdig i 1953 og representerer ei fascinerande blanding av norsk maritim arkitektur og ei gryande interesse for betong. Tidleg på 1950-talet var betong på full fart inn i norsk arkitektur, men førebels ikkje i like eksponert form som tiåret etter. Kontrasten er trass alt ganske stor frå Kristiansund rådhus til Asker rådhus, som er ein samanhengande betongskulptur.

Ill. 5

Molle og Per Cappelen: Kristiansund rådhus, fullført 1953. Foto: ukjend fotograf, 1953. Nasjonalmuseet.

Året 1950 synest å vere eit skilje. Då sto Oslo rådhus ferdig, og med det verkar det som om den meir tradisjonelle linja, kjenneteikna av symmetriske grunnplanar, fasade i tegl og så vidare, måtte vike til fordel ei stadig meir betongorientert tilnærming. I 1951 har Erling Viksjø artikkelen «Fasadebetong?» på trykk i Byggekunst, der han greier ut om det estetiske variasjonspotensialet som ligg i betong. Han snakkar om det tyske omgrepet Sichtbetong, som han set om til «synlig betong»,11 og han viser til utvalde teknikkar som prikkhamring og meiselhogging. Her smeltar tradisjonshandverk og modernitet saman – det er grunn til å hevde at nettopp denne kombinasjonen gav betong eit gjennombrot også som dekorativt materiale i Noreg. Viksjø var i alle fall ivrig etter å skape ein plass for betong i norsk byggekunst, både byggteknisk og estetisk.

Viksjø var slett ikkje åleine i dette synet. Året etter rapporterte arkitekt Arne Foss frå ei studiereise i Europa. Han meiner at norske arkitektar har lite å lære om arkitektur og planløysingar, men at den betongtekniske innovasjonen han er vitne til er noko som bør prøvast meir ut i Noreg.12 Det som gjer denne rapporten ekstra interessant, er at den er plassert midt mellom to tekstar som handlar om det neste store rådhusprosjektet i Noreg på denne tida: konkurransen om Bergen rådhus.13 Denne plasseringa kan ha vore tilfeldig, men det inneber uansett at dei som las om rådhuskonkurransen mest sannsynleg også fekk med seg den ivrige betongrapporten. Det brygga opp til betongfokus i den norske rådhusdiskursen.14

Ei anna vending i denne diskusjonen var spørsmålet om betong versus tegl som fasadematerial. I 1955 lanserte arkitekt John Engh uttrykket «menneskelig betong»,15 som ifølgje han handlar om å dyrke dei levande kvalitetane ved eit material – solskin som leikar seg i ei ru overflate, spor etter handverk og så vidare. Medan tegl lenge hadde hatt høg status på grunn av kontakta med tradisjonell bygging, meinte Engh at mykje ny teglsteinsarkitektur var glatt, livlaus og maskinell, og mykje meir sjellaus enn betongarkitektur. Han var særleg begeistra for korleis dette er utført i Le Corbusier si bustadblokk i Marseille som, på trass av den episke skalaen, representerer noko genuint menneskeleg for Engh. Sentralt i dette står den rå, plasstøypte betongen, men også det eksperimentelle potensialet i prefabrikkerte betongelement.16 Betong kunne vere synleg i same form innvendig og utvendig, som tilfellet er i Asker rådhus, men kunne også brukast lagvis i eit komplisert puslespel, slik den italienske betonginnovatøren Pier Luigi Nervi eksemplifiserte med intrikate byggverk som Palazzetto dello Sport (1957) i Roma.

Med betong skal landet byggast

Samstundes med gjennombrotet til betong i norsk arkitektur, vart framveksta av nye rådhus ein realitet på grunn av to viktige forhold. For det første måtte ein få den administrative og politiske drifta av landet tilbake på rett kjøl etter den tyske okkupasjonen, som hadde velta om på eksisterande rutinar så vel som bygningsmessige forhold. For det andre kom det ei storstilt reform på nasjonalt nivå. I 1946 vart Schei-komiteen oppnemnd av den norske regjeringa for å saumfare den norske kommunestrukturen. Leia av Nikolai Schei, fylkesmann i Sogn og Fjordane, jobba komiteen i ti år med ei innstilling som Stortinget vedtok i 1956. Denne stilte blant anna krav til eit visst innbyggartal, allsidig næringsliv, levedyktig sentrum og vellukka utbygging av niårig skule. Kommunar som ikkje var i tråd med desse krava, måtte slå seg i hop. Dette førte til svært mange samanslåingar, særleg i perioden 1962 til 1967. Ein fjerdedel av samanslåingane kom i 1964, altså same år som Asker rådhus sto ferdig. Medan det i 1957 hadde vore heile 680 heradskommunar, 64 bykommunar og somme område utanom dette med særskild status, sat ein no att med om lag 450 kommunar.17 På eit overordna nivå hang dette også saman med utviklinga av den norske velferdsstaten.18

