Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

Aksjelova av 1910

Freistnaden på å organisere norsk kapitalisme
The Limited Liability Companies Act of 1910
The attempt to organize Norwegian capitalism

Aksjelova av 1910 var ein freistnad på å organisere den norske kapitalismen i rettsleg normerte former. Men lova var samstundes eit seint svar på ei systemkrise identifisert alt på midten av 1800-talet. Det hadde ikkje utvikla seg nokon eigen norsk selskapsrett. Avtalefridom i eit oversiktleg forretningsliv blei sett på som tilstrekkeleg. Skipsfartsnæringa mønstra sterk motstand mot aksjelova då ho kom, og oppnådde unnatak frå lova. Samanbrotet under fyrste verdskrigen førte til ei rekkje statlege inngrep i aksjemarknaden som seinare la grunnlaget for den organiserte kapitalismen etter 1945. Grunnstomnen i aksjelova av 1910 blei ståande. Men det ho var eit svar på, blei ikkje løyst under den sosialdemokratiske ordenen. Liberaliseringa av finansmarknaden i 1980-åra la difor på nytt grunnlaget for ein organisert kapitalisme i rettslege former som før fyrste verdskrigen.

Nøkkelord: aksjelova, organisert kapitalisme, fyrste verdskrigen, rettshistorie

The Norwegian Limited Liability Companies Act of 1910 was introduced late despite the growth of an expansive and highly successful liberal capitalism during most of the nineteenth century. It was not just an attempt to organize capitalism into legal forms, but also meant to remedy systemic faults identified as early as the 1860s. There had been a severe lack of legal and institutional development in Norwegian capitalism. The Act met with fierce resistance from the shipping community, and shipping was exempted from the final version of the Act in 1910. The crisis following the First World War imposed several government regulations on the capital market, regulations which laid the foundation for the social democratic order after 1945. The Act of 1910 was still in force, but not functioning as intended. The deregulation of capital markets in the 1980s reactivated legal measures in the field of company law, and reintroduced organized transnational capitalism in legal forms.

Keywords: Company law, organized capitalism, First World War, legal history

Noreg saman med Danmark var mellom dei siste «civiliserede» statar som fekk ei moderne aksjelov. Norske historikarar har ikkje vigt dette mykje merksemd. I skuggen av konsesjonslovene frå same tid har aksjelova av 1910 fått ei mindre rolle i norsk økonomisk historie.1 I den nyaste forskinga (Brautaset, Ecklund & Øksendal frå 2019) blir aksjelova omtalt som resultat av lang tids press frå sentrale næringslivsaktørar, men forfattarane går ikkje i djupna på prosessen eller aktørane.2 Sverre Knutsen og Gunhild J. Ecklund set den sterke politiske striden om aksjelova rundt 1900 i samanheng med tidlegare debattar om tilsyn med sparebankar og forsikringsselskap.3

Det var likevel ein viktig skilnad. At aksjelova ikkje var retta inn mot å bøte på konkrete problem på eit bestemt forretningsområde, forklarer nok at motstanden òg blei sterkare enn mot lovene om tilsyn. Etter mitt syn var eit avgjerande motiv for å organisere norsk kapitalisme gjennom selskapsretten dei nye forsikringsaksjeselskapa, slik òg Ecklund og Knutsen har argumentert for.4 Ein stor del av vanlege folks sparemidlar var etter kvart bundne opp i lange forsikringskontraktar. Konsesjon frå styresmaktene, som tidlegare, kunne gi falsk trygd for at selskapet var solid. Kontrollen med forsikringsselskapa kravde difor ei endring av sjølve systemet. Omsynet til tredjeparten kunne berre sikrast gjennom ei lov om aksjeselskap.5 Men i motsetnad til Sverige, der aksjelova stod i sentrum av gjennombrotet for eit moderne finansielt system innanfor nasjonale rammer, fekk ikkje den norske aksjelova ei slik rolle. Ho blei ståande amputert, isolert og utan ein systemskapande funksjon.6 Kvifor skjedde dette?

Aksjelova av 1910 skulle løyse ei systemkrise, som var identifisert alt i 1860-åra medan den liberale kapitalismen var på høgda økonomisk og ideologisk.7 Eg vil hevde at denne krisa frå og med den fyrste verdskrigen berre tilsynelatande blei løyst ved hjelp av ny-merkantilistiske åtgjerder innanfor ein sosialdemokratisk orden etter 1945 bygd på politiske kriseforlik, atterreisingsånd og ny økonomisk vitskap. Frigjeringa av kapitalmarknaden og integrasjonen av norsk kapitalisme i det internasjonale systemet for rørleg kapital frå 1980-talet og utetter fullførte det aksjelova av 1910 mislukkast med.

Den fyrste moderne aksjelova, Act for the Registration, Incorporation and Regulation of the Joint Stock Companies, blei vedteken av det engelske parlamentet i september 1844. Ikkje berre var ho med på å utløyse den største aksjebobla i verdshistoria. Ho var òg den fyrste lova som etablerte kapitalismen som eit rettsleg system. Og i sentrum av dette står det moderne aksjeselskapet.8 Kapitalen blei difor upersonleg og transnasjonal. Båe delar støytte mot to historiske utgåver av den norske kapitalismen.

Den fyrste utgåva (1830–1900) av ein norsk kapitalisme støtta seg på ulike sosiale og moralske ressursar. Personkjennskap og religiøse fellesskapar i by og bygd skapte tillit i ein moralsk økonomi.9

Den andre utgåva (ca. 1945–1994) kanaliserte politiske ressursar gjennom det avtalefesta og uformelle samarbeidet mellom dei organiserte partane i arbeidslivet. Dette la grunnlaget for statleg styring av ein politisk økonomi.

Samnemnaren for båe utgåver av det som historikaren Francis Sejersted og andre har omtalt som den demokratiske kapitalismen, var illusjonen om transparens. I det fyrste tilfellet gjennom personkunnskap. I det andre tilfellet gjennom styringsevne. Desse to utgåvene av den norske demokratiske kapitalismen hadde ankerfeste i kvar sin rettsleg-normative tradisjon: avtalefridomen heimla i Christian Vs Norske Lov og forordninga om styring av kapitalen under eineveldet.

Aksjelova braut med båe desse tradisjonane. Ho regulerte nemleg det såkalla «tredjepartsforholdet»: han som står utanfor avtalen og heller ikkje har plass ved forhandlingsbordet mellom partane i arbeidslivet. Heilt konkret kunne dette vere selskapskreditorane på 1800-talet og utanlandske kapitalmarknader i det 20. hundreåret. Tredjeparten er òg utan andlet. Det er den rørlege, anonyme kapitalen utanfor synsvinkelen.

Aksjeselskapet er eit kapitalselskap. Det er ikkje personar, men ein viss, offentleg registrert kapital som utgjer selskapet.10 Aksjonærane er berre representerte og forplikta av ein kapitalsum bygd på prinsippet om avgrensa ansvar.

