Reformasjonen i nytt lys er ei mangfaldig bok – nett som reformasjonen sjølv. Boka har både oversiktlege grunnforteljingar og interessante djupdykk, så her er noko både for den som treng standardreferansar og nye utfordringar. I tillegg til ein grundig gjennomgang av dei mest sentrale hendingsforløpa på 1500-talet, er boka plassert innanfor rammene av verknadshistorie og resepsjonshistorie, noko som har opptatt reformasjonsforskinga mykje dei siste åra – gjerne samanfatta i omgrepet «den lange reformasjonen».

Boka har åtte kapittel, signert fleire av dei mest sentrale reformasjonsforskarane våre, med Tarald Rasmussen og Ola Tjørhom i spissen som redaktørar og forfattarar av to kapittel kvar. Rasmussen sitt kapittel 1, «En grunnfortelling om reformasjonen i Tyskland», er eit innhaldsrikt startpunkt for reformasjonsforståing. Han set Luther og den tidlege reformasjonen inn i ein teologisk og breiare idéhistorisk samanheng, med straumdraga i seinmellomalderen og renessansen som viktig bakteppe, og han er særleg god til å få fram den indre splittinga og vidare utviklinga av dei ulike protestantiske retningane. Rasmussen går i rette med oppfatninga om at reformasjonen var ein ny start, som ein kontrast til mellomalderen. Det er heller slik at forholda blir lagde til rette for at ei «utvikling fra middelalderen kan følges opp og gjennomføres atskillig mer konsekvent og radikalt» (s. 20). Skal ein ha éi fortetta framstilling av kva reformasjonen i utgangspunktet handla om, og kva for politiske og sosiale rammer han skreid fram innanfor i dei tyske områda, er dette kapittelet eit godt alternativ som står på eigne bein.

Kapittel 2 og 3 er signerte Ola Tjørhom og tek først for seg arbeidet med og utviklinga etter Den augsburgske bekjenninga (CA) frå 1530, før han ser på reaksjonane frå pavekyrkja og den såkalla motreformasjonen. Kapittelet om CA gjev ei god og grundig innføring i kva dette mest sentrale bekjenningsskriftet inneheld. I tillegg får han på ein klargjerande og spennande måte fram motsetningane fram mot og under riksdagen i Augsburg, både mellom katolikkane og dei ulike protestantiske rørslene, og ikkje minst spenningane innom dei siste. Han gjev også god plass til «den fredsæle humanisten» Philipp Melanchthon, som med si openheit – både overfor katolikkar og seinare kalvinistar – prøvde å samle og foreine. Og han syner at det kunne ha gått annleis, splittinga kunne ha vore unngått (det var jo difor keisar Karl V innkalla til denne riksdagen, som eitt av mange forsøk på å samle kyrkja igjen). Den teologiske viljen var der, meiner Tjørhom, men ikkje den politiske, «fordi enhetsperspektivet etter hvert smuldret bort og ble fortrengt av økende strid» (s. 64).

Også i kapittelet om motreformasjonen, der han først drøftar oppkomsten og bruken av sjølve omgrepet (teke i bruk først av protestantiske aktørar på 1700-talet), syner Tjørhom korleis det kunne ha gått annleis om dei mange røystene som ønskte reform innanfor pavekyrkja hadde vunne fram. Trass i ei teologisk og åndeleg fornying som til dømes jesuittane og karmelittane stod for, tapte reformframlegga på konsila for reformbremsande pavar. «Paveembetet gikk seirende ut av kampen om den interne kirkemakten», og den katolske kyrkja konsoliderte seg internt og forskansa seg eksternt (s. 89, 103). Og i motsetning til den ofte summariske og overflatiske behandlinga av motreformasjonen i norske framstillingar, får me her ein konkret gjennomgang av dei viktigaste teologiske punkta i Trient-konsilet si avvising av luthersk teologi.

Tjørhom tek somme gonger tydeleg stilling til det han skriv om: «Uansett hvordan en stiller seg til Philipp Melanchthons tilnærming til reformert teologi, utgjør Augustanas fordømmelser av den radikale reformasjonen et problem. […] Behovet for å rydde opp her er åpenbart. Etter mitt syn er dette like viktig som 1970- og 80-tallets dialog om en katolsk ‘anerkjennelse’ av CA» (s. 57). Men kritikken hans går alle vegar, og Tjørhom, som sjølv har konvertert til katolisismen, men verkar vera ein svært pavekyrkjeleg kritisk konvertitt, er ikkje redd for å flagge kva han meiner er feil og manglar hjå både den katolske og den lutherske kyrkja – både i dag og dei 500 siste åra: «Spenningene mellom ekspansiv nasjonal ideologi og bakstreversk kirkelig teologi bidro til at en presset kirke henga seg til forskansningspolitikk med økende sekteriske innslag. Denne politikken ble toneangivende helt fram til Det andre vatikankonsil (1962–65)» (s. 89–90).

Rasmussen sitt kapittel 4 om reformasjonen i Norden er ein overgang i boka mellom dei tyske og kontinentale «grunnforteljingane», til dømet Noreg i kapittel 5–8. Det er ein god inngang til å forstå dei politiske utfordringane med reformasjonsinnføringa i Noreg: koplinga mellom kongens overtaking av den norske katolske kyrkja og danskekongen si overtaking av den norske mellomalderstaten. I tillegg speglar kapittelet utviklinga i Danmark og Noreg mot den lange reformasjonsinnføringa i Sverige, og får fram nokre av dei svært interessante skilnadane i nordisk reformasjonshistorie. Han kunne gjerne tydelegare drøfta Noreg sin plass i spennet mellom Danmark og Sverige. Kapittelet som heilskap haltar også noko, sidan det vesle som står om Finland og Island berre blir for fotnotar å rekne. Kapittelet kunne med fordel anten reindyrka tilhøvet Danmark, Noreg og Sverige, eller hatt eit breiare og meir jambyrdig blikk for heile Norden.

Ved første augnekast gjev ikkje kapitteltitlane til Arne Bugge Amundsen bod om kva som er i vente. Dei heiter «Reformasjonen og ritualene» og «Reformasjonen og kulturlandskapet». Titlane er absolutt dekkjande for det kulturhistorikar Amundsen skriv om, men dei tilslører også på eit vis at dei er gode generelle og allmenne innføringar i det som rett og slett er reformasjonsinnføringa i praksis. Korleis og av kven vart reformasjonen innført i bygd og by, og ikkje minst korleis vart dei reformatoriske innføringane mottekne hjå alt folket? Kva vart heilt avskaffa og kva vart vidareført, kva vart omdanna og omfortolka? Me har magert skriftleg kjeldetilfang som gjer det vanskeleg å svara tydeleg på mange av desse spørsmåla. Men dei to kapitla til Amundsen er framifrå framstillingar som ved hjelp av andre immaterielle og materielle kjelder systematiserer og analyserer seg gjennom det som må ha vore ulike type kulturmøte – av meir og mindre radikal karakter – utover 1500-talet. Særleg elegant er Amundsen ved å heile tida flette saman i teksten endringar og forordningar vedtekne på toppnivå, og kople dette til korleis det kan ha fått utslag for alt frå økonomiske vilkår for kyrkjene til praksisar som helgenkult og mentale førestillingar om døden. Mykje av stoffet i det første kapittelet til Amundsen er presentert i velkjende rammer, medan analysen hans i det andre kapittelet – om korleis reformasjonen endra kulturlandskapet, både mentalt og fysisk, innomhus og utomhus, i urbane og rurale strok – opnar opp for spennande vidare reformasjonsforsking, særleg med regionale perspektiv. Eit springande spørsmål er rett og slett om verda vart større eller mindre med reformasjonen? Ifølgje Amundsen vart i alle fall det «kirkelige og religiøse kulturlandskapet på mange måter vendt ‘innover’» (s. 166).

I kapittel 7 peikar Aud V. Tønnessen på det same poenget, når ho går i djupna på fattigomsorga frå reformasjonen og fram til slutten av 1800-talet. Ho syner korleis heimstad blir viktig for å regulere fattighjelp gjennom heile perioden, og ho drøftar korleis den veksande spenninga mellom privat og offentleg fattigomsorg på 1800-talet har røter attende til Luther sine eigne tekstar. Han var mellom dei som omtalte tiggarproblemet og for alvor drog opp skiljet mellom verdig og uverdig trengande, og reformasjonen vart starten på det systemet som etter kvart kom på plass med regulering, kontroll og overvaking der ein høyrde til. Dette i motsetning til det Tønnessen karakteriserer som den «vilkårligheten som hersket i senmiddelalderens katolske system» (s. 209) der fattigomsorg var knytt til botssakramentet, og det å hjelpe fattige med fromme gåver var knytt til ein frelsesøkonomi, der individa først og fremst bidrog for «å styrke egen tro og frelse» (s. 196). Sidan Tønnessen skisserer eit så tydeleg teologisk skilje ved reformasjonen når det gjeld fattigomsorg, kunne det ha vore interessant også å ha inkludert tienda i analysen. I Noreg vart denne delt i fire før reformasjonen, mot ei tredeling i Danmark – ei tredeling danskekongen prøver innføre i Noreg etter reformasjonen, til stor motstand frå bøndene. Den fjerdedelen nordmennene var vane med, den såkalla bondeluten, skulle nettopp gå til dei fattige i soknet. Spørsmålet er difor om den sterke tredelingsmotstanden hadde å gjera med det sosiale nettverket – i ei fellesskapsløysing – som vart borte, eller om det var andre årsaker, til dømes at dei var vane med å ha lokal sjølvråderett over denne bondeluten. Det er eitt av fleire døme på at det spreiddbygde Noreg og det relativt sett meir urbaniserte Danmark, med stuttare avstand frå landsby til landsby, hadde ulike strukturelle utfordringar med å tilpasse seg reformasjonskonganes lutherdom i praksis.

Det siste kapittelet er eit nybrottsarbeid og eit kjærkome bidrag til forståinga av korleis reformasjonen er fortald og brukt i grunnskulen. Hallgeir Elstad har teke for seg framstillinga av reformasjonen i historieskulebøker på 1800- og 1900-talet. Han syner korleis reformasjonen gjennomgåande har hatt liten plass, sidan han ikkje har passa inn i den nasjonsbyggande historieskrivinga. Heller ikkje Luther har difor vorte utsett for nemneverdig interesse frå historikarane, som har overlate til teologar og kyrkjehistorikarar å formidle dei religiøse sidene og dei kulturhistoriske følgjene av reformasjonen. Og for dei har det vore viktig å stadfeste Noreg som luthersk og framheve det positive ved reformasjonen, som nødvendig og rett, noko som følgjeleg har synt att i skulebøkene – særleg leseboka og verdshistoria. I dei eldste bøkene var det biografien til Luther og hans heltemodige og rakrygga kamp mot overmakta som vart utbrodert, medan i nyare framstillingar er biografidelen tona ned – og vorte meir nyansert – og fleire kritiske perspektiv har fått plass. Men heile vegen er Luther i den tyske reformasjonen mykje av ei positiv forteljing i norske lærebøker, medan den dansk-norske reformasjonen motsett er prega av forfallsdimensjonen, sjølvstendetapet og den danske overmakta. Såleis, seier Elstad, «demonstrerer lærebokforfattarane dilemmaet til norske historikarar og norsk historieskriving» (s. 238). Begge sider, om ein kan kalle det det, den konfesjonelle Luther-positive historieskrivinga og den nasjonale nedgangshistorieskrivinga i norske lærebøker, har såleis vore med på å sementere og verke konserverande på historietolkinga og haldningar i folket.

Reformasjonen i nytt lys er korkje ei artikkelsamling eller ein monografi. Det er ei bok med eit heilskapleg siktemål: å kaste lys over ei brei reformasjonshistorie, men med ulike forfattarar med ulike stemmer – til dels svært nærverande i teksten. Det er forfriskande. Det eg derimot stussar litt på, boka sett under eitt, er kvifor dei ulike djupdykka i kapitla 5, 6 og særleg 7 er med – i staden for andre mogelege sider ved reformasjonsverknadane. Dette er ikkje ein kritikk mot kapitla i seg sjølve, men meir eit redaksjonelt spørsmål til kvifor nett dette utvalet.

Likeeins kan ein spørja om den faglege samansetjinga av forfattarane. Innleiingsvis skriv redaktørane at boka har målsetjing om å «fortelle en bred historie om reformasjonen og vise at den berører langt mer enn bare teologi og kirkepolitikk». Vel og bra. Men kvifor bidreg då ingen meir allment orienterte historikarar? Alle forfattarane er utdanna teologar, sjølv om Amundsen er professor i kulturhistorie. No skal det seiast at noko av det mest positive med reformasjonsforskinga dei siste åra er at tradisjonelle faglege skilje og institusjonell arbeidsfordeling er i ferd med å bli overskride. Det er ikkje berre allmennhistorikarar som kan skrive politisk historie eller teologar som har hevd på å skrive kyrkjehistorie. Likevel kan det innvendast som ein mangel ved boka at ikkje fleire politiske, juridiske og økonomiske sider ved reformasjonsforløpet i Danmark og særleg Noreg kjem meir systematisk fram.

Ei anna innvending – kanskje typisk frå historikarhald – er mangelen på referansar til primærkjelder. Kor finn ein til dømes dei sentrale reformasjonsdokumenta som handfestinga til Kristian III og reformasjonsrecessen frå 30. oktober 1536, og ikkje minst kyrkjeordinansen frå 1537 – og dei seinare utgåvene? Det kunne godt vore med ei bok som dette, som også vender seg til studentar og andre som skal arbeide seg inn i emnet. Og kanskje ville ein historikar med på laget ha vore kritisk til å bruke «Tyskland» (som signaliserer éin stat) (s. 11) og «nasjoner» (i forståinga statar) om 1500-talet (s. 89). Og er det verkeleg slik at Olav Engelbrektsson i norsk nasjonal historieskriving «gjerne [har] framstått som helten i reformasjonshistorien», slik Rasmussen hevdar (s. 130)?

2017 har kasta nytt lys over reformasjonen. Det har vore eit produktivt år, med til dels stort potensial for ulike posisjonar og meiningsbryting – både for forsking og formidling om reformasjonen, og nyansar og refleksjonar om korleis dei påfølgjande 500 åra har prega oss fram til i dag. Reformasjonen i nytt lys er eit godt bidrag i alt dette. Det nye i boka er ikkje først og fremst ny grunnforsking – sjølv om det er noko av dét også – men særleg viljen til å gå utover trongare teologifaglege rammer og sjå ikkje berre på den lange reformasjonen, men også den breie reformasjonen. Boka er nyttig og verdifull både for studentar og for vidare forsking.