I tillegg til denne territoriale og organisatoriske omveltinga kom den reviderte versjonen av Plan- og bygningslova i 1965. Denne gjorde om på visse forhold i makta sine korridorar. Eit viktig dreiepunkt var at fagfolk som arkitektar og ingeniørar, som til då hadde hatt stor direkte makt i plan- og byggesaker, mista noko av dette til fordel for eit meir politikarstyrt system. Vel hadde fagfolka levert saker til politisk behandling også før den nye lova, men dei var langt meir dominerande i dei utvala som førte arkitektur- og planfaglege diskusjonar. No derimot, vart slike utval i større grad politisk styrte.19 Slik sett kan ein seie at utviklinga av det norske betongbyråkratiet representerer ein viktig og interessant overgang med tanke på utforming av norske lokalsamfunn. Vi ser kimen til den kritikken som etter kvart retta seg mot det norske «teknokratiet», jamfør framstillinga til Rune Slagstad, ved at systemet rigga ein ny maktbalanse.20

Likevel klang den fagtunge diskursen med langt inn på 1970-talet, ettersom slike omveltingar tek tid. Det norske betongbyråkratiet er derfor prega av ein sterk arkitekturfagleg signatur – norske arkitektar lærte seg å meistre betong, og dei skreiv flittig om det i faglege kanalar. Ein ser tydelege spor av dette i Byggekunst, særleg utover 1960-talet, då utanlandske betongpionerar som Pier Luigi Nervi og Kenzo Tange fekk raust med eksponering. Gullik Kollandsrud skreiv ein utfyllande artikkel om sistnemnde i 1959, som også inneheld ein lang rapport om japansk modulbygging i betong.21 Nokre år seinare skreiv han begeistra om «den rike plastiske formgivning» i betongmonolitten Boston Town Hall.22 I 1960 baud Christian Norberg-Schulz på 14 sider med Nervi-stoff. Han framheva korleis fleksibel bruk av betong kan bryte ned den tradisjonelle barrieren mellom berande element og det som vert bert, noko som gir heilt nye mogelegheiter for kontinuitet i byggekunsten.23 Denne betongentusiasmen spreidde seg parallelt med at Høgblokka i Regjeringskvartalet sto ferdig, og debatten om neste volum, Y-blokka, skaut fart.

Ei norsk betongperle?

Asker rådhus veks ut av den rådande betongkulten i norsk arkitektur – ein trend som på sett og vis kulminerte med Asker rådhus: Verkspresentasjonen er via heile ni sider i Byggekunst.24 Bygningen pryder også forsida (ill. 6). Betong var i vinden som aldri før, både som drivkraft i utviklinga av byråkratiet og norske byggeplassar. 64-årgangen av Byggekunst rommar også den nye administrasjonsbygningen til AS Dalen Portland-cementfabrikk i Brevik (ill. 7),25 sjølve episenteret for norsk betongproduksjon.26

Ill. 6

Detalj frå Asker rådhus på forsida av Byggekunst nr. 3, 1964. Foto: Bjørn Winsnes, 1964.

I kontrast til det rå, upolerte uttrykket i betongbyen Brevik, er Asker rådhus langt meir forfina. Den utstrekte overflatebehandlinga av betongen gjer at uttrykket slektar på Viksjø sitt arbeid med Regjeringskvartalet. Men medan Viksjø eksperimenterte med naturstein i betongblandinga, eksperimenterte Lund & Slaatto med verknader i sjølve betongen. Akkurat kor grensa går mellom naturlege og kunstige element i betong, er ikkje alltid så lett å avgjere, som Adrian Forty har påpeika.27 Men Asker rådhus utfordra ikkje standarden for norsk betongblanding. Det byggeprosjektet derimot tok til ei slags yttergrense, er kor mykje effekt du kan få ut av ei enkel betongflate ved hjelp av tradisjonelle verkty og massiv tilgang på arbeidskraft. Det finst omtrent ikkje ei einaste flate som ikkje er prikkhogga, rissa i, meisla eller på andre måtar kultivert. Asker rådhus ber slik i seg vitnemål om ein av dei store skilnadane på modernistisk arkitektur i opphavleg form og dagens tilstand: Den gongen var material dyre og arbeidskraft rimeleg, i dag er det motsett. Dette er eit av fleire betydelege dilemma når modernistiske bygningar skal renoverast, som det er greia nærare ut om i DOCOMOMO-publikasjonen The Challenge of Change.28

Ill. 7

Astrup og Hellern: Administrasjonsbygningen til Dalen Portland-cementfabrikk i Brevik, fullført 1963. Foto: Nannini, 1964. Nasjonalmuseet.