«Kontraktfrihedens System»

Aksjeselskap var på ingen måte noko ukjent i Noreg. Det eineveldige dansk-norske riket skilde seg ut frå dei fleste europeiske statane ved at det ikkje var forbod mot å skipe såkalla juridiske personar gjennom avtalar. Fridomen til å avtale seg imellom kva selskap ein ville skipe, var såleis gamal og hevdvunnen – òg gjennom skriven lov.11 Overgangen til frihandel gjekk difor snøgt føre seg i Noreg, tjue år før Sverige og tidlegare enn i Danmark.12 Under det som blei omtala som «Kontraktfrihedens System» – eller i røynda skorten på system –, blei det skipa ei mengd selskap som i forma kunne sjå ut som aksjeselskap utetter i denne fyrste liberale gullalderen for norsk økonomi. Det kunne vere lokale brenneri i Mjøsbygdene eller mekaniske verkstader langs Akerselva i Christiania. Det var aksjeselskap som avgrensa ansvaret åt aksjetakarane på ulike måtar, men det blei gjort utan selskapsrettslege reglar. Før aksjelova av 1910 låg garantien for at kjøparen av aksjar ikkje blei lurt, i at vedkomande hadde kjennskap og tillit til leiinga av selskapet. Aksjane blei difor for det meste haldne innanfor eit lukka konsortium av vener og kjende.13

Statleg kapitalkontroll

Tilsvarande dette norske systemet av lokale formuande menn hadde avtalefridomen ei yttergrense som hindra utviklinga av aksjeselskapet i Noreg. Forbodet mot at private kunne skrive ut verdipapir, ihendehavarobligasjonar som ikkje lydde på namn, var ein arv frå merkantilismen under eineveldet.14 Det blei ikkje oppheva før i 1897 for bankar og aksjeselskap, og framleis berre etter løyve frå styresmaktene. Det var tidlegare gjort unnatak frå forbodet for Hypotekbanken i 1851, kommunar i 1857 og jarnbaneselskap i 1863. Til liks med den seine aksjelovgjevinga skilde Noreg og Danmark seg her frå både Sverige, Frankrike, Nederland, Italia, USA og England. I desse statane var det lik rett til å utforme gjeldsbrev på ihendehavaren som på namn.15

I spennet mellom avtalefridomen og statleg kapitalkontroll i ein liberal tidsalder skulle det vere spelerom nok for eit kapitalistisk aristokrati til å byggje nye institusjonar. Men eit storborgarskap som inkarnerte normene åt den nye systemkapitalismen, melde seg ikkje.16 Dei byrge skipsreiarane skulle tvert om vise seg som fiendar av aksjelova. I staden blei aksjelova, som så ofte før og seinare i norsk historie, eit teknokratisk prosjekt. At den politiske striden om lova difor framstod som polemikk mellom ein arrogant juristelite og eit egoistisk, uopplyst folk, forklårar nok òg kvifor aksjelova ikkje har fått så stor merksemd.17

Ei tidleg systemkrise

I eit brev frå Bergen Børs- og Handels-Comitee til regjeringa datert 17. mars 1856 melde næringsdrivande i Bergen at utanlandske kapitaleigarar truga med å stanse kreditten om ikkje dei særnorske reglane for såkalla skadelausbrev vart endra. I dei «hyppige Opbud» på den tida blei det mest utan unnatak nytta slike brev.18 Dette var såkalla kontraktpant, løynlege avtalar som favoriserte einskilde kreditorar, ofte familiemedlemer. Dei kunne bli tinglyste berre timar før konkursopninga. Krisa i 1857 sette grunnleggjande spørsmål innanfor selskapsretten på spissen. Gjennom heile fem domar i 1866–69 avgjorde Høgsterett at selskapskreditorane hadde forrang før kreditorane til eigarane av selskapet.19 Omsynet til tredjepart går som ein raud tråd gjennom desse rettsavgjerdene. Selskapskreditorane hadde krav på å vite kva kredittbasen var. Dei såkalla enkjedomane markerer såleis eit tidsskilje.20

Den fyrste norske doktoravhandlinga i jus, som kom like etter, var ei systematisk drøfting av tilhøvet mellom det namngjevne handelsselskapet og nettopp «Trediemand». Doktoranden var dåverande assessor i Kristiania byrett, seinare professor, Oscar Platou. I denne avhandlinga stilte han seg sterkt kritisk til enkjedomane frå slutten av 1860-åra.21 Korkje sedvane eller lov hadde danna grunnlag for denne nye rettsforståinga i Noreg. Og nett dét var problemet. Ikkje berre låg det føre ein «fattig rettspraksis»; ingen «constante Retsregler» hadde utvikla seg på heimleg grunn.22 Platou var den fyrste som analytisk og systematisk peika på den manglande rettsutviklinga i Noreg og gjorde det til eit hovudargument for at det var heilt naudsynt at Noreg fekk ei aksjelov.23 I motsetnad til i dei større landa hadde det ikkje gått føre seg ei sedvanerettsleg utvikling på selskapsrettens område.

Publisitetsprinsippet

I den nye aksjemarknaden rundt dei engelske jarnvegselskapa, som det blei skipa hundrevis av berre på nokre veker, kunne svindlarar lett løyne seg bak lovande prospekt. Men «the most wholesome remedy for a public evil» var nettopp den offentlege meininga sjølv, slo handelsministeren, William Gladstone, fast.24 Lova hans om firmaregister frå 1844 bana veg for det lovfeste prinsippet om avgrensa ansvar for aksjeselskap i 1855, 1856 og 1862. Den fyrste moderne aksjeselskapslova var altså bygd på prinisppet om publisitet, offentleg tilgjengeleg sikker informasjon om selskapa.25

Mest tretti år etter Storbritannia fekk Noreg eit firmaregister i 1874. I dette måtte det opplysast om selskapet var ansvarleg eller uansvarleg, altså personleg eller anonymt. Men ifølgje Bergen Børskomité var det ikkje så mykje måten eit selskap var organisert på, som var viktig, men at publikum fekk «sikker Kundskab» om kven ein hadde med å gjere.26 Tanken om at garantien overfor tredjepart ikkje låg i kravet om faktisk informasjon, men i den bindande underskrifta, viser kor sterke normene rundt personkreditten i den norske nettverkskapitalismen enno sat.

Innføringa av det norske firmaregisteret i 1874 skulle vise at kopiering av utanlandske institusjonar gjennom lovs form ikkje var nok til å løyse eit problem som enno ikkje var erfart. Dette galdt i grunnen heile aksjelovverket, som firmaregisteret var ein del av. Ein dansk, norsk og svensk komité presenterte difor i 1887 eit sams nordisk framlegg til lov om firmaregister. Jamvel om den nye lova om firmaregister, vedteken av Stortinget 17. mai 1890, sette langt strengare krav til opplysingsplikt for alle typar firma, utgjorde ho ingen materiell selskapsrett som løyste problemet med tilhøvet til tredjeparten i marknaden.27

Styrken i den norske nasjonalliberale forretningskulturen kan førast attende til realiteten eller, om ein vil, illusjonen om «transparens». Gong etter gong blei tilstanden av sentrale aktørar formulert som «vore gjennemsigtige Forhold». Kva låg det i dette? Etter alt å døme ei delt erfaring av det dynamiske hopehavet mellom lokalt oversyn, personkunnskap, marknadsinformasjon, men kanskje vel så viktig: samansmeltinga av forretningskløkt og personleg moral i eit tett miljø av samhandlande. Likevel kunne det sjå ut som om denne suksessformelen sist på 1800-talet var komen i krise.

Aksjelovkommisjonen, som blei nedsett 8. januar 1881, hadde som den viktigaste oppgåva si å lage reglar for forsikringsselskapa. Men for å få til dette måtte han samstundes greie ut «Aktieselskabets Retsforhold i Almindelighed». Medlemer av lovkommisjonen var høgsterettsadvokat Emil Stang, byrettsassessor dr.juris Oscar Ludvig Stoud Platou, konsul Hans Møller og dr.philos. Axel Sophus Guldberg.

Aksjelova i Stortinget

Då det endeleg låg føre eit framlegg til aksjelov, blei det førehavt heile tre gonger i Stortinget, i 1903, 1905 og 1910. I 1901 fremja Justisdepartementet ein proposisjon til lov om aktieselskaper, kommanditaktieselskaper og foreninger med vekslende kapital. Etter den nye lova skulle det frå no av berre vere mogeleg å skipe uansvarlege selskap i tre ulike former: kommandittaksjeselskap, aksjeselskap eller foreining med vekslande kapital.28

Den politiske striden om aksjelova lèt seg best illustrere gjennom professor Francis Hagerup (1853–1921) og skipsreiar Sigval Bergesen (1863–1956). Båe representerte i periodar partiet Høgre på Stortinget. Og dei stod aller fremst i den juridiske, økonomiske og politiske eliten i Noreg på denne tida. I spørsmålet om aksjelova var likevel rettsvitskapsmannen frå Kristiania og skipsreiaren frå Stavanger arge motstandarar. I dei lange og svært krevjande debattane om aksjelova hevda Hagerup med profesjonell tyngd at han hadde gjort «indgaaende Undersøgelser» av dei mange konkursoppgjera etter Kristiania-krakket. Han var ikkje i tvil om at manglande lovregulering av selskapsforma var «hovedaarsag til ruinen».29 Det skuldast ikkje dårleg forretningsmoral. Frå motsett hald hevda skipsfartens mann, Bergesen, at det låg ingen garanti mot svindel i lovfestinga. «Under vore smaa forholde foregaar aktiedannelsen oftest saaledes, at man kjender de personer rent privat og intimt, som man indlater sig med.» Til dette svara ein opprørt Hagerup at vidare diskusjon var beint fram umogeleg.30 Hagerup inkarnerte det normerte kapitalistiske systemet, som tankefrukt or vitskapen. Bergesen på si side kapitalisten i tett munnleg samvære med det praktiske livs menn.

Det svært grundige lovarbeidet, som inneheld over to hundre paragrafar og var bygt etter dei nyaste lovene i samtida, skulle få ein lang og krunglete veg gjennom Stortinget. Motstanden lèt seg ikkje utan vidare plassere på ein høgre–venstre-akse. Både nokre av dei rikaste og mest internasjonalt orienterte interessene i landet, dei mektige skipsreiarane, og dei mangslungne lokalt forankra bygdenæringane knytte til landbruket var svært kritiske til lova. Slik var striden om aksjelova lik motsetnadane om innføring av tilsyn med sparebankar og forsikringsselskap.31 Striden blussa opp over ein lang front av ulike spørsmål, som at lova var uhandterleg for ikkje-juristar, om minimumssummar for aksjar, kor mykje som skulle betalast inn, kor mange som måtte vere deltakarar i eit selskap, at lova i røynda var laga for sentralt plasserte forretningsbankar, og så bortetter. Sett på spissen hevda motstandarane at lova var ei tvangstrøye som ikkje tok høgd for næringslivet og tradisjonane i landet, og at det difor blei vanskeleg i det heile teke å skipe nye aksjeselskap.

Den sterkaste motstanden mot aksjelova kom frå den mest tradisjonsrike og internasjonale av alle dei norske næringane, skipsfarten. Inga næring hadde ei historie så innvoven i internasjonal handel som dei hundrevis av skipa som høyrde heime i kvar minste kystby. Og inga anna næring hadde lengre røter i sjølve opphavet åt aksjeselskapa, partsreiarlaget. Skipsfartsnæringa sette like fullt i gang ein veldig kampanje mot aksjelova. Trass i at reglane for skipsfartsnæringa blei lempa på i lovframlegget som blei sett fram i 1904, hjelpte det ikkje. I 1910 sette regjeringa fram endå eit nytt framlegg til lov om aksjeselskap og kommandittaksjeselskap. I dette framlegget var skipsaksjeselskapa heilt tekne ut av lova. Med mindre endringar blei no lova sanksjonert 19. juli 1910.32

Aksjemarknaden

I mars 1881, same året som aksjelovkommisjonen blei nedsett, opna Kristiania børs som ein fondsbørs for omsetjing av aksjar og andre verdipapir.33 Men så seint som i 1894, etter at framlegget om aksjelova endeleg var lansert for fyrste gong, kommenterte Kristiania børskomité framlegget slik: «Forretningsforholdene i vort Land er saavidt overskuelige og gjennemsigtige, at Mangelen af en Aktielov hidtil ikke har været synderlig følt.»34 Men dette var òg siste gongen mantraet om den uformelle tryggjinga av aksjemarknaden blei ytra av komiteen. Noreg opplevde no sin fyrste aksjeboom, og med den melde uroa seg: «De udlagte aktieindbydelser har som regel hurtig været fuldtegnede, hyppig overtegnede og aktierne tildels straks været omsat til betydelige overkurser, hvis berettigelse undertiden kan have stillet sig temmelig tvilsom. Mangelen paa lovmæssige regler om aktieselskaber har været følt stærkere end nogensinde35

På bakgrunn av dette skulle ein forvente at aksjemarknaden og aksjeselskapa i det heile skulle få seg ein langvarig knekk då det såkalla Kristiania-krakket i 1899 raserte mykje av denne nye kapitalistiske euforien. Ei rad nyskipa bankar gjekk over ende, og omfemnande svindel blei avslørd. Under førehavinga av aksjelova på Stortinget viste fleire av talarane til krakket.

Den «lovløse tilstand på aktievæsenets omraade er uholdbar». Difor hasta det med å få i stand ei aksjelov.36 Men politikarane var ikkje samde om kva som var årsaka til krakket. I debatten hevda fleire at aksjeselskapsforma var heilt naudsynt i Noreg for å organisere den spreidde kapitalen i større einingar. I 1910 hadde Noreg flest aksjeselskap per innbyggjar i Europa og den tredje høgaste førekomsten i heile verda.37 Det var ein dramatisk vekst i talet på børsnoterte aksjeselskap i åra etter 1900. Det kom i høg grad av at eksisterande selskap blei omlaga til aksjeselskap.38 Aksjelova fekk tilliten attende. Først frå 1910 er det råd å finne offentlege innbydingar til å teikne aksjar i nye aksjeselskap.39

Men langt viktigare var tilgangen på risikoviljug kapital frå utlandet som strøymde inn i dei verkeleg store industrielle prosjekta knytte til utbyggjinga av fossekrafta. Her kom den heimlege kapitalmarknaden til kort. Ein av dei fremste forkjemparane for konsesjonslovene, Johan Castberg, hevda at eit vesentleg motiv bak aksjelova var omsynet til risikoviljug utanlandsk kapital.40

Det er difor ikkje overraskande at den fremste industrialisten i landet, Sam Eyde, generaldirektøren i Norsk Hydro, som var heilt avhengig av risikoviljug aksjekapital frå utlandet, tok initiativ andsynes Stortinget om heilt å få frigjort retten åt aksjeselskapa til å skrive ut ihendehavarobligasjonar. «Tilstrækkelig Tilgang paa billig Kapital» for «den industrielle Kredit» kunne difor berre skje gjennom frigjeringa av aksjemarknaden.41 Frå og med 1913 kunne det fritt skrivast ut ihendehavarobligasjonar i Noreg. Men nett emisjonskontrollen skulle bli eit av dei viktigaste verktya i den sosialdemokratiske økonomiske politikken etter den andre verdskrigen.42

Åra etter Kristiania-krakket i 1899 og fram til inngangen til krisene i mellomkrigstida hausten 1920 kan seiast å vere den fyrste gullalderen for aksjemarknaden i Noreg. I perioden 1905–14 utgjorde aksjekapital heile 37 prosent av dei private og offentlege nettorealinvesteringane. Aksjeemisjonane dominerte som finansieringskjelde. At aksjekapitalens del av nettorealinvesteringane frå den fyrste verdskrigen og heilt fram til 1960-åra berre låg rundt 5 prosent, seier sitt om kva dramatisk skilje krigen representerte.43

Trass i aksjelova og at store verdiar var investerte i aksjar, var det like fullt teikn til alvorleg systemsvikt før 1914. Aksjemarknaden var sterkt underutvikla samanlikna med Sverige og Danmark. Børsen var dominert av grosserarar, ikkje forretningsbankane. I oktober 1911 kunne bladet Farmand melde at «saagodtsom alle samfundsklasser er blevet grebet af Hvalfeber».44 Men dei populære kvalaksjane vart stort sett omsette utanom børsen.45

Jobbetida og skipsfarten

Kimen til kvar ein tragedie er den uløyselege samanhengen mellom suksess og katastrofe. For Noregs del blei skipsfartsnæringa åstad for eit drama som meir enn nokon gong før i norsk historie viste eit fortetta nærvære av valdeleg massedaude og umetteleg gir etter rikdom. I det kjende skodespelet Vår ære og vår makt (1935) har Nordahl Grieg gjeve reiarar, spekulantar og torpederte sjøfolk under jobbetida eit scenisk og historiekritisk uttrykk.

Reiarane hadde vore mellom dei fremste kritikarane av aksjelova. Dei vann som kjent fram – og Noreg gjekk inn i dei ekstreme krigskonjunkturane for denne næringa utan noka lov for skipsaksjeselskap og dessutan ei svært mangelfull lovregulering av privatbankane. Dette reidde grunnen for ein perfekt storm.

Som vi har sett før, var den historiske norske politiske økonomien prega av på den eine sida statleg kontroll av kapitalen og på den andre sida ein stor uregulert fridom til både å skipe uansvarlege selskap og under liberalismen på 1800-talet å drive næringsverksemd. Frå å vere avgrensa til «gjennemsigtige» miljø bundne sosialt saman på ymse vis, hadde aksjemarknaden frå høgkonjunkturen 1905 og fram mot krigsutbrotet blitt utvida til gagn for eit driftig og sjølvmedvite småborgarskap i by og land. Dette la grunnlaget for ei eksplosiv spekulasjonsbylgje då krigskonjunkturane melde seg etter den fyrste panikken i 1914. Jamvel om spekulasjonen greip om seg i mest alle næringar, var motoren i det heile næringane knytte til skipsfarten. Hæren av nye aksjonærar organiserte seg som ein aggressiv interesseorganisasjon i den såkalla Skibsaktionærforeningen i mars 1916.46

Det nye i denne veldige kapitalflyten var at skipsreiarane gjekk i land og tok initiativ til nye private forretningsbankar. Den eksplosjonsarta veksten av privatbankar fungerte ikkje berre som hamner for «pengenes bolignød» etter som inntektene frå skipsfarten og inflasjonen fløymde inn, men førte med seg radikale bedriftskulturelle endringar i den tidlegare så atterhaldne banknæringa. Den djerve, risikoviljuge reiarånda førte desse nye bankane inn i stadig meir farefulle investeringar.47 Denne spekulasjonsdrivne norske finanskapitalismen var like fullt desentralisert inn til det absurde. Kvar einaste småbymatador gav seg i kast med bankprosjekt. Men dei var små. Av aksjebankane hadde 42 ein aksjekapital på under 25 000 kroner.48 I tillegg til desse småbankane fanst det elleve aktive børsar i Noreg i 1914. I Sverige var det éin!

I spennet mellom dei små gjennomsynlege, men lukka krinsane av gamle pengar og den kollektive spekulasjonsfantasien om brå, uventa rikdom der han før ikkje fanst, var ikkje den einslege og amputerte aksjelova ei bru til å byggje nye institusjonar på. Samanbrotet i kjølvatnet av verdskrigen blei difor regressivt i Noreg, og fekk djuptgripande fylgjer som skulle vare i tiår frametter. Den frittståande norske finanskapitalismen, som lik ein vakker, men giftig blome hadde falda seg ut, blømde av, men slo heller ikkje skikkeleg rot.

Krisene i mellomkrigstida er samansette og fløkte inn i kvarandre, men ein fellesnemnar i svara på dei er restaurasjon, fyrst av pengestellet, men til sist av sjølve samfunnskontrakten i kriseforlika kring midten av 1930-åra. Rolla åt staten er òg restaurativ. Byggjesteinane til ein ny-merkantilistisk kontroll av kapitalflyten blei alt lagde under jobbetida, som eit svar på aksjespekulasjonen. Det er på ingen måte tilfelleleg at det er i utforminga av ei lov for skipsaksjeselskap slaget står. Og det er ei radikal vending, det som no skjer.

Vendepunkt 1916

Skipsreiaranes byrge skepsis mot lovregulering hadde fått eit kraftig skot for baugen. Næringa sjølv var no skremd av den ville spekulasjonen i skipsaksjar, som ho måtte vedgå framstod som «yderst usundt». Frå Christiania Rederiforening var tonen no ein heilt annan enn under førehavinga av aksjelova ved inngangen til hundreåret: «Uagtet vi principielt er imot statsindgripen i næringslivet uten som rene undtagelsesforanstaltninger, har vi dog fundet her at burde paakalde lovgivningsmyndighedens assistance.»49

Og lovgjevarmakta trådde til med eit nytt framlegg til lov for skipsaksjeselskap. Av fleire grep var det særleg eitt som var avgjerande, og som på ei og same tid knytte an til tradisjonen og peika langt fram gjennom både krig og kriser: Frå no av skulle alle aksjar lyde på namn, og det var forbod mot å overdra «aktie in blanco», altså å kjøpe og selje ihendehavarobligasjonar utan namn. Under debatten i Odelstinget viste den rettslærde Edvard Hagerup Bull til den historiske arven frå eineveldet nedfelt i forordninga frå 1754, som heilt fram til like før verdskrigen hadde sett eit strengt forbod mot at private utforma ihendehavarobligasjonar og «in blanco transport» av slike.50 Forbodet som no blei innført mot å skrive ut og setje om anonyme aksjar, var ikkje berre eit tiltak for å stikke hol på ei usunn spekulasjonsboble. Det grenseoverskridande aksjeselskapet med sine mange og snøgt skiftande eigarar kunne nyttast av framande statar til å kontrollere krigsviktig industri – òg i nøytrale land. Med namneaksjar kunne aksjonærane dessutan skattleggjast langt meir effektivt. Den ville spekulasjonen i skipsaksjar truga ikkje berre ålmenn moral, men i tillegg så sentrale interesser som skatt og nasjonal integritet. Skipsaksjeselskapslova av 26. juli 1916 fekk difor fylgje av eit tilsvarande forbod mot ihendehavaraksjar for bankane.

Kontrollen med aksjemarknaden, som blei innført med lova for skipsaksjeselskap, blei knesett og utvida i kjølvatnet av krakket hausten 1918, men for alvor hausten 1920. I 1920 blei det nemleg innført forbod mot ihendehavaraksjar og overføring av namnlause aksjar for alle aksjeselskap. Og det blei innført meldeplikt under straffeansvar for overføring av aksjar. For at det skulle kunne betalast utbyte på aksjen, måtte namn og adresse på innehavaren meldast inn. Offentleg innbyding til å teikne aksjar blei vidare gjort rettsleg bindande for innbydarane. Interessant nok blei det ført inn eitt unnatak i dette nye strenge reguleringsregimet, og det var for Norsk Hydro-Elektrisk Kvælstofaktieselskab, betre kjent som Norsk Hydro.51 Aksjonærane var utanlandske kapitalinteresser.

Med namnfestinga av aksjane fylgde òg eit skjerpa skatteregime. I juli 1916 blei det innført avgift på omsetjing av aksjar, likt fordelt mellom seljar og kjøpar, og ho blei femdobla alt året etter. I 1921 blei det innført dobbel skattleggjing av aksjar. Aksjonærar skulle no betale inntektsskatt av utbyte og formuesskatt av aksjeporteføljen. Samstundes blei selskapet ilagt ein fondsskatt på overskot som ikkje blei utbetalt som utbyte. Aksjemeklarar måtte frå 1918 ha offentleg løyve.

Det er verdt å merkje seg at det var stor politisk vilje på tvers av partia til å få kontroll med aksjemarknaden.52 I røynda innleier slutten på verdskrigen eit radikalt regime- og paradigmeskifte i norsk økonomisk politikk.

Trass i økonomisk realvekst i mellomkrigstida spela aksjemarknaden knapt ei rolle i det heile.53 Aksjemarknaden får ikkje ei sentral rolle i norsk økonomi før fleire tiår etter 1920, ja fyrst fleire tiår etter 1945.

Ei kastrert aksjelov

Heilt fram til 1980-åra blei aksjelova, som i realiteten var i 1910-utgåva, ståande. Men det innebar òg at problema lova skulle løyse i 1880-åra, blei frosne ned. Frå kommandopostane til det nye regimet bygt på kriseforlik, atterreisingsånd og samfunnsøkonomisk vitskap meinte ein overraskande samstemd norsk elite at problema til kapitalismen no var løyste.54

Men til desse i og for seg velkjende faktorane kan det leggjast til ein ny: den historiske motstanden mot aksjelova. Over- og innsynet for dei med plass ved bordet kom no attende i ei ny og tidsrett utgåve. I fusjonen av politikk og fag oppstod på nytt illusjonen av transparens, at tilhøva var «gjennemsigtige», for å nytte ein term frå den demokratiske 1800-talskapitalismens motstand mot aksjelova. Men i motsetnad til byens «beste menn», som samla seg i klubben for å sverje kvarandre inn i eit nytt partsreiarlag over pjolterglasa, møttest no handplukka sosialøkonomar i «Arbeidsutvalget for nasjonalbudsjettet og langtidsprogrammet» for å gje kvarandre konfidensielle politiske råd for den dagsaktuelle økonomiske politikken.55

Aksjelova var i all hovudsak difor nøytralisert til eit teknisk instrument. Trass i det store lovarbeidet i 1957 heitte det frå lovgjevar at dette mest var ein «teknisk revisjon av gjeldande aksjelov». Men det var ikkje denne reinskjeringa av aksjelova som var det avgjerande ved lova av 1957 og den siste revisjonen i 1976 – før alt endra seg. Det særmerkte er alle dei selskapa som blei haldne utanfor aksjelova, og som var politisk viktige av ulike grunnar. «Nærings- og vernelovgjevinga» var den nye politiske kapitalismen.56

Men det var ikkje berre politisk viktige område som blei haldne utanfor aksjelovas kapitalistiske reservat. «Tredjeparten», aksjonæren, som måtte melde seg med namn, bustad og nasjon etter den fyrste verdskrigen, blei etter den andre verdskrigen kastrert ved at livsnerven mellom aksjeemisjonar og aksjeutbyte blei kutta. Utbyteregulering og emisjonskontroll var viktige instrument i kapitalstyringspolitikken under stordomstida åt den «sosialdemokratiske ordenen», som ikkje kan kallast keynesiansk, men snarare ny-merkantilistisk.57 Streng regulering av kreditt- og obligasjonsmarknaden fram til 1980 gjorde børsen til ein arena for «spesielt interesserte». I 1953 blei det omsett aksjar på Oslo Børs for 8 millionar, og i heile perioden 1946–59 var aktiviteten under halvparten så høg som under krigsåra.58

Tredjeparten melder seg att

Oljeeventyret katapulterte norsk økonomi inn i ei av dei mest globale og ikkje minst kapitalintensive næringane i verda. Men utmaninga frå den frie, anonyme kapitalen hadde alt meldt seg – og no som før gjennom aksjeselskapet. Utbytereguleringa blei oppgjeven alt i 1960 for å trekkje til seg utanlandsk kapital. Risikoviljug kapital kunne berre hentast i aksjemarknaden. Det såkalla renteutvalet nedsett av finansminister Per Kleppe i 1978 rådde til å avvikle lågrentepolitikken og kredittrasjoneringssystemet.59 Men det same året sa Einar Førde at å stimulere børsen var som å bere havre til ein daud hest. Han hadde dekning for flåkjeften sin. Omsetjinga på 107 millionar ved Oslo Børs dette året var svakare enn dei dårlegaste åra i mellomkrigstida. Marknadsverdien var berre 3 prosent av BNP, ein åttandedel av nivået før 1914. Ti år etter, i 1987, var omsetjinga på børsen 26,3 milliardar.60 Førde felte i realiteten dommen over sin eigen politiske økonomi.

Ein slik brå overgang, som kan illustrerast med ei mengd svimlande tal og snøgge endringar, kan berre tyde på eit radikalt skifte av system. Det var inga jamn utvikling. På kort tid kom det difor ei rekkje viktige lover innanfor selskapsretten. Ei ny aksjelov, lov om ålmennaksjeselskap, stiftingar, selskap og fleire andre la slik grunnlaget for ei kontinuerleg oppdatert regulering som integrerte norsk næringsliv i internasjonale kapitalmarknader. Lovene om føretaksregister og namn på føretak frå 1985 var ikkje berre mellom dei fyrste elektroniske i verda, men er òg blitt modelldannande for tilsvarande firmaregister internasjonalt.61 Dette må seiast å stå i ein talande historisk kontrast til det forseinka og mislukka norske firmaregisteret som blei innført i 1874. Som vekt or dauden steig aksjelova av 1910 opp or lovsarkofagen ho hadde kvilt mest urørd i heile denne tida.

Denne snøgge revolusjonen viser at historia om aksjelova i røynda er ei veldig lang historie. Det er ei historie om ein underkommunisert systemstrid i skuggen av sosialpolitiske spørsmål reist av den økonomiske utviklinga. Dei to norske utgåvene av kapitalismen bygd på lokale nettverk og integrerte styringselitar etter 1945 viste seg i stand til å halde den rettsleg normerte transnasjonale systemkapitalismen, som var synleg utanfor norskekysten alt frå slutten av 1800-talet, på trygg avstand i illusjonen om våre «gjennemsigtige Forhold».

Litteratur

Augdahl, P. (1926). Aksjeselskapet efter norsk rett. Oslo: Gyldendal.

Beichman, F. (1890). Lov om Handelsregistre, Firma og Prokura af 17de Mai 1890 ugdivet med Forklarende Anmerkninger. Kristiania: Fabritius & Sønner.

Brautaset, C., Ecklund, G.J., & Øksendal, L. (2019). Børsen. Markedsplass og møteplass 1819–2019. Oslo: Universitetsforlaget.

Broberg, O. (2006). Konsten att skapa pengar. Aktiebolagens gjennombrott och finansiell modernisering kring sekelskiftet 1900. Gøteborg: Meddelanden från Ekonomisk-Historiska Institutionen. Handelshôgskolan ved Gøteborgs Universitet.

Bryer, R. (1997). The Mercantile Laws Commission of 1854 and the Political Economy of Limited Liability. Economic History Review, 50(1), 37–56. https://doi.org/10.1111/1468-0289.00044

Brøgger, K. (1932). Gullfeber. En advokats optegnelser fra siste jobbetid. Oslo: Aschehoug.

Djelic, M.L. (2013). When Limited Liability was (still) an Issue: Mobilization and Politics of Signification in 19th-Century England. Organization Studies, 34(5–6), 595–621. https://doi.org/10.1177/0170840613479223

Grytten, O.H. (2014). Haugianere som næringslivsaktører. I B. Seland (red.), Gud og Mammon. Religion og næringsliv (s. 47–65). Oslo: Cappelen Damm Akademisk.

Hannah, L. (2015). A global corporate census. Publicly traded and close companies in 1910. Economic History Review, 68(2), 545–573. https://doi.org/10.1111/ehr.12072

Hodne, F., & Grytten, O.H. (2002). Norsk økonomi i det 20. århundre. Bergen: Fagbokforlaget.

Hodne, F., & Grytten, O.H. (2000). Norsk økonomi i det nittende århundre. Bergen: Fagbokforlaget.

Hunt, B. (1936). The Development of the Business Corporation in England 1800-1867. Cambridge, MA: Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/harvard.9780674183544

Ireland, P., Grigg-Spall, I., & Kelly, D. (1987). The Conceptual Foundations of Modern Company Law. Journal of Law and Society. Critical Legal Studies, 14(1), 150–159. https://doi.org/10.2307/1410303

Kili, T. (1996). Aksjemarkedet i Norge 1890-1990. Det nye pengesamfunnet (Research on banking, Capital and Society. Rapport nr. 88). Oslo: Norges Forskningsråd.

Knutsen, G. (2014). Selskapsretten og lovarbeidet i framtida. Lov og Rett, 53(5), 251–252.

Knutsen, S. (1990). Noen merknader til relasjonene stat-bank-bedrift under jobbetiden 1914-20 (Rapport nr. 13). Oslo: Noras.

Knutsen, S. (1994). Finansinstitusjoner og kapitalmarkeder i Norge. Utviklingslinjer 1900-1990.Det nye pengesamfunn. (Research on Banking, Capital and Society. Rapport nr. 55). Oslo: Norges Forskningsråd.

Knutsen, S. (1995). Etterkrigstidens strategiske kapitalisme og styringen av kapitalmarkedet som industripolitisk virkemiddel 1950-1975 (Arbeidsnotat nr. 50). Oslo: Handelshøyskolen BI.

Knutsen, S., & Ecklund, G.J. (2000). Norsk finanstilsyn gjennom 100 år. Bergen: Vigmostad & Bjørke.

Kostal, R. (1994). Law and English Railway Capitalism 1825-1875. Oxford: Clarendon.

Lie, E. (2012). Norsk økonomisk politikk etter 1905. Oslo: Universitetsforlaget.

Lie, E., & Venneslan, C. (2010). Over evne. Finansdepartementet 1965-1992. Oslo: Pax.

Loftus, D. (2002). Capital and Community: Limited Liability and Attempts to Democratize the Market in Mid-Nineteenth-Century England. Victorian Studies, 45(1), 93–120. https://doi.org/10.1353/vic.2003.0053

Lovkommissionen. (1883). Betænkning angaaende Udarbeidelse af Lov om Aktieselskaber. Kristiania: Carl C. Werner & Co.

Mejlænder, Otto (1872). Almindelig norsk Lovsamling for Tidsrummet 1660-1870. Christiania: B. Mallings Forlagsboghandel.

Platou, O. (1875). Det navngivne Handelsselskabs Retsforhold ligeoverfor Trediemand (særtrykk av Norsk Retstidende). Christiania.

Platou, O. (1887). Om Livsforsikringskontraktens Natur. Bilag til Aktielovkommissionens Indstilling. Kristiania: Centraltrykkeriet.

Platou, O. (1933). Forelæsninger over norsk selskapsret. Om Aktieselskaber, kommanditselskaber paa aktier og foreninger (bd. 2). Oslo: Aschehoug. https://www.nb.no/nbsok/nb/ebf7501054deecd6caa9bde7fd448e65?index=19#3

Ramm, H. (1969). I næringslivets tjeneste. Christiania Børs 1819-1924 Oslo Børs 1925-1969. Drammen: Oslo Børs.

Seip, J. (1968). «Det norske system» i den økonomiske liberalismens klassiske tid (1850-1870). I J.A. Seip, Tanke og handling i norsk historie. Artikler og avhandlinger (s. 22-63). Oslo: Gyldendal.

Sejersted, F. (1965). Kræmmeren og hans hus. Anthon B. Nielsen & Co. Limited A/S. Oslo: Tanum.

Sejersted, F. (1993). Demokratisk kapitalisme. Oslo: Universitetsforlaget.

Skånland, H. (1967). Det norske kredittmarkedet siden 1900. Samfunnsøkonomiske studier nr. 19. Oslo: Statistisk sentralbyrå.

Slagstad, R. (2001). De nasjonale strateger. Oslo: Pax.

Sogner, K. (2002). Det norske næringsborgerskapet under den andre industrielle revolusjon (særtrykk nr. 35). Oslo: BI.

Stortingsforhandlinger. (1857). Del 5, Propositioner og Meddelelser. Christiania.

Stortingsforhandlinger. (1869). Del 5. Propositioner og Meddelelser. Christiania.

Stortingsforhandlinger. (1874). Del 6. Indstillinger og Beslutninger. Christiania.

Stortingsforhandlinger. (1900/1901). Del 3. Propositioner og Meddelelser. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1902/1903). Del 8. I. Forhandlinger i Odelstinget og II. Forhandliger i Lagtinget. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1904/1905). Del 8. I. Forhandlinger i Odelstinget og II. Forhandliger i Lagtinget. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1910a). Del 3. Propositioner og Meddelelser. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1910b). Del 9. Sanktion. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1913). Del 3. Propositioner og Meddelelser. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1916a). Del 5. Dokumenter. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1916b). Del 3a. Propositioner og Meddelelser. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1916c). Del 3b. Propositioner og Meddelelser. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1920). Del 3a. Propositioner og Meddelelser. Kristiania.

Stortingsforhandlinger. (1974/1975). Del 4a. Proposisjoner og Meldinger. Oslo.

Villars-Dahl, L. (1983). Stortingsdebattene om den første aksjelov. Særavhandling – Det juridiske fakultet, Universitetet i Oslo. Oslo: Unipub.

1Om lova blir nemnd i det heile teke, er det som ei av fleire reguleringslover underordna politisk-økonomiske regime som «det norske system», «demokratisk kapitalisme», «statleg iscenesett kapitalisme», «avbøtingsstaten», «den norske modellen». Sjå Seip 1968: 57; Sejersted 1993: 178; Slagstad 2001: 62; Hodne & Grytten 2002: 75.
2Brautaset, Ecklund & Øksendal 2019: 90.
3Knutsen & Ecklund 2000: 59.
4Fyrste punkt i mandatet til lovkommisjonen var «Kontrol med Forsikringselskaber». Lovkommissionen 1883: 1; Knutsen & Ecklund 2000: 29, 39, 50.
5«Umulighed for Enkeltmand at drive Livsforsikring, der efter sin Natur ikke kan være afhængig af Entreprenørens Levetid.» Oscar Platou, Axel Sophus Guldberg og Michael S. Hansson, medlem av aksjelovskommisjonen frå 1891 og direktør for Idun og Storebrand, hadde alle sentrale roller i dei nye forsikringsaksjeselskapa. Platou hadde ei direktørstilling i Idun, stifta i 1861 som det fyrste norske aksjeselskapet innan livsforsikring. Platou 1887: 69.
6Sverige hadde aksjelov alt frå 1848, men ei moderne aksjelov frå 1895, som blei følgd av ei rekkje andre systemdannande lover som Riksbanklagen frå 1897. Børsen blei dominert av nasjonale forretningsbankar organiserte som aksjeselskap. Broberg 2006: 45, 70, 20.
7I 1865 mottok sjefen for Indredepartementet Frederik Stang eit bøneskriv frå Handelens Venner i Christiania om at Regjeringa så snøgt råd var måtte få i stand ei lov om handelsrett og firmaregister. Foreininga hadde alt laga eit utkast til lov om firmaregister. I det velinformerte skrivet frå Handelens Venner er systemkrisa aksjelova skulle løyse, alt klart definert. At det snøgt hadde utvikla seg eit eige internasjonalt økonomisk rettsområde, som kravde koordinering av lovgjevinga mellom dei nordiske landa. At den gamle personkunnskapen heller ikkje her til lands dugde som erstatning for skriven lov i forretningslivet: «Heraf er Mand og Mand imellem opstaaet en skadelig Uklarhed og Utryghed, og det er indlysende, at denne Tilstand vil forværre sig, eftersom Forholdene blive større og følgelig mindre gjennemsiktige, og Lovgivningens Ufuldkommenhed blive mere bekjendt» (Stortingsforhandlinger 1869, O.Prp. Nr. 38: 3).
8William Gladstone leidde lovkommisjonen som skulle undersøkje og dra lærdom frå dei to tidlegare aksjespekulasjonsboblene i jarnbaneselskap i 1825 og 1836 etter at forbodet mot uprivilegerte aksjeselskap, den såkalla «Bubble-Act» frå 1720, var oppheva i 1825. Motivet åt Gladstone var ikkje å forby skipinga av aksjeselskap eller å oppheve det marknadsliberale prinsippet om laissez faire, men å gje investoren sikker informasjon i eit offentleg firmaregister. Den veldige og breie investeringa i og omsetjinga av aksjar i jarnbaneselskap i Storbritannia på denne tida utvikla aksjeretten i stadig meir systemisk og formelt rasjonell retning. Lovene og dei mange rettsavgjerdene som fylgde etter lova av 1844, knesette fullt ut prinsippet om at selskapet er ein juridisk person skild frå medlemene, og at aksjen er ein omsetjeleg eigedomsgjenstand. Parallelt med dette blei det etablert ei mengd nye børsar og medieorgan til å overvake aksjemarknaden. Sjå Kostal 1994: 25; Ireland, Grigg-Spall & Kelly 1987: 150–159.
9Grytten 2014: 156; Sejersted 1993: 30, 172.
10Platou 1933: 83, 140.
11«Alle Contracter som frivilligen giøris af dennem, der ere Myndige, og komne til deris Lavalder, være sig Kiøb, Sal, Gave, Mageskifte, Pant, Laan, Leje, Forpligter, Forløfter og andet ved hvad Navn det nævnis kand, som ikke er imod Loven, eller Ærbarhed, skulle holdis i alle deris Ord og Puncter, saasom de indgangne ere» (Norske Lov 1687, § 5-1-2. Lovdata https://lovdata.no/lov/1687-04-15).
12Hodne & Grytten 2000: 138.
13Sejersted 1965: 119.
14«Alle og Enhver forbydes derved, enten at udgive eller imodtage nogen saadan Vexelobligation eller Transport derpaa, i hvilken enten Datum eller Kreditors Navn er ladet in blanco» (Mejlænder 1872: 159. 14 Mai 1754. Frd. ang. Straf for den der enten give Umyndige og Mindreaarige ulovlig Kredit eller oppebære ubillig aager og Rente. Punkt 4).
15Knutsen 1994: 4.
16Personleg «forretnings-ære» kunne gå på tvers av aksjelova hjå det norske næringsborgarskapet. Sogner 2002: 246.
17Det var «en kompakt mur av ensidig standsinteresse alliert med dyp ukyndighed», var karakteristikken åt jusprofessor Augdahl av motstanden mot aksjelova i Stortinget. Augdahl 1926: 30; Villars-Dahl 1983: 5.
18Stortingsforhandlinger 1857, O. Prp. Nr. 41: 4.
19Norsk Retstidende 1866: 677; 1867: 125; 1867: 657; 1868: 249; 1868: 578.
20Firmaet «Peder Cappelens Enke» førte vidare forretningane til Peder Juel von Cappelen (1763–1837). Det var ein del av buet til John Collett Bredesen og Jørgen Cappelen Omsted under den såkalla Opplands-krisa i 1857.
21Han disputerte for doktorgraden 18. desember 1876 over same tema, ei avhandling han vann «Hs. Kgl. Høihed Kronprindsens Guldmedaille» for (Platou 1875).
22«Handelsretten er efter sit Væsen international, Samfærdselen medfører med Nødvendighed, at nationale Eiendommeligheder afslibes» (Platou 1875: 2, 12).
23Lovkommissionen 1883: 56.
24Hunt 1936: 96.
25Djelic 2013: 601; Bryer 1997: 37; Loftus 2002: 95.
26Stortingsforhandlinger 1874, O. Nr. 70: 169.
27Beichmann 1890: 27, 33, 61 (§§§ 7, 8, 19).
28Stortingsforhandlinger 1900/1901, O. Prp. Nr. 28: 40–57.
29Stortingsforhandlinger 1902/1903, Forhandlinger i Odelstinget (Nr. 58): 488.
30Stortingsforhandlinger 1904/1905, Forhandlinger i Odelstinget (Nr. 73): 583.
31Knutsen & Ecklund 2000: 52.
32Stortingsforhandlinger 1910b, Sanktion: 114; Villars-Dahl 1983: 7.
33I tillegg til 13 obligasjonar blei det notert 23 aksjar fordelte på Noregs Bank, jarnbaneselskap, bankar, forsikringsselskap, Søndefjeldske Dampskibselskab og Kristiania Sporveiselskap. Kili 1996: 7.
34Ramm 1969: 72.
35Ramm 1969: 74 (mi uth.).
36Justisminister Søren Tobias Årstad (1881–1928). Stortingsforhandlinger 1902/1903, Forhandlinger i Lagtinget (Nr. 14): 107.
37Hannah 2015: 558.
38Brautaset et al. 2019: 91.
39Kili 1996: 98.
40«Ogsaa av hensyn til vore forretningsforbindelser med utlandet maa istandbringelsen av lovregler angaaende aktieselskaper ansees ønskelig, idet man bl.a. har hat eksempler paa, at der i den utenlandske fagpresse har været advaret mot norske foretagender paa grund av at Norge mangler lovregler på heromhandlende omraade» (Stortingsforhandlinger 1910b, O. Prp. Nr. 5: 3).
41Stortingsforhandlinger 1913, O. Prp. Nr. 29: 4.
42Knutsen 1995: 71.
43Skånland 1967: 115; Kili 1996: 71.
44Kili 1996: 72, 100.
45Brautaset et al. 2019: 99, 111.
46Brøgger 1932: 71, 91.
47Knutsen 1990: 20.
48Brøgger 1932: 79.
49Stortingsforhandlinger 1916a, Dokument nr. 5. Gjenpart av skrivelse fra Norges Rederforbund til Justisdepartementet, datert 24de Januar 1916: 2.
50Stortingsforhandlinger 1916b, O. Prp. Nr. 5, og Stortingsforhandlinger 1916c, O. Prp. Nr. 62: 686.
51Stortingsforhandlinger 1920, O. Prp. Nr. 57: 1–17.
52Kili 1996: 135–138.
53Kili 1996: 157.
54«Troen på at staten nå hadde kontroll over den økonomiske utviklingen, at den kunne drive en næringspolitikk som var bedre enn den en mer markedsbasert økonomi ville realisere, og at den var i stand til å bekjempe økonomiske kriser og nedgangstider, var sterkere i Norge enn i de fleste, kanskje alle andre vestlige land» (Lie 2012: 99).
55«Den fascinerende fremmedheten ved et fast utvalg sammensatt av politikere, byråkrater og etatsdirektører som ga konfidensielle faglige råd direkte til regjeringen i utarbeidelsen av den løpende økonomiske politikken, ligger nettopp i dette: De satt som representanter for den fremste sosialøkonomiske ekspertisen i en tid da fag var fag og politikk var politikk» (Lie & Venneslan 2010: 480).
56«Denne rollefordeling mellom aksjeloven, som en lov som i stor utstrekning gjelder organisatoriske spørsmål, og en nærings- og vernelovgivning som regulerer selve virksomheten er en praktisk nødvendighet» (Stortingsforhandlinger 1974, O. Prp. Nr. 19: 18).
57Knutsen 1995: 18, 46.
58Brautaset et al. 2019: 174.
59Lie & Venneslan 2010: 255, 296, 300.
60Brautaset et al. 2019: 211, 213.
61Knutsen 2014: 251.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon