I Historisk tidsskrift nr. 4/2010 går Tor Egil Førland, professor ved IAKH ved Universitetet i Oslo, inn på eit viktig tema i samfunnsfagleg diskusjon: Forholdet mellom politikk og vitskap. Artikkelen er basert på følgjande utgangstesar, slik eg les den. Det kom eit fundamentalt omslag i historiefaget på 1970-talet ved gjennomslag for den nye positivismekritikken, og i vårt fag vart dette basisen for eit vedvarande venstrepolitisk hegemoni. Dette har ført til ei politisering av historievitskapen som slår kontra for den venstrehegemoniske posisjonen når dei ideologiske konjunkturane nå har snudd og det viser seg at politisert historieskriving kan brukast som våpen mot venstrefløya sjølv. Då finn dei venstreorienterte historikarane det opportunt å snu på flisa, og forsvarer seg mot den nye høgreoffensiven ved å gå tilbake til den objektivismen dei sjølv tok eit oppgjer med i si tid. Desse tesane meiner han å finna belegg for i den nye danske kaldkrigsdebatten. Problemet er bare at kjeldegrunnlaget for dei friske tesane i beste fall er syltynt og at artikkelen er gjennomgåande inkonsistent.

Venstresidehegemoni?

Førland meiner altså at det har vore eit eintydig venstresidehegemoni i norsk historieforsking. «Historikerne ikke bare kunne, men burde høre til på venstresiden. Til nød kunne de høre hjemme på venstresiden av Venstre», skriv han – og så nemner han høgrehistorikaren Francis Sejersted som eitt av få unnatak. Han viser bare til to kjelder til ei slik oppfatning. Den eine er eigenobservasjon («Enhver som har vært til stede ved politiske diskusjoner rundt norske historikerlunsjbord, tør ha lagt merke til at høyresidens stemmer ikke høres i koret», note 25, s. 529). Den andre er ei gransking av forfattarar av lærebøker i verdshistorie for vidaregåande skole, gjort av Frode Lingjerdet i ei fagdidaktisk hovudfagsoppgåve. Om funna her skriv Førland i note 25: «Da Frode Lindgjerdet spurte norske verdenshistorielærebokforfattere på 1990-tallet om deres politiske sympatier, svarte to tredeler SV». Lindgjerde skriv rett nok at 67 prosent av dei som ga ut lærebøker på 1990-talet, opplyste at dei var medlemmer av eller stemte SV.1 Går ein til appendikset der empirien bak desse tala blir presentert, vil ein sjå at det dreiar seg om fem lærebokforfattarar i alt, tre av desse oppga at dei rekna seg som SV-arar (tre femtedelar).2 Når Førland skriv at «Lindgjerdets utvalg er selvsagt snevert», taler vi såleis om eit understatement – særleg når dette er det einaste empiriske belegget for nærast total venstresidedominans i faget som heilskap (ved sida av Førland sine eigne lunsjsamtalar).

Det må presiserast at eg her ikkje karikerer Førland si framstilling på dette punktet. Det er bare desse to kjeldene, observasjonar ved lunsjbordet og Lindgjerdet si avhandling, det blir vist til som grunnlag for påstanden ovanfor om overveldande venstresidedominans. Eg må presisera dette, fordi denne sida ved Førland sin artikkel har blitt gjenstand for ei viss mediemerksemd.3 Nå er det ikkje krystallklart kven som blir omfatta av Førlands venstresideomgrep. Når han skriv at «de til nød kunne høre til venstresiden av Venstre», kan det tolkast som at det omfattar venstresida i brei forstand, dvs. frå mellompartia og utover, inklusive personar med affinitet til Arbeidarpartiet. I ein slik forstand har det vore venstresidedominans blant faghistorikarar gjennom heile det 20. århundret. Men i ein annan samanheng (s. 40) knyter han venstresideomgrepet til «grunnleggende ideologisk sympati for sosialismen», og då lenar han seg mot eit meir konvensjonelt venstresideomgrep, dvs. dei som ligg til venstre for sentrum i Arbeidarpartiet. Ut frå samanhengen elles, blant anna at han knyter venstreside og positivismekritikk saman, tolkar eg han slik at han opererer med eit slikt konvensjonelt venstresideomgrep.

På same impresjonistiske grunnlag som Førland sjølv baserer seg på, vil eg nøya meg med å seia meg usamd i Førland si vurdering (basert på tallause lunsjdiskusjonar både her og der). Om det skulle vera ein overrepresentasjon av venstreorienterte blant norske historikarar, er det i alle høve ikkje ein slik overveldande dominans som Førland postulerer. Spørsmålet om kor viktig den politiske fordelinga blant historikarane er for historieskriving og -forsking, er likevel først og fremst avhengig av korleis ein vurderer forholdet mellom politikk og vitskap. Det er først ved at ein kan påvisa ein direkte samanheng mellom politiske og historiefaglege haldningar, at spørsmålet om historikaren sin politiske bakgrunn blir verkeleg interessant. Og då er vi framme ved Førlands drøfting av antipositivisme og objektivisme. Det er særleg her problema viser seg.

Kva slags positivismekritikk?

Førland skaper eit bilete av eit fullstendig gjennomslag for positivismekritikk i norsk historievitskap. Han skriv at «positivismekritikken fordrev idealet om objektiv historieskriving» (s. 521), at idealet vart «engasjert historieskriving» der forfattaren stod fram med sine politiske sympatiar (s. 524). Nå vart det rekna som mistenkeleg å ikkje tona flagg, mens det tidlegare vart rekna som uhøyrt å gjera det (s. 525). Heller ikkje her gir han noko form for dokumentasjon eller døme. Eg har ikkje lagt merke til at det har vore ein påfallande trong blant norske historikarar for å posera med sine politiske oppfatningar i faglege arbeid, anna enn som saksopplysning i nokre tilfelle når bakgrunnen for val av tema skal presenterast.4 I historiefaget, som i andre fag, vart dessutan positivismekritikken særleg ei venstresidesak, meiner Førland (s. 529, 543). Dessverre er det empiriske belegget også for denne siste påstanden tynn. Dei einaste døma frå norsk historievitskap som han nemner på dette punktet, er ein artikkel av filosofistudenten Harald Berntsen i Syn og Segn 1969 og ein av stipendiat Åsmund Egge i Historisk tidsskrift 1974, begge tilhøyrande venstresidas venstrefløy. Verken dei sjølve eller samtida oppfatta desse som representative for norsk historieforsking på nokon måte.

Problemet er å finna Førland sin målestokk for måling av antipositivisme. Han svingar i definisjonen frå moderat ikkje-objektivisme til meir ytterleggåande relativisme. Ein moderat positivismekritisk versjon kan vera å meina at historikarane ikkje går føresetnadslause inn i kjeldene. Det ligg føringar for val og tolkingar av kjelder som gjeld både historieteori, samfunnsmessig kontekst og individuelle føresetnader som politiske haldningar og verdiar. Ein slik moderat versjon kan gjenfinnast også i Førland sin artikkel, når han skriv at det bare er «de aller mest teoretisk bevissløse historikerne som holder fast ved troen på at man kan ’oppløse seg selv’ og la kildene tale direkte; likeledes er det allmenn aksept av at ting kan fremtre forskjellig fra ulike perspektiver» (s. 524). I slike oppfatningar finn både den kritiske empiristen Ottar Dahl og den kritiske materialisten Knut Kjeldstadli kvarandre, dei to som sterkare enn nokre andre har forma den historiefaglege tenkinga til gårsdagens og dagens historiegenerasjon.

Førland nemner også ein meir vidtgåande variant, den ein kjenner frå somme tendensar frå den såkalla språklege vendinga – at empirien er teoriprodukt, ingenting er utanfor «teksten», som det heiter. Dersom det er ingenting utanfor forskaren si «situering», blir fagdebatt redusert til ideologisk kamp – eller løyser seg opp i slapp relativisme. Førland gir ingen døme på slike meir vidtgåande tolkingar, ut over ein visitt til sin kollega Erling Sandmo. Han vil knapt nok finna slike døme. I den internasjonale evalueringa av norsk historieforsking som vart lagt fram i 2008, er eitt av hovudfunna at norsk historieforsking i svært liten grad er påverka av kulturanalytiske tilnærmingar.5 Erling Sandmo sjølv ser ikkje på seg sjølv som representant for eit dominerande eller sentralt sjikt i norsk historieforsking. Han påviser med rette at norske historikarar har transformert teoriar frå den språklege vendinga til metodologi, trygt plassert innanfor realismens rammer, utan at den meir vidtgåande vitskapsteoretiske relativismen følgjer med, noko han for sin del beklagar.6

Som referert ovanfor, gir Førland uttrykk for ei oppfatning om forholdet mellom subjektive føresetnader og forsking som tilhøyrer det vitskapsteoretiske mainstream. Men i mangel av dokumentasjon på at meir radikale variantar av positivismekritikken har blitt hegemonisk innanfor historiefaget, går han til felts mot oppfatningar som det er vanskeleg å sjå skulle gå ut over dei rammene han sjølv avgrensar i sitatet ovanfor. Dette gjeld først og fremst spørsmålet om verdigrunnlaget for forsking, spørsmålet om verdinøytralitet er mogleg. Det er her utgangspunktet for artikkelen ligg, og då nærmar vi oss den danske kaldkrigsdebatten.

Verdi og vitskap

Ein av utgangstesane for Førland sin artikkel er at verdinøytralitet er mogleg og ønskeleg. Han formulerer rett nok ikkje dette eksplisitt, verdinøytralitetsstandpunktet blir kamuflert med ei instrumentell grunngiving. «Men uten objektivismen er det vanskelig å finne et forsvar mot eksistensfilosofenes og høyrepolitikernes krav om at historikerne må ta stilling til rett og galt», heiter det innleiingsvis (s. 521), og han avsluttar artikkelen slik, der han viser til at ein opnar for misbruk av historie dersom ein hevdar at verdiar er involvert i historieforskinga: «Har man derimot et mer empiristisk utangspunkt, og anser at data/fakta og beskrivelser i en forstand er mer primære enn teorier og tolkninger, vil det være historiefaglig håndverk og ikke politiske sympatier som er relevant for vurderingen av hvem som som skal forvalte landets fortid». Eg skriv ovanfor at Førland kamuflerer verdinøytralitetsstandpunktet sitt med instrumentell grunngiving. Det skriv eg fordi ei instrumentell grunngiving for eit vitskapsteoretisk standpunkt ein ikkje står inne for, er vitskapleg og intellektuelt uakseptabelt. Og eg reknar ikkje Førland som intellektuelt uredeleg.7

Det er altså erfaringane med den danske kaldkrigsdebatten som har inspirert Førland til å lansera dette verdinøytralitetsprogrammet. Og den er skremmande nok. Det har oppstått ein symbiose mellom enkelte forskarar med ein klar politisk-ideologisk agenda, retta både mot dansk tryggingspolitikk under den kalde krigen og historikarane sine fortolkingar av denne, og sentrale politikarar med tidlegare statsminister Anders Fogh Rasmussen i spissen. Hovudaktøren på den historiefaglege sida i dette korstoget er Bent Jensen, som heile tida har hatt Jyllandsposten som talerøyr og dessutan blitt utstyrt av staten med eit eige kaldkrigssenter for å gi vitskapleg legitimitet til det historisk-politiske oppgjeret med «medløbere» under den kalde krigen og dei som i dag ikkje stiller opp i «krigen mot terror» på rette måten, alt sausa inn i demonisering av meiningsmotstandarar og enkle fiendebilete. Dette har blitt kjernen i den danske «kulturkampen». Ein del av dette er altså uhemma moralisme i vurderingane av historiske aktørar og av forskarar som vurderer historia annleis enn det som passar dette høgrepolitiske prosjektet.

I møtet med denne politiserte og offisielle historieoffensiven meiner altså Førland at dei danske mainstreamhistorikarane har kome på defensiven ved at dei ikkje kan gå til kjernen av problemet: politiseringa av vitskapen, legitimert gjennom år med hegemonisk antipositivisme, men må nøya seg med å påpeika «slurvete kildebruk, sjuskete referanser og manglende vilje til å sette seg inn i horisonten til studieobjektene» (s. 532), altså ein fagintern kritikk (s. 543). Nå viser Førland ingen stad at dei aktuelle historikarane på noko tidspunkt har stått for ein slik antipositivisme som han postulerer som hegemonisk. Det ser ut til at poenget er at dei ikkje avviser tilstrekkeleg klart og eintydig den oppfatninga at det ligg verdipremiss til grunn for forsking. Han refererer haldninga til tre historikarar som døme på det. Det gjeld Poul Villaume, sentral i den nye kaldkrigsdebatten i Danmark, som i ein artikkel hevdar at forsking er styrt av moralske verdipremiss, heilt i tråd med positivismekritikken. Samstundes sondrar han mellom moral og moralisme og mellom det å forstå fortidas aktørar og det å forsvara dei. «Dén måde at skrive historie på åbner fortiden og forståelsen for de åbne valgsituationer og usikkerheden om fremtiden, som fortidens aktører stod i». Førland siterer også eit par andre historikarar som representerer same fløyen i kaldkrigsdebatten. Det gjeld Torstein Borring Olesen som meiner at historikarane ikkje kan avgjera kva som var rett eller gal kaldkrigspolitikk, og Nikolaj Petersen som uttrykker i same debatt at det er eit ideal å oppnå intersubjektiv tolking som «er meningsfuld for fagfæller med andre verdigrundlag» (s. 538–39).

Desse posisjonane verkar fornuftige for dei fleste av oss. Dei baserer seg på at verdifri forsking ikkje er mogleg, men at det er eit relativt autonomt rom for vitskap utanfor politikken. Vitskap kan ikkje reduserast til politikk, vitskaplege diskusjonar er ikkje politisk kamp med andre våpen. Praktisk talt alle større historiedebattar her til lands har gått på kryss og tvers av aktørane sine politiske og ideologiske preferansar.8 Kulturen i faget er slik at ein nyttar og refererer til forskingslitteratur som er relevant for eigne problemstillingar, sjølv om ein kan vera usamd i perspektiv og tolkingar – altså at god forsking fører til at ein oppnår ei intersubjektiv tolking som «er meningfuld for fagfæller med andre verdigrundlag», som Petersen skriv.

Problemet for Førland ser rett og slett ut til å vera at han manglar sans for at det er rom for posisjonar mellom politisert og moralistisk historieforsking på den eine sida og naiv empirisme under verdinøytralitetens flagg på den andre. Dei resonnementa han sjølv nyttar for å visa problema den positivismekritiske haldninga reiser, viser dette til overmål. For å få dreis på argumentasjonen mot dei som meiner at det er implisitte verdiar i historieskrivinga, reiser han ei rekke spørsmål, som grensar mot stråmannsargumentasjon. Eitt av dei gjeld spørsmålet om ein vil «holde like sterkt ved kravet om intersubjektivitet på tvers av ulike verdigrunnlag dersom studieobjektet ikke er politikken overfor Sovjetunionen under den kalde krigen, men politikken overfor Nazi-Tyskland før og under verdenskrigen?» (s. 540). Kvifor i all verda skulle nokon meina at det skal stillast ulike krav til forskinga i dei to tilfella? Heller ikkje følgjande spørsmål bidrar til klargjering av kva Førland meiner: «Vil man akseptere et krav om at både nazister og antinazister skal kunne holde fremstillingen for sann og meningsfull?». Ja, dersom ein kan tenka seg ein nazist som vil lytta til god argumentasjon til dømes for at jødeutryddingane fann stad. Men då hadde truleg ikkje vedkomande vore nazist.

Slike meiningsforvirrande spørsmål blir så følgd opp med presentasjon av to tenkte «forsvarslinjer» mot Førlands implisitte påstand om ein dobbel standard i vurderinga av nazistar og kommunistar. Den eine går ut på at hevda at «naziregimet til Hitler var så uhyrlig at å sammenlikne Sovjetunionen med Det tredje riket er urimelig» (s. 541). Men diskusjonen om kor langt samanlikninga rekk og om det til dømes er fruktbart å operera med eit totalitarismeomgrep som er felles for desse statsformene, går ikkje på grader av «uhyrlighet», og det er heller ikkje «nær en historikerkonsensus» om at det er tilstrekkeleg likskap til at det er meiningsfult å subsumera dei under same omgrep.9 Den andre forsvarslinja skulle vera å hevda at historikarane si oppgåve «ikke er å dømme ut fra dagens etterpåkloke viten og normer, men å vise hvordan de historiske aktørene vurderte situasjonen ut fra sin viten og sine normer» (s. 541 f). Det er ikkje så lett å forstå kva som skulle vera problemet med eit slikt program, og lesaren av Førland sin artikkel må i alle høve få inntrykk av at det er det han sjølv står for. Men Førland skriv altså at det inneber «å skrive like empatisk om Hitler og Stalin som alle andre aktører» og at «Neville Chamberlains appeasement-politikk må behandles like forståelsesfullt og like lite fordømmende som Churchills motstand mot å forsøke å komme til en fredelig løsning med Hitler» (s. 542). Kven som meiner at ein skal skriva like «empatisk» om Hitler og Stalin som andre aktørar, og kven som skulle meina at ein skal «fordømme» den eine eller andre historiske aktøren, er uklart. Eg kjenner ingen. Kva skulle så vera problemet med denne «forsvarslinjen»? Svaret på det er at problema oppstår når denne forsvarslinja «kun kan omfatte aktører man er grunnleggende enig med, altså som har samme politiske grunnsyn som en selv» (s. 542). Førland gir ingen døme på kven som opererer med ei slik sondring, og han vil nok ikkje finna det heller. Det inneber likevel ikkje at det ikkje ligg verdipremiss til grunn for analysane.

Eg vil tilrå Førland å ikkje avfeia så lett dei ovanfor nemnde historikarane sine freistnader på å gå opp grensegangen mellom moral og moralisme. Kanskje W.I. Mommsen ikkje først og fremst er tvetydig, som Førland utlegg han som, men heller artikulerer ein slik nødvendig grensegang i sitatet på side 540: «It is not his (historikaren, m.m.) task to offer a moral evaluation of the case he describes, but rather to make sure that the case is presented to the public, and brought into public discourse, without neglecting the aspect of moral resonsibility involved». Og det er jo det det dreiar seg om, å leggja fram det historiske materialet på ein slik måte at dei moralske og politiske aspekta ved dei fenomena vi forskar på skal kunna diskuterast på eit meir opplyst grunnlag, der både aktørane sitt verdigrunnlag og den samfunnsmessige konteksten for handlingane deira kan bli sett i samanheng.

Problemet med posisjonen til Bent Jensen og hans epigonar er ikkje at dei meiner at historieskriving involverer moralske og politiske moment eller at dei er engasjert i samfunnsdebatten.10 Det er to andre forhold som er urovekkande. For det første at den har fått eit statleg stempel, nærast som offisiell historieskriving, med oppbakking frå statsministeren og eige kaldkrigssenter som portefølje. Det liknar jo unekteleg på tilstandar i regime som Jensen elles ikkje har så mykje til overs for. For det andre at Jensen nettopp ikkje opererer med eit skilje mellom politikk og vitskap, men opptrer som politisk moralist overfor dei historiske aktørane og dei historikarane som har andre tolkingar av kjeldene enn han sjølv. Diskusjonen om den danske «fotnotepolitikken» på 1980-talet er symptomatisk i så måte. Det er rett som Førland skriv, at Jensen sine kritikarar gir han kredit for mykje av den forskinga han har gjort, særleg at det ikkje var grunnlag for den frykta for sovjetiske reaksjonar på dansk vestvending som låg bak avskjermingspolitikken i høve til vestleg oppdemming. Men samstundes har dei vist at Jensen ikkje har vore villig til å sjå dette i lys av at samtidas aktørar ikkje hadde ettertidas høve til å sjå antagonisten i korta, at det var ulike analysar av karakteren til det sovjetiske regimet etter Stalins død – og det større biletet som handla om å dempa spenningsnivået i terrorbalansens tid.11

Spørsmålet om «kritisk dialog» eller «kompromisslaus oppdemming» var mest eigna til å svekka krigsfaren og stimulera liberalisering i aust, kan ikkje avgjerast på grunnlag av ein verdidebatt, det handlar om fagleg argumentasjon.12 Om det var tiårs oppdemming, forsterka av Reagan i første halvdel av 1980-talet, eller om det var følgjene av avspenningspolitikk og opning mot aust (den tyske Ost-politikken, Helsinki-prosessen) som ga gjennomslag for «1956-generasjonen» i Sovjetunionen i 1985, om det var strukturelle (samanbrot i sovjetøkonomien) eller individuelle (Gorbatsjov, Reagan) årsaker, må for historikarane avgjerast gjennom argumentasjon, basert på teori (aktør–struktur, kultur–politikk etc.) og empiri, ikkje gjennom «verdikamp» – sjølv om verdiar også er involvert.13

Kva meiner Førland?

Det er ein god idé bak artikkelen til Førland; diskutera den allmenne problematikken om forholdet mellom politikk og vitskap, moral og historie, med utgangspunkt i den danske kaldkrigsdebatten. Problemet er manglande dokumentasjon og konsistens i drøftinga. Det siste fører til at ein rett og slett lurer på kva Førland eigentleg meiner. Positivismekritikken har ført til subjektivisme, noko som har ført til at historikarane nå skriv i eg-form, påpeiker Førland, og når han har som prosjekt å gjenreisa objektivismen, skulle ein tru at han meiner det er eit problem. Men så skriv han altså i eg-form sjølv. Det er jo ein kuriositet. Langt verre er det at sjølve grunnprosjektet, rehabilitera verdinøytraliteten for å hindra misbruk av historievitskapen, også framstår som uklart. Han skriv til dømes at «[h]andlinger som ligger langt utenfor rammene av det vi anser som moralsk akseptabel atferd, blir vi nærmest nødt til å beskrive i et moralsk ladet språk. Og vi er nødt til å ta utgangspunkt i rammene for hva vi (og ikke våre studieobjekter) anser for moralsk akseptabel atferd». For å «kommunisere med lesere med andre moralske rammer» bør ein likevel skriva så klinisk og nøytralt som mogleg, men så vedgår han at «det er grenser for hvor mye som kan dekkes av en slik klinisk beskrivelse» (s. 545 f). Kvifor blir vi «nødt til å beskrive i et moralsk ladet språk», og kvifor er det grenser for kor klinisk ein kan skriva, dersom det er slik at verdinøytralitet er mogleg? Han skriv i ein note på side 529 at «en HIFO-undersøkelse av medlemmenes politiske ståsted hadde vært interessant». Kvifor det, når idealet er at politiske haldningar ikkje skal ha betydning for dei historiske analysane?

Endå meir pussig og uforståeleg, gitt hans postulerte prosjekt, er kva han skriv i note 52. Her finn han det underleg at ingen fann grunn til «å reagere på at den tidligere ledende ungkommunisten Åsmund Egge etter nitide kildestudier frikjente Stalin for medvirkning til mordet på moskvapartiets leder Kirov i 1934, i boka Kirov-gåten» – og samanliknar det med at ein tidlegare ungnazist «etter grundige arkivstudier frikjente NSDAP-ledelsen for medvirkning til Riksdagsbrannen i Berlin i 1933». Egge si bok diskuterer dei ulike kjeldene som er tilgjengeleg for studiet av bakgrunnen for dette drapet og finn altså at det av ulike grunnar truleg ikkje var initiert av Stalin (men at det i neste omgang vart brukt som grunnlag for den terrorbølgja som følgde (og som stilna i 1935, to år før «Den store terror»). Dette inngår i ein større fagdebatt, og i likskap med den nemnde Riksdagsbrannen, er det sannsynleggjort at dette ikkje var sett i verk frå toppen.14 Er dette dømet trekt fram for å visa kor gale det kan gå når ein ikkje skil mellom vitskap og politikk, eller meiner faktisk Førland at Egge sin bakgrunn i m-l-rørsla på 1970-talet er relevant for å vurdera argumentasjonen i denne boka, utgitt i 2010? I så fall burde det vore påvist. Og mangelen på døme og dokumentasjon er som nemnd gjennomgåande når det gjeld spørsmålet om faglege følgjer av den postulerte basis av venstresidehegemoni og positivismekritikk i norsk historieforsking.

Sluttord

Førland sine utgangstesar, slik eg har freista å reformulera dei innleiingsvis, saknar grunnlag: Det er ikkje slik at dei danske kaldkrigshistorikarane i møte med den høgrerevisjonistiske offensiven har valt objektivismen som forsvarsstrategi, etter at dei tidlegare stod på positivismekritikkens grunn.15 Dei aktuelle historikarane sin kritikk av Bent Jensen sin posisjon hadde nøyaktig same karakter av å vera internfagleg på 1980-talet som i dag, og det er ingenting som tyder på at dei i mellomtida har endra vitskapsteoretisk utgangspunkt. Han har heller ikkje klart å visa at positivismekritikken har fått slike utslag i Norge som han postulerer. Historikarane treng ikkje «objektivismen» for å gardera seg mot krav om å «ta stilling til rett og galt» (s. 522). Og presentasjonen av hans eige alternativ, «objektivismen», skaper fleire problem enn den løyser.

Førland har eit oppryddingsarbeid framfor seg, posisjonen hans er inkonsistent. Det ser ut til at hans tilbaketrekking til verdinøytraliteten er motivert av å gjenreisa historikarane sin autoritet i diskusjonane om historiske ovringar, at dei igjen skal «forvalte landets fortid» (s. 546). Det reknar eg som eit fåfengd håp. Det er ingen veg tilbake til ein situasjon med historikaren som overdommar i kampen om historia, dersom ein slik idyll nokon gong har eksistert. Historikarane sitt bidrag til offentlege diskusjonar som gjeld historia, er å heva refleksjonsnivået, ved å opna for alternative tolkingar, ta utgangspunkt i aktørane sitt rasjonale, presentera relevant kontekstualisering, frambringa ny empiri og avklara teoretiske – og verdimessige – føresetnader. Historikaren skal målast etter kvaliteten på argumenta, ikkje etter politisk ståstad. Historikarane tilbyr kritisk distanse til dei som bruker historia i samfunnskampen. Når dette ligg til grunn, er ikkje engasjement eit problem, som det kan sjå ut til i Førland sin artikkel, men ein føresetnad for å gjera faget relevant. Det finst ein veg mellom overpolitisering og falsk verdinøytralitet.