Positivismekritikken øydela idealet om objektiv historieskriving, hevdar Tor Egil Førland, og dermed har vi ingen argument mot «høyrepolitikernes krav om at historikerne må ta stilling til rett og galt.»1 Til dette er det i alle fall to ting å seie: For det fyrste leidde ikkje seriøs positivismekritikk til at objektivitetsidealet blei utdrive, men til at det blei omformulert, meir reflektert og mindre objektivistisk. Noka tilbakevending til eit stadium der data/fakta og teori/tolking kan skiljast klart, slik Førland ser ut til å ynskje, er ikkje lenger mogeleg. For det andre: Meiner Førland at vi skal ta høgreretorikken om å velje mellom rett og gale alvorleg? Kva skulle vi i så fall velje? Rett eller gale? Eg for min del ville nok gått for det rette. Ville eg då ha kasta objektivitetsidealet over bord? Eller meiner Førland vi må gjeninnføre skiljet mellom fakta og teori for å sleppe å ta stilling til om for eksempel massemord, som det her er tale om, er rett eller gale? Må vi bli vitskapsteoretiske analfabetar for å bli moralsk ansvarlege?

Og korleis er det mogeleg å ende opp med slike problemstillingar? Det er ikkje lett å forstå, men ein stad der Førland i alle fall sporar av, er der han introduserer filosofisk hermeneutikk. Moderne hermeneutikk, seier Førland, «betoner hvordan man aldri kan løsrive seg fra egen forståelseshorisont – hvilket inkluderer ens egne normer». Og dermed, held han fram, har Gadamer, i samspel med Søren Kierkegaard og Hans Skjervheim, spelt Fogh Rasmussen fri framfor ope mål: «Det er dette valget mellom rett og galt som Fogh Rasmussen insisterer på at vi må ta».2 Men er det verkeleg ein slik samanheng mellom hermeneutikk, eksistensialisme, analytisk filosofi og høgrepropagandistisk historie?

Ifølgje Førland meiner den høgre-liberale historikaren Bent Jensen at ei «realistisk» beskriving av det sovjetiske systemet og den sovjetiske leiarskapen er slik: «En samling formørkede og klaustrofobiske mænd, hvis afsindige livssyn og verdensopfattelse var hele motoren i Den Kolde Krig.»3 Altså totalitarismeteorien in absurdum. Dette er ikkje lenger ei vitskapleg interessant oppfatning, men ho finst. Er det då hermeneutikkens lære at det ikkje er noko å gjere med slike fordomar? At historikarar som har dei, må få lov til å ha dei, tolke «fakta» med dette som utgangspunkt og få utgangspunktet stadfesta? Sjølvsagt er det ikkje slik. Kva skulle vi då med humaniora, og kvifor skulle Gadamer skrive ei tjukk bok til forsvar for noko så meiningslaust? Poenget til Gadamer er at fordomar – før-forståing av eitt eller anna slag, vag eller artikulert – er nødvendig for at forståing i det heile skal vere mogeleg. Fordomar er heller ikkje noko reint notidig, men verknadshistoriske produkt og noko som derfor alt i utgangspunktet gjer oss til del av den historia vi skal utforske. Historia finst ikkje berre på «objektplassen», men også alltid alt på «subjektplassen» – og det er derfor objektivistiske oppfatningar av objektivitet, tanken om at vi skulle kunne stå fordomslause utanfor historia og redusere henne til ei samling fakta, ikkje kan vere utgangspunktet for refleksjonar om objektivitet i humanvitskapane.

Men at vi har fordomar, er ikkje det same som at vi skal eller treng å bli ståande fast i dei. Det er dette historievitskap kan yte: å gjere oss meir medvitne om fordomane våre, å setje oss i stand til å reflektere over dei, revidere dei eller forkaste dei. Derfor har forståing alltid ein negativ karakter; det er ei erfaring med kor lite eller kor inadekvat vi forstod. Derfor inneber forståing også alltid ei endring av «forståingshorisonten», eller med Gadamers ord: Å forstå noko, er alltid å forstå annleis. Ei undersøking som berre verifiserer eller falsifiserer ein hypotese, er banal. Vi har ikkje lært noko før vi innser at våre opphavlege problemstillingar og «hypotesar» var feilformulerte, inadekvate eller misvisande.

Det noverande høgreradikale kravet om å ta stilling til «rett og gale» kokar ned til eit pålegg om å bli frontkjemparar for nokre essensialiserte «vestlege verdiar» – som fungerer betre di mindre konkretiserte og gjennomtenkte dei er – og skrive om den evige kampen mellom desse verdiane og alle som til alle tider har truga dei. Tradisjonelt har denne historia starta rundt 500 f.Kr. med kampen mellom dei greske bystatane og persarane. I dag fører vi «krig mot terror». Historie av dette slaget har alltid den same bodskapen: den lærer oss kor gode vi er og kor forferdelege dei andre er.

Kva er det som i motsetning til slik «forsking» gjer t.d. Christopher Brownings Ordinary Men. Reserve police battalion 101 and the final solution in Poland (1992) til eit stort historieverk? Det er at han ikkje gjer det så lett for oss å distansere oss frå ugjerningane han skildrar. Han gjer dei ikkje til noko reint fortidig, reint nazistisk eller reint tysk. Han skildrar ikkje formørka, avsindige menn, men noko langt meir urovekkjande og uhyggeleg: Heilt vanlege menn som på kort tid, og med noko som kan passere som aktverdige motiv («skulle eg svikte kameratane mine og overlate til dei å gjere heile denne forferdelege jobben») blei forvandla til massemordarar. Det er slik historieskriving er på sitt beste: objektiv, detaljert, konkret skildring som ikkje let oss att i sjølvtilfreds ro med «normene» og «verdiane» våre, men spør kva dei er verdt og kva dei betyr i ekstreme situasjonar, situasjonar vi må håpe vi aldri havnar i. Og tenkjer vi med utgangspunkt i slik historieskriving, er det ingen grunn til at vi skal måtte velje mellom politisk propaganda og vitskapsteoretisk naivitet.