I tillegg til den påkosta overflatebehandlinga, utmerkar Asker rådhus seg med eit gjennomgripande konseptuelt forhold mellom konstruksjonssystemet og den overordna visuelle profilen. Dette kjem best til syne i hovudvolumet, organisert som eit tårn med sju etasjar, med inngang i første etasje, ei underetasje og kantine på toppen av ein inntrekt åttande etasje. Kvar etasje er forspent til ei gjennomgåande konstruksjonskjerne som ligg irregulært plassert i forhold til midten av volumet. Ei slik byggteknisk ubalanse er berre mogleg ved hjelp av forsterka betong. Det gjer at kvar etasje «svevar» ut frå ei stolpe, som vimplar på ei flaggstong. Ein kan lese denne strukturelle komposisjon frå ulike stader, både inne og ute, og den er til og med reprodusert som logo, både i oppslaget i Byggekunst og på ulike plassar i bygningen. Asker rådhus har bokstaveleg tala ein betongbasert signatur.

Dette gir eit ekstremt heilskapleg, for ikkje å seie monolittisk, totalinntrykk. «Asker rådhus er et homogent utformet betongbygg, hvor så vel utvendige som innvendige flater fremtrer i mørk betong», som arkitektane sjølve sa det då bygningen var ny.29 Slike trekk er uhyre typiske for betongarkitektur frå denne tida. Det monolittiske ligg djupt forankra i den kulturelle arva etter slik byggekunst, som Forty gjer greie for.30 Her er vi inne ved roten av den kompliserte resepsjonshistoria om det norske betongbyråkratiet: Representerer Asker rådhus ei monoton arkitekturarv, like statisk som maktapparatet den var bygd for, eller er det eit praktfullt døme på visuell konsistens med subtile variasjonar? Svaret på dette avheng av kven du spør. Verknaden av den spesielt mørke betongblandinga er kanskje i overkant dyster for somme, sjølv om interiøret også er fullt av andre material og fargesjatteringar, medan andre vil tenkje at det er djervt og vågalt å satse på eit tydeleg gjennomgangstema.

Ill. 8

Asker rådhus slik det framstår i dag. Foto: Even Smith Wergeland.

Ei anna utfordring med Asker rådhus, som Ulf Grønvold har identifisert, er den manglande relasjonen mellom bygningen og resten av Asker sentrum (ill. 8). Dette har dels med den monolittiske verknaden å gjere, dels med mislukka planlegging: «Det store, åpne området foran Rådhuset ga de beste betingelser for utvikling av et nytt sentrum der Rådhuset med sin markante plassering ville være den selvfølgelige dominant. Utbyggingen av dette området i 70-årene skjedde imidlertid uten forsøk på samspill med Rådhuset.»31 Grønvold har eit treffande poeng når han påpeiker at arkitekturen åleine ikkje kan få skulda for at ein bygning verkar isolert frå resten av samfunnet. Det er likevel nokså vanleg at modernistiske betongbygg vert kritisert for akkurat dette, utan at ein naudsynsvis har gått inn og sett nærare på dei planhistoriske utviklingstrekka.

Omdiskutert kulturarv

Ein av mine sentrale påstandar er nettopp at sementerte oppfatningar om betongarkitektur skapar ein fastlåst debattkultur, fordi det synest vanskeleg å nå ut med nyanserte faglege perspektiv. Det dukkar stadig opp saker i norsk media der den faglege ekspertisen ikkje er på kurs med såkalla «folk flest». Kven desse er vil jo variere frå sak til sak, men akkurat med tanke på arkitektur er det i alle fall ein tendens til at betong lokkar fram ein betydeleg folkeleg motstand. I 2010 valde NRK-publikummet Tynset rådhus (1975) til landets styggaste bygning i ei omstridt kåring.32 Ålesund rådhus (1978) kom på andreplass, og fem av ti bygg hadde betong som viktig utvendig materiale. Debatten om Regjeringskvartalet i Oslo har også vore dominert av betongkritikk frå dei som vil rive H-blokka og Y-blokka. Betong er ikkje særleg populært, kan det verke, og litt av grunnen er nok den vedvarande assosiasjonen med maktarroganse, som går att i kommentarfeltet på slike saker.

Vi skal heller ikkje gløyme at norske fagfolk stundom har vore skeptiske dei og. Tidleg på 2000-talet nominerte dåverande leiar av Norsk Form, Peter Butenschøn, Modum rådhus (1971) på ei såkalla «versting-liste» i norsk arkitektur. Vi høyrer eit ekko av den modernismekritikken som for alvor tok form i Noreg utover 1970-talet, som Butenschøn sjølv har vore ein målberar for.33 Modus rådhus vart til etter ein lukka arkitektkonkurranse i 1964, vunne av det Drammen-baserte kontoret Ljøterud og Ødegård, som satsa tungt på betong. Arkitektane hadde følgjande tilsvar til kritikken:

«Vi studerte til arkitekter i en periode da landet skulle bygges opp igjen. Det gamle skulle vekk, til fordel for nye takter. Det foregikk en viss urbanisering av landskap som tålte det. Men jeg skammer meg ikke over Modum rådhus. Det er et godt hus, og jeg synes det står bra som selvstendig byggverk. Det er brukt norske materialer, skifer og furu, som gir det regional karakter.»34 

I dette svaret ligg det både ei kompromisslaus endringsvilje – ut med det gamle, inn med det nye – og ei forsøksvis vilje til tilpassing. Medan Butenschøn ikkje kunne akseptere skalaen og det arkitektoniske uttrykket som stadstilpassa, hevdar arkitektane at det regionale faktisk spelte ei rolle. Interessant nok seier dei ingenting direkte om valet av betong som hovudmateriale. Dei var kanskje merksame på den veksande misnøya mot den norske betongarva i media på denne tida.

På den andre sida er det paradoksalt nok noko grunnleggande folkeleg med betong. Betongbyråkratiet var jo i utgangspunktet bygd for folket, sjølv om det ikkje alltid har vorte oppfatta slik i etterkant. I tillegg er betong eit veldig vanleg materiale. Anten folk tenkjer på det eller ei, er liva våre innhylla i betong på alle baugar og kantar, frå det synlege til det usynlege. Betongen er eit støtteelement i det norske samfunnet, kort sagt. Somme regionar, som Jæren, er dessutan sterkt prega av betong reint økonomisk, ettersom det var nyskapande betongteknikkar som glideforskaling som mogleggjorde dei store oljeplattform-prosjekta på 1980- og 90-talet. Andre regionar har levd godt av vasskraft i stor skala, igjen mogleggjort av avanserte betongbygg.35

Peter Chadwick og John Grindrod kastar lys over dette spenningsforholdet i sine studiar av betongarkitektur i Storbritannia. Sistnemnde gjer eit interessant skilje mellom modernisme frå mellomkrigstida og seinmodernisme idet han påstår at førstnemnde er betre likt og stadig etterlikna, medan sistnemnde vert oppfatta som eit monster: «Postwar buildings are concrete monstrosities, mostly – even if they’re not concrete, or, for that matter, monstrosities. Postwar buildings are concrete monstrosities in the same way that political correctness is always going mad. It’s a potent and irresistable cliché, worming its way into our psyche, even if you don’t agree with the sentiment.»36 Med dette som utgangspunkt, reiser han rundt i heile Storbritannia og måler temperaturen på hatet mot betongen og kjem fram til at tilstanden er langt meir samansett og til dels meir positiv enn han hadde forventa, særleg når folk får tenkt seg om og vert merksame på variasjonar innanfor tematikken. Chadwick speler også på mytar om betong, spesielt den klassiske misforståinga om at brutalisme er synonymt med brutalitet, og freistar å bøte på det synet ved å samle det som etter hans syn er det beste innan betongarkitektur frå heile verda. I 2018 gjorde Grindrod noko av det same med boka How to love Brutalism?.37

Gjenbruk av det ubrukelege

For somme hjelper det å få betongbyråkratiet på avstand – blikket vert kanskje meir nyansert med åra. Det er i alle fall litt av grunnen til at norsk og internasjonalt kulturminnevern har demonstrert ei aukande interesse for betongbygg frå etterkrigstida.38 Men ei fornya interesse er ikkje tilstrekkeleg med tanke på å løyse dei tekniske, organisatoriske og kulturelle utfordringane som bygningar av denne typen no står overfor. Det handlar om eit stort stridstema i vår tid: Berekraft. Som Diane Barthel-Bouchier har gjort greie for, herskar det usemje om kva berekraft eigentleg er og kva rolle det skal spele i kulturminnefeltet. Somme meiner at dette ligg utanfor verneinteresser, andre meiner at sjølve framtida til kulturminnevernet ligg i å omfamne den «grøne bølja». «The problem has assumed global dimensions»,39 skriv ho og siktar då til det fundamentale problemet at all menneskeleg verksemd, inkludert kulturelle praksisar, i seg sjølve er lite berekraftig. Vi byggjer, riv, øydslar og utarmar planeten. Men Barthel-Bouchier konkluderer med at det ligg eit element av sosial berekraft i å kunne samlast om viktige monument som vi ein gong har brukt ressursar på å byggje.40

Det siste kan definitivt overførast på norske forhold, og spørsmålet om vi bør – og i så fall korleis – halde fram med å bruke det som for mange framstår som både stygt, utdatert og ubrukeleg? Dette er eit pågåande spørsmål i debattar om norske rådhus, som den eg sjølv nyleg tok del i om Klepp rådhus frå 1974.41 I Klepp ville dei først rive, men har no sett i gang nærare utgreiing med tanke på gjenbruk. I Asker vil administrasjonen helst halde på rådhuset. Det gjer situasjonen naturleg nok enklare med tanke på spørsmålet om verneverdi. Men dei folkelege protestane som har vore der sidan starten, vil kunne blusse opp dersom oppussinga vert dyr. Eg tør påstå at denne brytninga er veldig representativ for situasjonen i fleire norske kommunar med rådhus frå same periode.

Dei praktiske sidene av saka er uansett krevjande. Asker rådhus treng betongrehabilitering og klimatisk oppgradering. Dette er av teknisk art, men grip fort inn i det estetiske uttrykket dersom ein vel å etterisolere, utvide ventilasjonsanlegget og gjere tiltak i betongen. I tillegg kjem den romlege omorganiseringa som må til for å gå den nye administrative og politiske kvardagen i møte. Medan somme av dei eksisterande romma, inkludert den ikoniske kommunestyresalen, kan brukast vidare som dei er, kjem nok andre til å endrast. Det er jamvel snakk om å byggje på eller å leggje til eit sidevolum i rådhusparken. Førebels er dei fleste korta opne. Men det som er sikkert, er at dei som sit med styringa verkeleg ynskjer å ta dei historiske kvalitetane på alvor. Dermed er utgangspunktet for gjenbruksdiskusjonen allereie temmeleg gunstig sett frå eit bevaringsperspektiv. Dersom dei lukkast i å sikre erkjente verneverdiar og samstundes utbetre det tekniske, kan Asker rådhus fort verte eit pilotprosjekt for andre kommunar å sjå til. Det har jo synt seg, i internasjonal samanheng, at den tilsynelatande «umulege» arva etter modernismen let seg utbetre, også klima- og energimessig, med den rette innstillinga, kunnskapen og ressursbruken. Gode døme er samla under merkelappen «adaptive re-use» i The Challenge of Change, som har eit kapittel om modernisme og berekraft.42

Ser vi til verneteoretiske diskusjonar, finn vi også ulike tilnærmingar. På den eine sida verneaktørar som kjemper for betongarkitektur frå etterkrigstida, bygd på ei kjensgjerning om at få bygningar av denne typen er verna per i dag. På den andre sida verneekspertar som utfordrar rådande vernekonvensjonar. Laurajane Smith har markert seg med den polemiske fråsegna «There is no such thing as heritage».43 Med dette meiner ho at kulturarv alltid er performativt – den reelle verdien vert alltid skapt av brukarane. Utan menneskeleg verdsetting ville sjølv Stonehenge berre vore ei steinsamling, som Smith skriv for å illustrere poenget sitt. Alan Powers, på si side, meiner at materiale frå etterkrigstida ofte gir grunn til å stille spørsmål rundt substans eller stil.44 Viss det er ein sosial visjon, til dømes ein drabantby, som er utgangspunktet for vernesaka, kvifor skal vi då verne det arkitektoniske stiluttrykket? Overført på Asker rådhus, kan vi med eit slikt syn seie at det viktigaste er at rådhusfunksjonen vert sikra, ikkje at betongen ser akkurat lik ut som i 1964.

Ved min eigen institusjon er eksperimentell bevaring eit viktig fagleg fundament.45 Innanfor denne retninga søkjer ein gjerne alternative verneobjekt, alternative inngrep og alternativ til arkitektonisk intensjonalitet som dominerande verdikriterium. Eit konkret døme er AHO sitt bidrag i parallelloppdraget for nytt regjeringskvartal i Oslo, då dei involverte føreslo å fjerne denne eine fløya på Y-blokka – eit drastisk inngrep som neppe ville blitt fremma av det etablerte kulturminnevernet. Her var poenget å gå bort frå Viksjø sin opphavlege estetiske visjon og skape eit byrom i tråd med dagens behov. Det er generelt sett meir legitimt å framheve rolla til andre enn arkitekten, til dømes byggingeniøren og handverkarane. Autentisitet i konvensjonell forstand – knytt til materielle, prosessuelle og/eller visuelle kvalitetar – er også mindre vektlagt i eksperimentell bevaring.46

Det Smith, Powers og den eksperimentelle vernediskursen har til felles, er ei grunnleggjande skepsis til å verne og utvikle bygningar primært ut frå arkitektoniske verdiar. Vern må handle om noko meir, og vernestrategien må i fleire tilfelle kunne ta andre vegar enn strenge forbod mot ombygging, fasadeendring og utskifting. Det kokar ofte ned til kva slags grunnsyn ein har på endring. Innanfor eksperimentell bevaring ser ein på arkitektur som ein dynamisk prosess, der endringane over tid kan vere vel så interessante som den opphavlege bygningen. Norsk kulturminneforvaltning er også interessert i endringshistorikk, men som regel berre dersom endringane er gamle nok – til dømes ei mellomalderkyrkje bygd om på 1800-talet. Janne Wilberg, Byantikvar i Oslo, har nytta omgrepet «endringsadministrasjon» om verksemda deira.47 I praksis vil nok vekta oftare liggje på administrasjon enn på endring. Nok eit syn vert fremme i antologien Heritage, Democracy and the Public, som framhevar verdien av folkeleg medverknad i verneprosessar.48 Då kan det fort bli konfliktar mellom folkelege preferansar og fagleg ekspertise. Spenningar mellom «eliten» og «folket» er også eit tema hos Arne Lie Christensen, som finn både samarbeid, strid og debatt i gjennomgangen av norsk kulturminnevern gjennom historia.49 Det er vanskeleg å vere samde om kva som er positive og negative endringar, og kor tolegrensa går for vidare endring.

Uavhengig av grunnsyn er det inga tvil om at endringshistorikk er krevjande materie, både ut frå tekniske, kulturelle og estetiske forhold. Det som i alle tilfelle må løysast i praksis, slik stoda er med Asker rådhus, er balanseforholdet mellom det som er der og det som kjem. Uansett kor mykje kompetanse og ressursar som er inne i biletet, må ein måtte leve med visse kompromiss og differensierte tiltak. Dette har det vore snakka om ei stund no, særleg med tanke på klima- og energispørsmål. Skal eldre bygningar fungere optimalt, både som kulturminne og grøne prosjekt, må det leggjast til rette for det i standardkrav og retningslinjer.50 Kanskje må vi i større grad akseptere at noko er godt nok, altså at historiske bygg ikkje kan nå opp på same nivå som nybygg med tanke på tekniske krav som heile tida blir justert. Dette kan bli endå viktigare i tida som kjem dersom den norske økonomien går inn i ein fase med stagnasjon. Då kan det bli naudsynt å tenkje meir nøkternt enn tilfellet har vore så langt på 2000-talet: Færre nybygg, meir gjenbruk og utbetring av eksisterande bygningar. I så fall treng vi betre tilrettelagte verktøy – vi må innsjå at byggverk frå heilt ulike periodar, med forskjellige materialsamansetningar, ikkje kan optimaliserast på same måte. Betongbygningar frå 1960-talet har heilt andre utfordringar med tanke på isolering enn ein murbygning frå 1882, for ikkje snakke om ei bustadblokk frå 2010. Med eit meir differensiert regelverk i botn kan det godt hende at det norske betongbyråkratiet går ei høgst spanande og variert framtid i møte.

1Statsministerens kontor, «Historisk utvikling: Den norske kommunestrukturen opp gjennom tidene (1837–2013)», regjeringen.no, https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunereform/utviklingen-av-den-norske-kommunestruktu/id751352/. Sist opplasta 30. oktober 2018.
2Asker rådhus var til dømes framsidemotiv på følgjande publikasjon: John Donat, red., World Architecture 2 (London: Studio Vista, 1965).
3Hilde Mortvedt, «Lund & Slaattos Asker Rådhus (1958-64) og endringer innen modernismen» (Mastergradsoppgave i kunsthistorie, Universitetet i Oslo, 2011), 28.
4Ola Nymo Trulsen, «‘Lykkeland’: 10 faktasjekker fra episode to», nrk.no, https://www.nrk.no/kultur/_lykkeland__-10-faktasjekker-fra-episode-to-1.14269487. Sist opplasta 5. november 2018.
5Sidsel Hvaal, «Sammenlignet rådhuset med et begravelsesbyrå», budstikka.no, https://www.budstikka.no/helg/helg/sammenlignet-radhuset-med-et-begravelsesbyra/s/2-2.310-1.8150392. Sist opplasta 20. februar 2019.
6Det bør leggjast til at AHO køyrde to masterkurs om Asker rådhus våren 2018, kor av underteikna var ansvarleg for det eine, «Urban Preservation», og involvert i det andre, «Re-Store: Municipal Monuments», som vart drive av Amandine Kastler og Erlend Skjeseth. Kursarbeidet utgjer eit viktig kunnskapsgrunnlag for artikkelen.
7I boka Concrete Oslo er det eit eige kapittel om dei mest kontroversielle og omdiskuterte betongbygningane i Noregs hovudstad. Sjå «Controversial» i Erik Langdalen, Andrea Pinochet & Léa-Catherine Szacka, red. Concrete Oslo (Oslo: Torpedo Press/AHO, 2018), 357–387.
8Adrian Forty, Concrete and Culture. A Material History (London: Reaktion Books, 2016); John Grindrod, Concretopia: A Journey Around the Rebuilding of Postwar Britain (London: Old Street Publishing, 2013); Peter Chadwick, This Brutal World (London: Phaidon, 2016).
9Laurajane Smith, Uses of Heritage (London: Routledge, 2006); Jorge Otero-Pailos, Erik Langdalen & Thordis Arrhenius, red. Experimental Preservation (Zürich: Lars Müllers Publishers, 2016).
10Dette er dei to sentrale verka her: Dirk van den Heuvel, Maarian Mesman, Wido Quist & Bart Lemmens, red., Challenge of Change: Dealing with the Legacy of the Modern Movement (Amsterdam: IOS Press, 2008); Diane Barthel-Bouchier, Cultural Heritage and the Challenge of Sustainability (Oxford: Taylor and Francis, 2012).
11Erling Viksjø, «Fasadebetong?», Byggekunst, nr. 3 (1951): 58.
12Arne Foss, «Bygningstekniske notater fra en studiereise», Byggekunst, nr. 4 (tillegget) (1952): 20.
13Sjå Per Cappelen, «Til alle ryttere i paragrafkavalleriet», Byggekunst, nr. 4 (tillegget) (1952):18–19; Juryen, «Idékonkurranse om rådhusanlegg i Bergen», Byggekunst, nr. 4 (tillegget) (1952): 23–24.
14Betongen sin inntogsmarsj i norsk rådhusarkitektur ser ein særleg frå slutten av 1950-talet og utover 1960-talet i form av verk som gamle Skedsmo rådhus (1958) av Paul Cappelen og Torbjørn Rodahl, Time rådhus (1959) av Eyvind Retzius og Svein Bjoland, Molde rådhus (1966) av Paul Cappelen og Torbjørn Rodahl, Etne Rådhus (1968) av Anna og Jostein Molden, Ås rådhus (1969) av Bjart Mohr, Moss rådhus (1969) av Jansen, Nærby og Ording, Mo i Rana rådhus (1969) av Telje, Torp og Aasen.
15John Engh, «Menneskelig betong», Byggekunst, nr. 4 (1955): 108–112.
16For meir utfyllande utgreiing om betongeksperimentering i norsk arkitektur i etterkrigstida, sjå «E. Rom og eksperimentering» i Espen Johnsen, red. Brytninger. Norsk arkitektur 1945–65 (Oslo: Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design, 2010), 233–283.
17Statsministeren sitt kontor, «Historisk utvikling: Den norske kommunestrukturen opp gjennom tidene (1837–2013)», regjeringen.no, https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunereform/utviklingen-av-den-norske-kommunestruktu/id751352/. Sist opplasta 30. oktober 2018. Sjå også følgjande artiklar for meir utdjupande innsikter i denne prosessen: Ola Svein Stugu, «Etterkrigstidas kommunereform – eit oversyn», Heimen 52, nr. 4 (2015): 311–324; Astrid Wale, «Oppsplitting og sammenslåing – noen lange historiske linjer i et skiftende kommunelandskap», Heimen 52, nr. 4 (2015): 301–309.
18Trond Bergh, red., Vekst og velstand: norsk politisk historie 1945-1965: regjering og opposisjon under arbeiderpartistyre (Oslo: Universitetsforlaget, 1977).
19Jens Fredrik Nystad, «Makt og roller i norsk planlegging», Plan 45, nr. 3 (2013): 2.
20Rune Slagstad, De Nasjonale Strateger (Oslo: Pax forlag, 1998), 184–185.
21Gullik Kollandsrud, «Modulens hjemland», Byggekunst, nr. 2 (1959): 40–49; Gullik Kollandsrud, «Kenzo Tange», Byggekunst, nr. 2 (1959): 50–56.
22Gullik Kollandsrud, «Rådhusprosjekt i Boston», Byggekunst, nr. 7 (tillegget) (1963): 25.
23Christian Norberg-Schulz, «Nervi – arkitekt eller ingeniør?», Byggekunst, nr. 2 (1960): 30.
24Kjell Lund & Nils Slaatto, «Asker rådhus», Byggekunst, nr. 2 (1964): 68–77.
25Knut Astrup, «Ny administrasjonsbygning for A/S Dalen Portland-cementfabrikk, Brevik», Byggekunst, nr. 1 (1964): 16–23.
26Ein kan lese meir om betongbyen Brevik her: Even Smith Wergeland, «The Norwegian Concrete Heritage: 8 Marvels», i Concrete Oslo, red. Langdalen, Pinochet & Léa-Catherine Szacka, 408–10.
27Forty, Concrete and Culture.
28Heuvel, Mesman, Quist og Lemmens, red., Challenge of Change.
29Kjell Lund og Nils Slaatto, «Asker rådhus», Byggekunst, nr. 2 (1964): 68.
30Forty, Concrete and Culture, 34–35.
31Ulf Grønvold, Lund & Slaatto (Oslo: Universitetsforlaget, 1988), 101.
32Henrik Brattli Vola, «Banalt, enkelt og tåpelig», nrk.no, https://www.nrk.no/kultur/kritiserer-_norges-styggeste-bygg_-1.7141525. Sist opplasta 31. oktober 2018.
33Eit døme hvor Butenschøn kjem med fleire krasse utfall mot seinmodernistiske impulsar i norsk arkitektur og planlegging er boka Byen: en bruksanvisning (Oslo: Aschehoug, 2009).
34Astrid Thon, «Modum rådhus – en arkitektonisk versting», Drammens Tidende, 12. mars, 2001. https://www.dt.no/nyheter/modum-radhus-en-arkitektonisk-versting/s/2-2.1748-1.2852130. Sist opplastet 30. oktober 2018.
35Les meir om den nasjonale betongarva her: Wergeland, «The Norwegian Concrete Heritage: 8 Marvels», 389–411.
36Grindrod, Concretopia, 15.
37Chadwick, This Brutal World; John Grindrod, How to Love Brutalism (London: Batsford Ltd, 2018).
38Følgjande antologi har vore viktig i så måte: Susan MacDonald, red. Preserving Post-war Heritage (London: English Heritage, 2001).
39Barthel-Bouchier, Cultural Heritage and the Challenge of Sustainability, 191.
40Barthel-Bouchier, Cultural Heritage and the Challenge of Sustainability, 191.
41Even Smith Wergeland, «Rådlaus rådhusdebatt», Jærbladet, 15. november, 2017.
42Heuvel, Mesman, Quist og Lemmens, red., Challenge of Change, 343–382.
43Smith, Uses of Heritage, 13.
44Alan Powers, «Style or substance? What are we trying to conserve?” i Preserving Post-war Heritage, 3–11.
45Følgjande antologi står sentralt: Otero-Pailos, Langdalen og Arrhenius, red., Experimental Preservation.
46Sjå, Arne Lie Christensen, Kunsten å bevare: Om kulturminnevern og fortidsinteresse i Norge (Oslo: Pax, 2011), 200–220.
47Wilberg nyttar dette uttrykket i eit intervju: Mikael Godø, «Asken og ilden», Arkitektnytt.no, 15. desember, 2017, https://www.arkitektnytt.no/tema/asken-og-ilden. Sist opplasta 2. november 2018.
48Torgrim Sneve Guttormsen og Grete Swensen, red., Heritage, Democracy and the Public (Farnham, Surrey: Ashgate, 2016).
49Christensen, Kunsten å bevare.
50Følgjande antologi sette tonen i norsk samanheng: Grete Gundhus & Carsten Paludan-Müller, red. Kulturminner: en ressurs i tiden (Oslo: NIKU, 2005). Dette er eit viktig internasjonalt bidrag: Jean Carroon, Sustainable Preservation. Greening Existing Buildings (Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, 2010).

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon