Oppgrader til nyeste versjon av Internet eksplorer for best mulig visning av siden. Klikk her for for å skjule denne meldingen
Ikke pålogget
{{session.user.firstName}} {{session.user.lastName}}
Du har tilgang til Idunn gjennom , & {{sessionPartyGroup.name}}

«Alle grunde taler for at disse embeder nu ophæves» – Alfred Eriksens framlegg om å oppheve bispeembeta i den norske kyrkja

f. 1964, cand.theol. 1990, professor i norsk kyrkjehistorie ved Det teologiske fakultet, Universitetet i Oslo (UiO).

  • Side: 367-387
  • Publisert på Idunn: 2010-11-10
  • Publisert: 2010-11-10

Alfred Eriksen, kjend som Karlsøypres-ten, var Det norske Arbeidarpartiets første parlamentariske leiar på Stortinget. Valet i 1903 representerte partiets gjennombrot i norsk politikk, då dei fire første representantane kunne ta sete i nasjonalforsamlinga – alle valde inn frå Troms. Eriksen var kjernen i dette politiske gjennombrotet. Denne artikkelen tek for seg eitt av framlegga Eriksen fremja på Stortinget. I 1904 gjekk han inn for å oppheve bispeembetet i Den norske kyrkja. Ordninga var gammaldags og hadde overlevd seg sjølv, meinte han. Dessutan ville ei oppheving medverke til å spare pengar for staten. I grunngjevinga av framlegget stod Eriksen fram både som politikar og liberalteolog. Framlegget møtte stor motstand blant dei kyrkjelege høyringsinstansane, men i fleire kyrkjelydar i Nord-Noreg fekk det støtte – i dei same områda der Arbeidarpartiet stod sterkast ved valet i 1903. Det er rimeleg å tolke dette resultatet i samanheng med det politiske gjennombrotet til partiet.

Alfred Eriksen’s Proposal for the Abolition of Episcopal Offices of the Church of Norway

Alfred Eriksen, known as the ‘Karlsøy vicar’, was the Labour Party’s first parliamentary leader in Norway. His election in 1903 heralded the party’s breakthrough in Norwegian politics, with the first four representatives taking their seats in Parliament (Stortinget), and all elected from Troms. Eriksen was at the core of this political breakthrough. The article discusses one of Eriksen’s proposals in Parliament. In 1904, he proposed to abolish the office of bishop in the Church of Norway, believing that both visitation and the episcopate were old institutions that had outlived their time and that to abolish them would save money for the state. In this, Eriksen proved himself both as a politician and as a liberal theologian. His proposal brought strong opposition from the ecclesiastical authorities, but in Northern Norway, where the Labour Party was strongest, several congregations supported it. It is reasonable to see this in context just with the party’s political breakthrough.

Keywords: Alfred Eriksen, episcopate, the Church of Norway, the Labour Party

Det arbejde biskopperne utfører utenfor visitatserne, er ikke stort. Blir visitatserne ophævet, vil det være umulig at opretholde disse kostbare embeder.

(Alfred Eriksen, 1906)

Ved stortingsvalet hausten 1903 vart sokneprest Alfred Eriksen (1864–1934) i Karlsøy røysta inn på Stortinget. Han var den eine av tre representantar for Arbeidarpartiet som kom inn frå Nord-Troms – den fjerde vart vald frå bykrinsane Tromsø, Narvik og Bodø. Dette representerte partiet sitt gjennombrot i norsk politikk, og Eriksen vart den første parlamentariske leiaren for Arbeidarpartiet. Då han vart vald til Stortinget, hadde han vore ordførar i Karlsøy sidan 1898. Etter først å ha engasjert seg i Venstre, gjekk han over til Arbeidarpartiet hausten 1902, knapt eit år før stortingsvalet. Partiet vann 10 av 13 valkrinsar i Tromsø amt ved valet i 1903, og gjorde dermed reint bord med omsyn til mandatfordelinga. Eriksen vart attvald til Stortinget i 1906 og 1909.1

I denne artikkelen skal vi sjå nærmare på eitt av dei framlegga som Eriksen tok opp som stortingsrepresentant. Hausten 1904, etter vel eit år på Stortinget, fremja han eit lovframlegg om å oppheve landets bispeembete og klokkar- og kyrkjesongarstillingane i kyrkja. Framlegget vart sendt ut på høyring til kyrkjelydane, biskopane, sokneprestane og Det teologiske fakultetet. Føremålet i det følgjande er å klarleggje lagnaden til dette framlegget. Av avgrensingsomsyn vil vi ikkje kome inn på klokkar- og kyrkjesongarstillingane. Forutan å gå opp den politiske handsaminga, vil det vere vesentleg å søkje etter motiva bak framlegget og korleis det vart møtt både i det politiske og kyrkjelege miljøet.

Som politikar og prest stod Alfred Eriksen midt oppe i tidas politiske og teologiske debatt. Som parlamentarisk leiar for Arbeidarpartiet var det framfor alt han som representerte partiets synspunkt i dei store nasjonale sakene kring 1905. Deretter tok ein fatt på «den nye arbeidsdagen», som statsminister Christian Michelsen kalla dei første åra etter at Noreg hadde vorte sjølvstendig nasjon.2 I kyrkja stod det i desse åra strid om liberalteologien, som hadde vunne hegemoniet ved Det teologiske fakultetet ved Universitetet. Prosessen kring tilsetjinga av ny professor i dogmatikk utløyste den såkalla «professorstriden» som enda med ei kløyving av presteutdanninga i Noreg, og som til og med heldt på å felle regjeringa.3 På same tid vart også reformspørsmålet reist i kyrkja.

Ulike reformtiltak vart drøfta. Eit av desse var behovet for å endre visitasinstitusjonen. Både prost og biskop skulle visitere kyrkjelydar og prestar etter ei viss ordning. Visitasen var ein gammal institusjon i kyrkja. Den gjeldande visitasordninga var frå 1818 og spegla tidlegare tiders autoritære strukturar.4 I ei ny tid måtte visitasen få ei anna form.5 Men det store spørsmålet i reformdebatten gjaldt organiseringa av kyrkja og tilhøvet til staten. Størst merksemd vekte framlegget om «fri folkekirke», dvs. ei kyrkje heilt skilt frå staten. I 1906 vart dette for alvor eit diskusjonstema.6 Spørsmålet vart aktualisert etter den omstridde avgjerda i «professorsaka» i januar dette året. Regjeringa hadde utnemnt den liberale Ording, og dei konservative frykta at dei liberale teologane ville få for stor innverknad i statskyrkja med staten si hjelp. Ei fri folkekyrkje, dominert av dei konservative, ville demme opp for dei liberale. Opprettinga av Menighetsfakultetet i 1908 var òg ein del av denne strategien. Som ein privat presteutdanningsinstitusjon fri frå staten skulle fakultetet utdanne prestar til den frie folkekyrkja.7

Teologisk stod Alfred Eriksen klart på den liberale sida.8 Han var ingen tilhengjar av fri folkekyrkje. Han såg statskyrkja som eit vern mot dei konservative kreftene i kyrkja, og støtta heller ikkje Menighetsfakultetet, men var oppteken av å sikre ei fri teologisk forsking ved Universitetet. Difor støtta han òg utnemninga av Ording som professor i teologi.9 Brodden mot konservativ teologi og konservative haldningar i kyrkja kom tydeleg fram i grunngjevinga av framlegget om å oppheve bispeembeta. Med dette framlegget gav Eriksen eit av dei mest radikale bidraga til den kyrkjelege reformdebatten.

Eriksens framlegg frå 1904

Framlegget om «ophævelse af rigets bispeembeder, klokkerposter og kirkesangerbestillinger» vart fremja for Stortinget 15. november 1904. Forutan Alfred Eriksen hadde tre andre representantar, alle venstremenn, sett namna sine under det. Desse var Adam Egede-Nissen, Gjermund Grivi og Thore Myrvang.10 I grunngjevinga av framlegget utvikla Eriksen ein argumentasjon gjennom fleire steg. Han tok utgangspunkt i ei sak som alt var oppe i det kyrkjelege ordskiftet: reform av visitasordninga. Han var sterkt misnøgd med korleis visitasordninga i Den norske kyrkja fungerte, i særleg grad skulevisitasen. Eriksen viste til eit framlegg som hadde vore oppe i Stortinget i 1894, der skulemannen og venstrepolitikaren Olav A. Eftestøl hadde gått inn for å fjerne det obligatoriske frammøtet for lærarar og elevar i kyrkja i samband med visitas. Kyrkjekomiteen hadde slutta seg til framlegget, og regjeringa sendte saka på høyring, men fann at det var greitt å halde fram med status quo.11

Den forma for kontroll som skulevisitasen la opp til, kunne vere naturleg så lenge allmugeskulen var ein kyrkjeskule – og biskop og prost hadde overoppsyn med skulen si verksemd. Men etter skulelovene av 1889, som i praksis oppheva kyrkjeskulen, vart den omfattande skulevisitasen oppfatta som meir og meir problematisk. Eftestøl hadde målbore ein utbreidd og aukande kritikk mot skulevisitasen frå lærarhald. I følgje Eriksen var saka i høgste grad mogen for å bli henta fram att. Frammøtet ved visitasane var sterkt minkande, og lærarane uttrykte mange stader stor uvilje mot å møte fram i kyrkjene med elevane til overhøyring. Det var på tide å sløyfe heile visitasoverhøyringa av skuleborna.

Men Eriksen ville gå atskilleg lenger enn dette. Han meinte at tida var inne for «en fuldstændig ophævelse av provste- og bispevisitaserne». Den forma for kontroll som visitasane representerte, var «en antikveret ordning» som hadde utspelt si rolle. Særleg visitasmøta verka «for vor tids mennesker verken opbyggende eller forbedrende, men fremkalder alene forargelse». Men fjerna ein visitasen, tok ein samstundes bort ein vesentleg del av biskopane sitt arbeid. I følgje Eriksen kunne ein utan vanskar «gaa til ophævelse av disse embeder».12 Bispeoppgåvene utanom visitasane kunne godt overtakast av andre, til dømes stiftspros-tane, prostane og departementet. Framlegget innebar både ei forenkling av den kyrkjelege administrasjonen og ei stor økonomisk innsparing. For Eriksen stod det dermed klart at «alle grunde taler for at disse embeder nu ophæves».13

Men korleis gjennomføre dette i praksis? Naturleg nok måtte det skje gradvis etter kvart som dei aktuelle embeta vart ledige. Eriksen ymta om at biskopane kanskje «friviljug» ville seie frå seg embeta for å gå over til ei passande prestestilling? Skulle biskopane motsetje seg ei slik ordning, burde ein i alle høve ikkje dryge med å oppheve visitasane.14

Eriksens motivasjon for å oppheve bispeembeta hadde, slik vi har sett, bakgrunn i misnøye med skulevisitasen og visitasinstitusjonen i det heile. Visitasen var ei antikvert ordning som med fordel kunne avskaffast. Men nett visitasane var den sentrale delen av biskopane si embetsgjerning, og dermed måtte konsekvensen bli at bispeembeta vart oppheva. I januar 1905 kom saka opp til drøfting i Stortinget, etter at Eriksen fremja ein interpellasjon om saka.

Interpellasjon i Stortinget i januar 1905

Alfred Eriksens framlegg vart sendt over til Kyrkjekomiteen frå Odelstinget 19. november 1904 for vidare handsaming der.15 Medan framlegget framleis låg i Kyrkjekomiteen, melde Eriksen ein interpellasjon til kyrkjestatsråden, der regjeringa vart oppmoda om «indtil videre ikke at lade ledige bispeembeder fast besætte, men bestyre ved en midlertidig konstitueret».16 Den direkte bakgrunnen var at bispeembetet i Trondheim hadde vorte ledig.17 Eriksen meinte at det var viktig at ein først kom til ei avklaring i saka om oppheving av bispeembeta. For første gong vart framlegget drøfta i Stortinget. Debatten fann stad 20. januar 1905. Dei to sentrale aktørane var kyrkjestatsråden og Alfred Eriksen, men også fleire andre representantar hadde ordet. Det utvikla seg til eit ordskifte om begge framlegga som Eriksen hadde reist: både det opphavlege frå året før om å oppheve bispeembeta og det om konstitusjon i bispestillingane.

Kyrkjestadsråd var sokneprest Hans Nilsen Hauge (1853–1931), sonesonen til den kjende vekkingsleiaren med same namn.18 Han såg ingen logikk i at ein skulle konstituere i bispestillingane i påvente av utfallet i saka om oppheving av bispeembeta. Hauge karakteriserte Eriksens opphavlege framlegg som «rodløst» og utan støtte i Den norske kyrkja. Å tilsetje bispeembete ved konstitusjon, ville ikkje vere i samsvar med embetets «karakter og betydning», men medverka tvert om til å svekkje bispeautoriteten.19

Eriksen fekk ordet etter statsråden, og streka under at dersom Stortinget avviste konstitusjon, ville det i realiteten innebere at ein stengde døra for ei endring og gjorde det umogleg å avskaffe bispeembeta i nærmaste framtid. Eriksen nytta dessutan høvet til å gå grundig inn på grunn-gjevinga for å oppheve bispeembeta. Han la vekt på argumentet om administrativ forenkling og økonomisk innsparing. Her viste han til den føregåande valkampen, der regjeringspartiet Venstre hadde gjeve lovnad om «strengt gjennemført sparsomhed i statshusholdningen og administrationen». Dersom regjeringa gjekk mot framlegget om å oppheve bispeembeta, innebar det i følgje Eriksen at ein braut sin eigen val-lovnad.20

To av medunderskrivarane på Eriksens framlegg om å oppheve bispeembeta, Adam Egede-Nissen og Thore Myrvang, hadde ordet i debatten. Egede-Nissen polemiserte mot Hauges påstand om at det ville svekkje bispeautoriteten å konstituere i stillinga. Det viste liten tillit til dei som var aktuelle som biskop at dei ikkje var i stand til å gje stillinga den «fornødne værdighed», meinte han.21 Johan Castberg, Radikale Venstre, hevda at det her ikkje berre var snakk om å oppheve bispeembeta, men òg om ei endring av dei. Dette ville bli vanskeleggjort og forseinka om ein ikkje nytta høvet til å «holde sig adgangen aaben til en omregulering, medens embederne bestaar.» Difor måtte ein òg kunne finne seg i konstitusjon, utan at det på nokon måte ville vere til skade for kyrkja, slik motstandarane av framlegget påstod.22

Svend H. H. Vogt, vararepresentant for Høgre frå Kristiania, hevda at framlegget om å konstituerte i bispeembeta ville vere i strid med prinsippet i staten om at embetsmenn var uavsetjelege.23 Fleire av talarane peika på at utfallet i saka om oppheving av bispeembetet var uvisst. Og sjølv om resultatet skulle bli at embeta vart fjerna, kunne det ikkje gjennomførast i ei handvending. Somme peika òg på behovet for ei grundigare utgreiing av spørsmålet.24 Det vart òg uttrykt motførestellingar mot påstanden om økonomisk innsparing. Ein måtte rekne med at det ville medføre kostnader om andre embete skulle ta på seg bispeoppgåvene.25

Den vidare debatten mellom statsråd Hauge og Eriksen kom i stor grad til å handle om dei innhaldsmessige sidene ved framlegget om å fjerne bispeembetet. Hauge såg at det kunne vere grunnlag for å gjere endringar, men var på ingen måte samd i at visitasinstitusjonen var utdatert. Ved visitasen øvde biskopen ein viktig rådgjevar- og vegleiarfunksjon i høve til pres-tar og kyrkjelydar. Gjennom visitasgudstenesta, med biskopen si preike og overhøyring av ungdommen, fekk kyrkjelyden oppleve «en feststund og hjælp til, at det religiøse liv opvarmes og opildnes.»26

Eriksen heldt fast på den økonomiske argumentasjonen. Inntektene frå bispeembeta som ein ville spare ved ei oppheving, burde nyttast til å «lette byrdene for det folk, som skal udrede lønningerne til disse geistlige embeder». Også kyrkja måtte gjere kva ho kunne for å «imødekomme det krav, som nu lyder fra folket om at faa en bedring i kaarene». I det minste måtte ein kunne kutte utgifter som det reelt sett ikkje var bruk for.27 Vidare retta Eriksen eit kvast åtak på biskopane. Når biskopen kom på visitas, trudde han visst at han kunne «optræde som faderlig formynder, saaledes som geistligheden kunde gjøre i gamle dage» og gav seg til å vere ein «forhørsdommer over menighetens liv og færden». Men biskopane hadde alltid vore «efterliggere» i den kyrkjelege utviklinga.

Findes der noget, som er muggent, faldefærdig, værdigt til at fjernes, da er bisperne selvskrevne forsvarere deraf, og den maade, hvorpaa forsvaret føres, er mange gange saadan, at almenheden forbauses og studser.28

Som døme viste han til korleis biskopane hadde gått fram i samband med «professorsaka». Fem av dei hadde gjeve den eine fullmakt til å formulere ein protest mot «vrangtroenhed» utan at dei sjølve hadde sett seg inn i kva den mest aktuelle kandidaten til professorstillinga, Johannes Ording, verkeleg stod for. Biskopane var vane med å forsvare alt som var gammalt, hevda Eriksen, men når dei på denne måten gav seg til å «udstede fuldmagt in blanco mod kjættere, mod vrangtroende, uden at de vet hva det gjælder», var tida meir enn mogen for å avskaffa bispeembeta.29 Gjennom å kritisere handlemåten til biskopane i den pågåande professorstriden, viste Eriksen sitt eige standpunkt i saka.30

Etter ein høvesvis lang debatt vart saka teken opp til votering. Framlegget til Eriksen om konstitusjon vart avvist med 87 mot 26 røyster. Kven var dei tjueseks som støtta Eriksens framlegg? Dei var anten arbeidarparti- eller venstrerepresentantar. Alle fire representantane frå Arbeidarpartiet røysta for, og det gjorde òg dei tre medunderskrivarane på framlegget om å oppheve bispeembeta: Egede-Nissen, Grivi og Myrvang. Det var flest gardbrukarar og lærarar, dessutan ein skipsreiar, ein lensmann, tre handelsmenn, to embetsmenn (juristar). Dei fleste var representantar frå landdistrikta, medan sju var byrepresentantar. Ti av dei som røysta for, representerte Nord-Noreg.31

Sjølv om Eriksen i første omgang hadde lidt nederlag i Stortinget, gav handsaminga i Kyrkjekomiteen grunn til optimisme. Ein samrøystes komité gjekk inn for å sende saka over til regjeringa for vidare drøfting og handsaming. Komiteen antyda at det kunne vere naudsynt å gjennomføre ei høyring i saka. Ein avviste heller ikkje at det kunne vere grunnlag for «en heldigere og mere tidsmæssig ordning med hensyn til nævnte embeders forretningsomraade og udøvelse af embedsvirksomheden».32 Dermed hadde Kyrkjekomiteen gått langt i å innrømme eit behov for endringar. 11. februar 1905 vedtok Stortinget å sende saka over til regjeringa, som igjen sende ho til Kyrkjedepartementet.

Eriksens pamflett om «Bispeembedernes ophævelse»

Då det etter ei tid vart klart at Kyrkjedepartementet gjekk inn for å gjennomføre ei høyring i saka, såg Alfred Eriksen ei moglegheit for å få folkeleg oppslutnad om sitt syn. Han gav ut ein pamflett om «Bispeembedernes ophævelse», prenta hjå «Arbeidernes Aktietrykkeri» i 1906. Hovudargumenta var i det store og heile dei same som i framlegget frå hausten 1904. På somme punkt var argumentasjonen utvida og radikalisert. Kritikken av biskopane hadde vorte endå kvassare. Eriksen polemiserte i stor grad mot synspunkta til sokneprest Hans Nilsen Hauge, den tidlegare kyrkjestatsråden, som i to avisartiklar hadde ytra seg mot å oppheve bispeembeta.33

Eriksen ønskte tydelegvis å mobilisere folk til å møte fram på kyrkjelydsmøta og seie si meining om saka. Det såkalla kyrkjelydsmøtet (menighetsmøtet) var høyringsorgan i kyrkjelydane. Dette hadde vorte skipa som kyrkjeleg organ i 1873 – i samband med innføringa av Landstads salmebok. Det var opp til kyrkjelydsmøtet å avgjere kva salmebok kyrkjelyden skulle nytte, og då det noko seinare vart aktuelt å innføre ny høgmesseliturgi, var dette og eit tema for kyrkjelydsmøtet. Men det var berre dei kyrkjelege styresmakter som kunne kalle saman til kyrkjelydsmøte – det var såleis ikkje eit organ som sjølv kunne ta initiativ til saker.34 Avgjerder i kyrkjelydsmøta skulle skje ved røysting. Røysteretten hadde opphavleg vore reservert for husfedrane i kyrkjelyden som gjekk jamleg til nattverden, men var seinare utvida, noko vi kjem attende til.35 I pamfletten frå 1906 hevda Eriksen at det ofte berre var ein liten del av kyrkjelyden som møtte fram på kyrkjelydsmøta ved slike høve. For det meste møtte dei fram som heldt på det gamle og ikkje ønskte endring. Resultatet vart ofte at fråsegnene frå desse møta ikkje uttrykte meininga til fleirtalet. I denne saka meinte Eriksen at det burde bli annleis. Den norske folkekyrkja burde nytte høvet til å tale. Også «de frisindede» burde møte fram, slik at saka kunne bli drøfta frå begge sider. Såleis innleidde Eriksen skriftet med å gjere greie for framgangsmåten og dei gjeldande røystereglane i samband med kyrkjelydsmøta.36 Deretter sette han inn med kritikken mot visitasinstitusjonen, der han nytta same argumentasjonen som i det skriftlege framlegget til Stortinget og i sjølve stortingsdebatten.37

Hardast skyts retta Eriksen nok ein gong mot biskopane. Han var langt frå samd i Hauges positive vurdering av biskopane sin innverknad på kyrkjelydane. For det første problematiserte han påstanden om at biskopane som regel var dugande forkynnarar. Somme var tvert om «meget middelmaadige talere». Men dersom biskopane verkeleg var så gode forkynnarar som Hauge meinte, burde dei heller gå over i vanleg prestestilling. Då ville dei nemleg få langt større høve til religiøs forkynning enn i ei bispestilling. 38 Å få biskopen på besøk, var heller ikkje alltid til «berikelse» for prestane. Det var store utgifter knytte til bispebesøket, og for prestefruene innebar visitasane mykje arbeid og stor «engstelse». Samværet med biskopen var for prestane heller ikkje alltid til så stor glede. Av omsyn til avansement var dei avhengige av å halde seg inne med biskopen. Dette gav grobotn for «en hel del uværdig feighet og kryperi overfor biskopen».39 Mot Hauge hevda Eriksen at det slett ikkje alltid at dei mest dugande prestane vart biskopar. Mange andre ting enn dugleik spela inn:

Vi har hat mange biskopper som med hensyn til aandsdannelse, kundskaper og videnskapelig sans stod langt under mange præster. Og fremfor alt ser vi, at der til biskopper vælges menn som er bakstrævere baade i samfundsspørsmaal og i kirkelige spørsmaal. I det store og hele gjør biskopperne netop tjeneste som en hindring for alt fremskridtsarbeide. Alt hvad der er gammeldags og faldefærdigt, føler de at holde oppe, og kirkens historie kan fortælle os meget om hvilken uforstand og fanatisme disse mænd har vist.40

Eriksen la så visst ikkje fingrane imellom. I hans auge var biskopane fortidas menn som gjorde kva dei kunne for å halde det gamle oppe. Ut frå den harde kritikken verkar det nesten som Eriksen næra ein personleg uvilje mot biskopane i det heile. Var det eigne røynsler som spela inn? Vi vil kome nærmare attende til dette spørsmålet nedanfor. Men først skal vi sjå på den vidare gangen i saka.

Høyringsprosessen og resultatet

Kyrkjedepartementet bestemte seg for å sende saka ut til høyring til kyrkjelydane, sokneprestane, biskopane og Det teologiske fakultetet. I mellomtida hadde det vore regjeringsskifte. 11. mars 1905 måtte Hagerups samlingsregjering gå av, og ei ny samlingsregjering med venstremannen Christian Michelsen som statsminister tok over.41 Ny sjef for Kyrkjedepartementet vart den konservative prosten og høgremannen Christoffer Knudsen (1843–1915). 18. januar 1906 sende departementet ut rundskriv til landets sokneprestar med informasjon om framlegget og framgangsmåten i samband med høyringsprosessen. Kyrkjelydsmøte skulle altså haldast i kvart sokn i prestegjeldet. Soknepresten kunngjorde møta frå kordøra i kyrkja i passande tid på førehand. Ved innleiinga av kyrkjelydsmøtet gav han ei kort utgreiing om saka som var til handsaming. Møta vart lagt til ordinære gudstenestedagar etter at gudstenesta var over. Spørsmålet skulle avgjerast gjennom røysting på kyrkjelydsmøta. Røysterett hadde ein kvar mann og kvinne som høyrte til soknet, var fylt 25 år og konfirmert.42 Resultatet frå kyrkjelydsmøta, med opplysningar om talet på frammøtte og røystetal, vart å sende til departementet via prost og biskop. Sokneprestane og biskopane skulle gje eigne skriftlege fråsegner.43

Då høyringa så vidt var komen i gang, melde Alfred Eriksen ein interpellasjon til kyrkjestatsråden, 24. februar 1906. Atter hadde det vore skifte av kyrkjeminister. Sokneprest Otto Jensen (1856–1918) hadde avløyst Christoffer Knudsen.44 Eriksen spurte om framgangsmåten ved kyrkjelydsmøta og den pågåande røystinga over framlegget om oppheving av bispeembeta. Somme stader kunne ein sjå at prestane som skulle leie røysinga «optræder med temmelig voldsomme og ensidig agitatoriske indlæg til fordel for den synsmaade, som de personlig deler». Eriksen refererte frå eit avisinnlegg i Gudbrandsdølen om korleis røystinga hadde gått føre seg i Skjåk. Der skulle soknepresten før røystinga tok til sterkt ha framheva bispeembetet si sentrale rolle, og deretter gått til åtak på mannen bak framlegget, Alfred Eriksen, og karakterisert han både som sosialist og fritenkjar. Soknepresten sin handlemåte hadde vekt stor misnøye i bygda i følgje avisinnsendaren.45 Uavhengig av denne hendinga meinte Eriksen at framgangsmåten ved røystingane «ikke engang tilnærmelsesvis» fekk fram «noget virkelig sandt udtryk for folkemeningen». Som ein regel burde det vere hemmeleg og skriftleg røysting. Mange soknefolk ville nok til dømes ha vanskar med å seie presten imot i ei open røysting.

Vidare peika Eriksen på manglande informasjon om kyrkjelydsmøta. Dei vart kunngjort i kyrkja, men ofte etter at dei fleste hadde forlate kyrkjerommet. Aviser vart ikkje nytta til kunngjering. Den dårlege informasjonen resulterte i eit påfallande lågt røystetal mange stader, meinte Eriksen. Eit døme var Grønland i Kristiania, der berre 37 av fleire tusen røysteføre hadde teke del i røystinga. Kyrkja var minst av alt tent med at desse kyrkjelydsmøta vart «et ligefrem vrængebillede af, hvad man i vor tid forstaar ved en offentlig afstemning». Difor var det i følgje Eriksen «magtpaaliggende» å syte for at møta vart tilstrekkjeleg kunngjort.46

Kyrkjestadsråd Otto Jensen svara med å greie ut om den formelle framgangsmåten ved kyrkjelydsmøta, slik det var informert om i rundskrivet frå departementet. Den korte utgreiinga ved soknepresten ved innleiinga av møtet skulle vere objektiv og sakleg. Poenget måtte vere at kyrkjelyden skulle bli informert om kva saka gjaldt. Med omsyn til røystingsmåten var det opp til møtet sjølv å bestemme om det skulle vere hemmeleg val. Vidare svara statsråden at det ikkje fanst midlar til å kunngjere kyrkjelydsmøta. Desse var nemleg ikkje lovpålagte, og difor var det heller ikkje knytt økonomi til dei. Men avisene skreiv gjerne om saka, og det var sikkert mogleg å få ein notis gratis inn i avisa med informasjon. Alt i alt trudde statsråden at saka var tilstrekkeleg kunngjort. Røystinga var i godt «gjænge», og han meinte at resultatet ville «give et noksaa godt udtryk for» kva dei norske kyrkjelydane meinte om saka.47

Eriksen var forundra over at statsråden kunne seie seg nøgd med korleis høyringsprosessen vart gjennomført. På eit tidspunkt hadde han nok trudd at det ville vere mogleg med ei folkeleg mobilisering for å oppheve bispeembeta. Men etter kvart som det kom inn rapportar frå gjennomføringa, såg det annleis ut. Det dårlege oppmøtet gjorde Eriksen overtydd om at resultatet ikkje var i samsvar med folkemeininga. Det viste at «den aller største del af vort folk ikke bryder sig om at gjøre noget for at opret-holde disse embeder».48 Det låge frammøtet vart stadfesta då resultatet av røystinga låg føre. På landsbasis var det totale røystetalet 85 660 – av eit folketal på to og ein kvart million, der det store fleirtalet var kyrkjemedlemmar.

Korleis kan ein forklare at det ikkje var fleire som røysta? Ein skal ikkje sjå bort frå at informasjonen hadde vore for dårleg. Saka ser ikkje ut til å ha vekt større merksemd i avisene. Dei som ikkje jamleg gjekk til kyrkja, kunne difor hatt vanskar med å få det med seg, slik Eriksen var inne på. På den andre sida var kyrkjesøkinga betre enn i dag – og iallfall på bygdene hadde kyrkjebakken framleis ein viktig funksjon som nyhende-formidlar.

Ein skal heller ikkje undervurdere manglande interesse for spørsmålet som ei viktig årsak til låge deltakinga ved røystinga. Biskop Bøckman viste til at røystetalet i Tromsø stift truleg ikkje hadde vore særleg over 10 %, og meinte forklaringa var at «Forslaget ikke har formaaet at afvinde Menighederne nogen synderlig Interesse».49 Men ein kunne som Eriksen òg vende på dette og seie at det ikkje var mange som fann det bryet verdt å forsvare bispeembeta. Men det trong dei heller ikkje. Kyrkjefolket sytte for at Eriksens framlegg vart avvist – og det med mykje solid margin – trass lågt røystetal. Mange syntest nok òg at dette var ei vanskeleg sak å ta stilling til, fordi ein ikkje utan vidare kunne overskode konsekvensane. Frå Trondheim stift opplyste biskop V.A. Wexelsen at mange forlét kyrkjene etter gudstenesta før røystinga tok til, «idet de derved vilde give Udtryk for den Opfatning, at der vanskelig med sikkerhet og oversigt kunne voteres over en saa indgripende ændring».50

Ein annan faktor som kan ha verka inn, var den nasjonalreligiøse stemninga som rådde kring 1905. Unionsoppløysinga var kunngjort frå preikestolane i kyrkjene. Prestane bad for fedrelandet og for regjeringa. I tida kring folkerøystinga om unionsoppløysinga la prestane det ut slik at Gud hadde gjeve nordmennene landet, og difor måtte folk no gjere si plikt og røyste ja til å oppløyse unionen. Kyrkjene var dessutan røystelokale dei fleste stader.51 Influert av denne stemninga og kyrkja si sentrale rolle er det mogleg å tenkje seg at folk ikkje ville gå inn for ei sak som dei var usikre på kunne vere til skade for kyrkja. Det sikraste var då å røyste mot framlegget til Eriksen eller late vere å røyste.

StiftTotaltFor Eriksens FRAMLEGGProsentMot FRAMLEGGETProsent
Kristiania14 134 1 49710,612 63789,4
Hamar 8 541 1 80021,1 6 74178,9
Kristiansand17 717 2 03611,515 68188,5
Bergen20 546 1 788 8,718 75891,3
Trondheim12 060 1 34611,210 71488,8
Tromsø12 662 5 24241,4 7 42058,6
Totalt85 66013 70916,071 95184,0

Eit massivt fleirtal – 71 951 (84 %) – gjekk mot framlegget til Eriksen. 13 709 (16 %) røysta for. Tabellen ovanfor syner korleis tala fordeler seg på dei einskilde stifta.52 I Bergen stift var det minst oppslutnad, 8,7 %. Dernest kom Kristiania stift med 10,6 % og Trondheim med 11,2. I Nord-Noreg (Tromsø stift), der forslagsstillaren var sokneprest, var oppslutnaden desidert størst. Men heller ikkje her oppnådde framlegget fleirtal (41,4 %). Det var fleirtal i 23 av dei totalt 69 prestegjelda i det nordlegaste stiftet. Desse låg i hovudsak innanfor dagens Troms fylke og den nordlege delen av Nordland. I Eriksens eigen kyrkjelyd Karlsøy var det eit overveldande fleirtal for framlegget: 158 mot 10 røyster.53 I Hamar stift var oppslutnaden om Eriksens framlegg på 21 %.

Det er nærliggjande å sjå resultatet i nord i samanheng med gjennombrotet for Arbeidarpartiet. Nett i dei nordnorske kystsamfunna der Arbeidarpartiet fekk sitt politiske gjennombrot, fekk òg framlegget til Eriksen størst oppslutnad. Fleire stader ser det ut til at det økonomiske perspektivet spela ei rolle for dei som støtta framlegget.54 Ei slik økonomisk grunngjeving kunne vere uttrykk for ein politisk protest mot sosiale skilnader og klassedeling. Tromsø Socialistiske Amtsarbeiderforening hadde som ein av postane i partiprogrammet, som Eriksen var gått til val på i 1903, at ein skulle arbeide for sparsemd i «statshusholdningen, navnlig nedsettelse av de høie embetslønninger».55 Framlegget om å fjerne bispeembete passar inn i dette mønsteret. Den økonomiske argumentasjonen for å fjerne bispeembeta var, som vi har sett, sentral i Eriksens eiga grunngjeving. Det kan vere rimeleg å tolke framlegget som ledd i å realisere programmet til Troms-foreininga. Dermed var det òg naturleg at den sterkaste støtta kom frå den nordlege landsdelen. Meir generelt kunne den nordnorske skepsisen til embetsfolk og autoritetar, ofte med bakgrunn sørfrå, ha spelt inn. Såleis kan det vere rimeleg, iallfall delvis, å tolke resultatet ut frå ein sentrum–periferi-modell.56

Men låg det i framlegget om å oppheve bispeembeta òg ein kritikk av kyrkja og religionen? Mange av motstandarane såg det slik. Åtaket på bispeembetet vart oppfatta som eit åtak på kyrkja og dermed òg på kristendommen. Det var den radikale sosialistpresten som tala, og med han det ugudelege Arbeidarpartiet som ville svekkje kyrkja og kristendommen sin posisjon i samfunnet gjennom å gå inn for å fjerne bispeembeta. Det er ei kjend sak at Arbeidarpartiet i si tidlege fase stod for ei kyrkje- og kristendomskritisk haldning.57 Her spela også økonomiske argument ei rolle. Då Arbeidarpartiet vart fast organisert som sosialistisk parti i 1891, kom den kyrkjekritiske haldninga til uttrykk i partiprogrammet. Artikkel VII gjekk inn for å oppheve statskyrkja: «Alle bidrag av offentlige midler til kirkelige og religiøse formål opphører. De kirkelige samfunn blir å betrakte som private foreninger».58 Artikkel VIII i partiprogrammet slo dessutan fast at den norske folkeskulen skulle vere konfesjonslaus. I 1901 vart artikkel VII fjerna frå partiprogrammet for at «Gud ikke skal brukes i agitasjoner mot sosialismen».59 Men punktet om ein konfesjonslaus folkeskule fekk stå. Det var i første rekkje dei ideologisk medvitne innafor Arbeidarpartiet som gjekk i brodden for den kyrkjekritiske haldninga. Men ho hadde òg ei viss utbreiing ut over dette miljøet.60

Det er rimeleg å tenkje seg at den kritiske haldninga til kyrkja som låg attom artikkel VII i det tidlegare partiprogrammet, framleis var til stades innanfor arbeidarrørsla – og vart aktivisert i samband med framlegget om å oppheve bispeembeta. Det kan ha fått kyrkjekritiske personar til å røyste for framlegget. For dei som i Arbeidarpartiet såg eit trugsmål mot kyrkje og religion, kan framlegget ha verka mobiliserande i motsett lei. Både innanfor og utanfor Arbeidarpartiet kan framlegget såleis ha vore oppfatta som eit åtak på kyrkja og difor vorte vurdert forskjellig ut frå politisk og religiøs ståstad.

Frå Eriksens side var ikkje framlegget meint som eit åtak på kyrkja. I statskyrkjespørsmålet tilhøyrde han eit mindretal i Arbeidarpartiet. I 1904 – same året som framlegget om å oppheve bispeembeta vart fremja – kom redaktør Olav Kringen ut med boka Kirken sett fra et sosialistisk synspunkt, der han hevda at åndsfridommen var best tent med ei statskyrkje.61 Dette var også Alfred Eriksens syn. I debatten om «professorsaka» i Stortinget tidlegare det året tala han for åndsfridom og lærefridom i kyrkja, og streka under at statskyrkja på ingen måte stod i nokon motsetnad til åndsfridom.62 Dette var eit synspunkt som peika framover. Med tida skulle det bli ein viktig del av Arbeidarpartiets tilnærming til kyrkja, men var på dette tidspunktet inga vanleg oppfatning.

Gjennom argumentasjonen for å fjerne bispeembeta viste Eriksen at han sjølv var mykje kritisk til dei autoritære strukturane i kyrkja. Han ville forenkle administrasjonen og spare pengar som burde kome arbeidarbefolkninga til gode. Utsegnene om at biskopane alltid stod for det som var konservativt og slik var dei fremste til å halde oppe dei gamle formene, var ein kritikk som gjekk inn i eit etter kvart klassisk sosialistisk mønster. Gjennom sin konservatisme medverka kyrkja til å stø oppunder det beståande systemet. Arbeidarrørsla kunne ikkje vente noko støtte til sin kamp frå den kanten. Ein liknande argumentasjon var det Eriksen gjorde bruk av i polemikken mot biskopane.

Men bispekritikken er også mogleg å sjå på bakgrunn av eit ønske om å modernisere kyrkja. Kyrkja måtte endre seg i takt med tida og tilpasse seg ei endra forståing av religion. Det gamle autoritære systemet som bispeembetet representerte i kyrkja måtte bort. I dette stykket var det primært teologen Eriksen som tala, ein teolog med tydeleg liberal profil. Eriksens grunngjeving hadde dermed ein dobbelt basis: dels politisk og dels liberalteologisk. Det var med andre ord både politikaren og liberalteologen Alfred Eriksen som kom til orde gjennom framlegget.

Resultatet av høyringa viste først og fremst at det var det aktive kyrkjefolket som hadde teke del i røystinga. Blant desse var det inga stemning for å oppheve bispeembeta. Snarare meinte ein at tida kravde eit sterkare embete. Framlegget til Eriksen fortona seg som altfor radikalt for dei fleste av kyrkjefolket. Ein ville halde på dei kyrkjelege tradisjonane, der bispeembetet hadde ein sjølvsagt og udiskutabel plass. Sokneprestane og biskopane uttala seg unisont mot framlegget til Eriksen. Av dei til saman 491 sokneprestane i riket var det forutan Eriksen sjølv berre to prestar som støtta framlegget: Gudbrand Kløvstad i Lødingen63 og Aslak Bergland i Kviteseid.64

Biskopane om bispeembetet

I det følgjande skal vi avgrense oss til å sjå nærare på høyringssvara til biskopane og Det teologiske fakultetet. At dei seks biskopane var usamde med Eriksen i at embetet deira hadde utspelt si rolle, burde ikkje vere overraskande. Men berre ein av dei, biskop Gunvald Thorkildsen i Kris-tiansand, fann grunn til å problematisere at dei som biskopar skulle uttale seg i ei sak som omhandla deira eigne stillingar.65

Sams for biskopane var at dei la vekt på den positive innverknaden som bispeembetet øvde andsynes prestar så vel som kyrkjelydar, ikkje minst gjennom at dei medverka til å inspirere og tilføre impulsar utanfrå. «Den egentlige Mening med Bispeembedet er det uden Tvil at give kirke-livets bedste Mænd Lejlighed til at gjøre sin Indflydelse gjældende baade opover og nedover», uttala vikarierande biskop i Kristiania, stiftsprost Gustav Jensen.66 Tradisjonsargumentet vart vidare trekt fram av fleire. Kyrkja hadde hatt eit tilsynsembete heilt frå nytestamentleg tid, og embetet var like naudsynt i våre dagar. Eit slikt tilsynsembete fanst dessutan innanfor alle dei større og leiande kyrkjesamfunna.67

På dette punktet skilde argumentasjonen til biskopane seg frå den som Det teologiske fakultetet gjorde gjeldande. Også fakultetet argumenterte prinsipielt – men kom til motsett konklusjon. Etter evangelisk-luthersk standpunkt var spørsmålet om bispeembetet av praktisk-kyrkjeleg karakter. Prinsipielt sett måtte ikkje kyrkja etter protestantisk syn ha eit bispeembete. Det avgjerande var den praktiske funksjonen. Embetets «berettigelse afhænger af dets evne til at fremme det hele kirkelegemes sunde udvikling og vekst», og det burde avskaffast om det ikkje lenger var skikka til å «opfylde denne sin bestemmelse.»68 Men fakultetet var ikkje overtydd om at «kirkelige hensyn for tiden» gjorde det «tilraadeligt at skride til nedlæggelse af disse embeder.»69 Heller ikkje frå det liberale teologiske fakultetet fekk altså Eriksen støtte for framlegget.

Som del av biskopane sin argumentasjon for at kyrkja ikkje kunne vere bispeembetet forutan, streka fleire av dei under embetets einskapsdannande funksjon. Bispeembetet representerte «Kirkesamfundet som Helhed»70 og «Enhedstanken i Kirken».71 I følgje biskop Erichsen i Bergen var embetet eit uttrykk for at kyrkja var noko meir enn einskilde lokalkyrkjelydar, og kunne såleis vere ei motvekt mot tidas karakteristiske individualisme.72 Biskop Wexelsen framheva biskopens «samlende og formende Gjerning, at holde Forbindelsen levende mellem de enkelte Menigheder og det hele Samfund.»73 Bispeembetet var også naudsynt på grunn av den statskyrkjelege situasjonen. Biskop Hille streka under den viktige funksjonen biskopane hadde som kontaktledd til styremaktene gjennom å vere «kirkens talsmænd og vareta dens interesser».74

Eit grunnleggjande premiss for Alfred Eriksen hadde vore at visitasane ikkje fungerte. Oppslutnaden var stadig minkande. Visitasinstitusjonen var i det heile ei forelda form som kyrkja kunne klare seg utan. Men biskopane var langt frå samde i ei slik røyndomsskildring. Biskop Erichsen opplevde at bispevisitasane i heile stiftet vart møtt med «meget stor Interesse, og der er ikke Tale om, at Interessen er i Aftagende». Tvert om ønskte befolkninga mange stader at «Biskopens Besøg maa blive hyppigere og længre». Visitasdagane var «Festdage» i kyrkjelydane.75 Det same rapporterte biskop Thorkildsen i Kristiansand. Han avviste at borna skulle ha ulyst til å møte fram ved visitas. Som regel møtte fleire enn dei som var møtepliktige.76 Biskop Bøckman kunne òg melde om jamt over godt frammøte ved visitasane. Samstundes nytta han høve til å gje Alfred Eriksen, som var sokneprest i stiftet hans, eit spark på leggen. Der det var lågt frammøte ved visitas, hevda biskopen, var òg «der hvor det kristelige og kirkelige liv pulserer svagt og kirkesøgningen i det hele er liden, saaleds i Karlsø, hvor forslagstilleren er bedst kjendt.»77 Bøckman fekk dermed sagt at det ikkje stod så bra til i Eriksen eigen kyrkjelyd. Bøckmans kritiske haldning til Eriksen kom òg fram på eit anna punkt. Biskopen sine maktmidlar var ofte ikkje tilstrekkjelege og effektive nok til å få retta på «Misligheder» hjå prestar og kyrkjelydar, hevda biskopen. «Derom er sogneprest Eriksen selv og Tilstandene i Karlsø det bedste Vidnesbyrd».78 Bøckman nytta dermed høyringssvaret til departementet til å rette åtak mot forslagsstillaren, som han var arbeidsgjevar for.

Det er ingen løyndom at Eriksens verksemd i Karlsøy hadde vekt strid. Konflikten med handelsmannen på staden og det politiske engasjementet som førte Eriksen til ordførarstolen i Karlsøy og seinare til Stortinget, gjorde han til ein omstridd person. Det var dei som meinte at Eriksens politiske aktivitet og sosialistiske samfunnssyn – inkludert arbeidet som avisredaktør i bladet Nordlys, som han skipa i 1902 – var umogleg å sameine med stillinga som prest. For dette måtte han tåle mykje kritikk, både frå kyrkjeleg og politisk hald. Avisskriveria var omfattande. Ved fleire høve vart det i avisene og til biskopen framført klagemål over ulike forhold ved Eriksens prestegjerning. Det gjaldt liturgisk praksis så vel som forkynning og lærespørsmål – forutan den politiske verksemda. Men det viste seg at verken biskopen eller departementet fann at det var grunnlag for å gjere noko i høve til Karlsøypresten.79 Eriksens tilhøve til biskop Bøckman var ikkje godt. Han sat med inntrykk av at biskopen ved fleire høve var ute etter han. Det vil ikkje vere urimeleg om tilhøvet til biskopen influerte på Eriksens vurdering av bispe-embeta generelt sett. Truleg har dei personlege røynslene vore med-verkande til den sterkt kritiske haldninga andsynes bispefunksjonen.

Sjølv om biskopane forsvara visitasinstitusjonen og biskopen sin funksjon, var dei samstundes ikkje i tvil om trongen til revisjon. Særleg var det naudsynt med ei endring av biskopens verksemd i samband med visitas.80 Dette var eit synspunkt som òg mange kyrkjelydar og prestar hadde teke til orde for. Dei ville som biskop Bøckman ha «en Omlægging af Biskopens Arbeide efter vor Tids forandrede Forholde, saaledes, at det kunne komme Menighedenes kristelige Opbyggelse og Vækst mere til gode».81 Ut over dette vart sagt lite konkret om korleis dette kunne skje.

Ønsket om reformer av visitasordninga og biskopen si rolle i samband med visitas fortalde iallfall tydeleg nok at ein i kyrkja ikkje var tilfreds med stoda. Framlegget til Eriksen knytte seg til denne situasjonen, men var for radikalt til at det vann fram. Dette var, som vi har vore inne på, ei tid då kyrkjereformer i det heile var framme. Høyringa i samband med framlegget om å oppheve bispeembeta fann stad parallelt med at ein tok til å diskutere «fri folkekirke». Men her var det dei konservative som mobiliserte. Dei ville hindre at staten gjennom statskyrkjeordninga la si vernande hand over dei liberale, slike som professor Johannes Ording – og Alfred Eriksen. Med bakgrunn i kravet om kyrkjelege reformer sette regjeringa ned ein offentleg kommisjon som skulle sjå på desse spørsmåla, den såkalla Kirkekommissionen av 1908. Kommisjonen greidde mellom anna ut om tilhøvet mellom stat og kyrkje og leverte ei omfattande innstilling om spørsmålet. Men ei av dei første sakene kommisjonen tok til å drøfte var visitasordninga, og eit utkast til nytt visitasreglement vart lagt fram i 1909.82 Eit av framlegga var å redusere og endre innhaldet i skulevisitasen – det punktet Alfred Eriksen sterkast hadde kritisert. Biskopens rolle skulle også vere ei anna, mindre kontrollerande og meir inspirerande for prestar og kyrkjelydar. I 1908 hadde dessutan lærarar og born vorte fritekne frå å møte fram ved visitas i kyrkjene. Medan Eriksen altså ville ha bort heile visitasen, vart det i staden vedteke ei ny visitasordning – ved kongeleg resolusjon av 23. juli 1909 – som freista å modernisere institusjonen.83

Gjennom å gjere det friviljug for lærarar og born å møte fram til visitas, og gjennom vedtaket av eit nytt visitasreglement, meinte dei kyrkjelege styremaktene at dei hadde kome ønska om reformer i møte. Etter den klare avvisinga i høyringsprosessen var framlegget til Eriksen i realiteten lagt død. Kyrkjestatsråd Just Knud Qvigstad (1853–1957) konkluderte etter handsaming i regjeringa med at ein ikkje fann noko grunnlag for å oppheve dei kyrkjelege tilsynsembeta.84 Dei hadde si store gjerning å gjere «i vort vidstrakte land», og ut frå dei statskyrkjelege tilhøva var dei «aldeles nødvendige». Departementet argumenterte med at bispeembetet hadde ein slik plass i kyrkjeskipnaden at det ikkje kunne takast bort utan at det kom inn eit tilsvarande ledd i staden. I ei tid då spørsmålet om kyrkja sin organisasjon stod til debatt, ville det heller ikkje vere tilrådeleg å gå inn for framlegget om å fjerne bispeembeta. I følgje departementet ville det snarare vere grunn til å overføre meir mynde til desse.85 Dermed var saka avgjort. Alfred Eriksen måtte sjå nederlaget i augo.

Men kanskje var det når alt kom til alt ikkje så stort eit nederlag. Eriksen var klar over at framlegget var omstridd – og han visste sjølvsagt at det var radikalt. Ut frå kjennskapen til kyrkjesituasjonen kunne han vanskeleg ha rekna med at det skulle få tilslutnad. Men han let ikkje vere å fremje det av den grunn. Dette har å gjere med Eriksens grunnleggjande haldning som politikar: han stod for det han prinsipielt sett meinte var rett. Han tok ikkje taktiske omsyn. Saka om bispeembeta viste det. Han tapte, men oppnådde merksemd om saka. Og for eit politisk parti under oppbygging var dette viktig nok. Han oppnådde å profilere eit tema som var viktig for Troms fylkesforeining av Arbeidarpartiet: sparsemd i statsadministrasjonen og kutt i høge embetslønningar. Og han fekk fram si eiga meining om det han såg som ei gammal ordning som hadde overlevd seg sjølv. Han ville modernisere kyrkja. I dette stykket var det først og fremst den liberale teologen Alfred Eriksen som tala.

1 H.D. Bratrein, Eriksen, Alfred, i J.G. Arntzen (red.), Norsk biografisk leksikon, bd. 2, Oslo 2000: 487–489. Om Eriksens politiske basis, sjå Ø. Bjørnson, På klassekampens grunn (1900–1920), bd. 2 i E. Bull, A. Kokkvoll, J. Sverdrup (red.), Arbeiderbevegelsens historie i Norge, Oslo 1990: 211–214; H.D. Bratrein, Karlsøy og Helgøy bygdebok, bd. 3, Hansnes 1992: 132–156.
2 J. Nærbøvik, Norsk historie 1860–1914. Eit bondesamfunn i oppbrot, Oslo 1999: 205–214, 237–238.
3 Professoratet vart ledig i 1903, men tilsetjing skjedde først etter to utlysingar på nyåret i 1906. Den liberale teologen Johannes Ording (1869–1929) var søkjar begge gonger. Den sakkunnige komiteen som vurderte søkjarane fann han best kvalifisert, men eit fleirtal meinte samstundes at Ording i synet på sakramenta var utanfor «den konfessionelle Grundtype» som måtte vere ein føresetnad for å undervise i truslære for vordande prestar. Difor kunne ein heller ikkje rå til at han vart tilsett. Professor Michelet ved Det teologiske fakultetet, som utgjorde mindretalet i komiteen, gjekk inn for å tilsetje Ording «efter sin opfatning af den theologiske lærefriheds grænser». Det liberale fleirtalet i fakultetet gjekk inn for å tilsetje Ording. Etter fleire søknadsrundar utnemnde regjeringa Michelsen til slutt Ording til professor, etter at kyrkjestatsråden, prost Christoffer Knutsen, som gjekk mot tilsetjinga, vart røysta ned av regjeringskollegaene og søkte avskil. Utnemninga av Ording førte til at det private Menighetsfakultetet vart oppretta som eit konservativt alternativ til Det teologiske fakultetet ved Universitetet. Kyrkjestriden hadde dermed vorte institusjonalisert. «Professorsagens aktstykker», Norsk Teologisk Tidsskrift, 1906, 8; E. Molland, Norges kirkehistorie i det 19. århundre, bd. II, Oslo 1979: 271–325; D. Thorkildsen, Johannes Ording. Religionsfilosof og apologet, Oslo 1984: 15–27.
4 Visitasreskript av 26/10-1818.
5 Det var debattartiklar om saka i dei kyrkjelege blada, sjå til dømes Norsk Kirkeblad, 1904, 1: 418–421, 425–428; Luthersk Kirketidende, 1904, 6: 240–244, 288–291, 278–282, 353–354.
6 T. Ellingsen, Fri folkekirke. Den norske kirkes forfatning under debatt 1906–1916, Oslo 1973: 27–39.
7 V.L. Haanes, «Hvad skal dette blive for prester?» Presteutdannelse i spenningsfeltet mellom universitet og kirke, med vekt på modernitetens gjennombrudd i Norge, Trondheim 1998: 462–468.
8 Bratrein 2000: 488–489.
9 Molland 1979: 283–285.
10 Egede-Nissen var postmeister i Vardø, vald inn på Stortinget første gong ved valet i 1897. I 1905 gjekk han over til Arbeidarpartiet og vart ved vala i 1906 og 1910 vald inn for dette partiet. Grivi var overrettssakførar i Bø i Telemark, og representerte Venstre på Stortinget også i periodane 1906–09 og 1910–12. Myrvang var lærar og gardbrukar i Storelvdal, vald inn for Hedemarken amt første gong i 1895. I perioden 1903–06 var han medlem av Kyrkjekomiteen på Stortinget, og var dermed med å handsame framlegget til Eriksen. T. Lindstøl, Stortinget og statsraadet 1814–1914, bd. 1–2, Kristiania 1914.
11 Dokument nr. 15/1904/05: 1. Sjå også Kirkekommissionen av 1908. Indstilling til nyt visitasreglement for den norske kirke, Kristiania 1909: 8–9.
12 Dokument nr. 15/1904/05: 2.
13 Ibid: 3.
14 Ibid.
15 Inst. O. nr. 39/1904/05: 56.
16 St.tid. 1904/05: 1124.
17 Johannes Nilssøn Skaar var biskop i Trondheim frå 1892 til han døydde i 1904. Før det hadde han vore biskop i Tromsø.
18 Hauge var kyrkjeminister i Hagerups samlingsregjering 1903–1905. Dette var Hagerups andre regjering, som var sett saman av Samlingspartiet, Venstre og Høgre. Regjeringssjefen Francis Hagerup tilhøyrde Samlingspartiet. Kyrkjeminister Hauge var konservativ og høgremann. I perioden 1895–1900 representerte han Høgre på Stortinget.
19 St.tid. 1904/05: 1125.
20 Ibid: 1125–1127.
21 Ibid: 1130.
22 Ibid: 1135.
23 Ibid: 1132.
24 Ibid: 1135–1137.
25 Ibid: 1133–1134.
26 Ibid: 1129.
27 Ibid: 1130–1131.
28 Ibid: 1132.
29 Eriksen refererte her til eit skriv frå biskopane til regjeringa, underskrive av biskop A. Chr. Bang i Kristiania. Biskopane frykta at ei utnemning av ein teologiprofessor som var i opposisjon til den kyrkjelege vedkjenninga, kunne føre til at folkekyrkja vart kløyvd. «Professorsagens aktstykker» 1906: 76.
30 Eriksen hadde teke opp saka i Stortinget førre året, og utfordra kyrkjestatsråd Hauge på kvifor regjeringa ikkje gjekk til tilsetjing av ny teologiprofessor ved Universitetet. Hauge og regjeringsfleirtalet hadde bøygd av for protestane frå biskopane, prestar og den kristne lekmannsrørsla. Det vart ein konfrontasjon mellom Hauge og Eriksen i Stortinget. St.tid. 1903/04: 1756–1762, 1986–1997; Molland 1979: 283–285.
31 Opplysningane er henta frå Lindstøl 1914.
32 Inst. O. nr. 39/1904/05: 57.
33 Hauge var gått av som statsråd i mars 1905. Han skreiv ein omfattande artikkel om «Ophævelse av bispeembederne» over to nummer av Aftenposten 26. og 27. januar 1906. Her gjorde han i stor grad gjeldande dei synspunkta han hadde framført i stortingsdebatten året før.
34 Molland 1979: 52–53.
35 Ibid: 53.
36 A. Eriksen, Bispeembedernes ophævelse, Kristiania 1906: 3–4.
37 Ibid: 5–17.
38 Ibid: 21.
39 Ibid: 24.
40 Ibid.
41 Regjeringa Michelsen omfatta Venstre, Høgre, Moderate Venstre og Samlingspartiet.
42 Det er verd å leggje merke til at kvinner hadde røysterett ved kyrkjelydsmøta ein god del år før allmenn kvinneleg røysterett vart innført i 1913.
43 Riksarkivet, Oslo. Kirke- og undervisningsdepartementets arkiv. Kontor A (heretter RA. KUD A). Bispeembeter. Pakke 307. Alfred Eriksens forslag om nedleggelse av bispeembetene 1906. Rundskriv til rigets sogneprester, dagsett 18. januar 1906.
44 Knudsen gjekk ut av regjeringa i protest som følgje av resultatet av den omstridde «professorsaka». Utnemninga av Ording fann stad 27. januar 1906, og Otto Jensen tok over frå same dag.
45 Presten var Henrich Holst Neumann (1863–1936), sokneprest i Skjåk 1904–15.
46 St.tid. 1905/06: 684–685.
47 Ibid: 685.
48 Ibid: 685–686.
49 RA KUD A. Bispeembeder. Pakke 307. Biskop Bøckmans svar til departementet, dagsett 04.10.1906.
50 Ibid: Biskop Wexelsens svar til departementet, dagsett 27.11.1906.
51 Kyrkjehistorikaren Dag Thorkildsen har levert fleire arbeid om tematikken. Sjå t.d. D. Thorkildsen, Nasjon og religion, Kirke og Kultur, 1994, 99: 233–248.
52 Kjelde: St.meld. nr. 12/1910: 4.
53 RA. KUD A. Bispeembeter. Pakke 307. Biskop Bøckmans svar til departementet.
54 Ibid.
55 G. og H. Eriksen, Sogneprest Dr. Alfred Eriksen, Oslo 1939: 34.
56 For meir overgripande perspektiv på nasjonal politikk og sentrum–periferi, sjå S. Rokkan, Stat, nasjon, klasse. Essays i politisk sosiologi, Oslo 1987.
57 J. Midttun, Sosialdemokrati og folkekirke. Det norske Arbeiderpartis forhold til kirke og religion. KULTs skriftserie nr. 41, Oslo 1996: 15–16.
58 Sitert etter E. Bull, Arbeiderklassen blir til (1850–1900), bd. 1 i E. Bull, A. Kokkvoll, J. Sverdrup (red.), Arbeiderbevegelsens historie i Norge, Oslo 1985: 395.
59 B. Furre, Reform og motstand, Norsk Teologisk Tidsskrift, 1984, 85: 215.
60 Midttun 1996: 15–16.
61 Ibid: 16.
62 St.tid. 1903/04: 1995.
63 «Jeg er i alt væsentlig enig med forslagsstilleren», uttala Kløvstad, «at visitatserne maa ansees for at være forældede og slutter mig derfor principielt til forslaget om bispeembedernes nedlæggelse.» Han uttala dessutan blant anna at biskopens embetsdrakt ikkje burde «i noget adskille sig fra de øvrige presters». I Lødingen vart det fleirtal for Eriksens framlegg, 178 mot 103. RA. KUD A. Bispeembeder. Pakke 306. Tromsø stift, Ofoten prosti, Lødingen prestegjeld.
64 Sokneprest Bergland sa seg samd med Eriksen i synet på visitasane, men ønskte ikkje å uttale seg om «biskopens øvrige gjøremaal». I kyrkjelyden vart det eit knapt fleirtal mot framlegget til Eriksen, 73 røysta for, 78 mot. RA. KUD A. Bispeembeder. Pakke 306. Kristiansand stift, Vestfjeldenes prosti, Kviteseid prestegjeld.
65 RA. KUD A. Bispeembeter. Pakke 307. Biskop Thorkildsens svar til departementet, dagsett 28.11.1906.
66 Ibid: Vikarierande biskop Gustav Jensens svar til departementet, dagsett 16.12.1906.
67 Blant dei var biskop Bøckman, som hevda at det kyrkjelege tilsynsembetet «er nedarvet fra Kirkens ældste Tider, og som under en eller anden Form findes i ethvert ordnet Kirkesamfund.» Ibid: Biskop Bøckmans svar til departementet.
68 Ibid: Det teologiske fakultets svar til departementet, dagsett 15.05.1906.
69 Ibid.
70 Ibid: Biskop Erichsens svar til departementet, dagsett 19.11.1906.
71 Ibid: Biskop Bøckmans svar til departementet.
72 Ibid: Biskop Erichsens svar til departementet, dagsett 19.11.1906.
73 Ibid: Biskop Wexelsens svar til departementet
74 Ibid: Biskop Hilles svar til departementet.
75 Ibid: Biskop Erichsens svar til departementet.
76 Ibid: Biskop Thorkildsens svar til departementet.
77 Ibid: Biskop Bøckmans svar til departementet.
78 Ibid.
79 I Kyrkjedepartementets arkiv finst ei heil pakke med saker relatert til Alfred Eriksens prestegjerning. Her finst mange avisutklipp som anten er skrivne av Eriksen eller omtalar han. Det er også fleire meldingar frå biskop Bøckman om den gjenstridige presten på Karlsøy. I ei visitasmelding frå 1901 karakteriserer biskopen sokneprest Eriksen slik: «Trods sine gode evner og store kundskaber virker han lidet som prest i sine menigheder, hvorfor det kristelige liv og de kirkelige tilstande staar saa lavt i Karlsø som paa faa steder i stiftet». Men biskop Bøckman meinte det var lite han som biskop og overordna kunne gjere. Eriksen var ein mann «der i ingen henseende lar sig sige og som ikke anerkjenner nogen overordnets ret eller pligt til at vise ham tilrette. At forsøge derpaa er derfor aldeles hensigtsløst. Jeg kan derfor alene anbefale, at han lades iro». Men Bøckman var langt frå nøgd med Eriksens prestegjerning, og meinte at det ville vere det beste om han kom bort frå Karlsøy. Biskopen viste til at han hadde søkt eit presteembete sørpå, og rådde departementet til å utnemne han til dette. Men Eriksen vart ikkje utnemnt, og var i mellomtida vald inn på Stortinget. I ei melding til departementet i 1904 ytra biskopen seg endå meir kritisk. Etter visitas på Karlsøy konkluderte han med at tilstanden i kyrkjelyden var «sørgelig». Her fanst «yderst svage spor af kristelig liv og kirkelig sans». Nesten ingen gjekk i kyrkja eller til nattverden. «Jeg for min del er ikke i tvil om, at det er prestens døde haand, der har lagt sig over menigheden; thi det fremgaar af hele hans embedsførsel, at han mangler sans og lyst for sin geistlige gjerning.» Alle sakene som kom inn til departementet om Eriksen vart «henlagt». RA. KUD A. Embetsforhold. Pakke 488. Karlsøypresten Alfred Eriksen 1894–1907.
80 RA. KUD A. Bispeembeter. Pakke 307. Biskop Hilles svar til departementet.
81 Ibid: Biskop Bøckmans svar til departementet.
82 Ellingsen 1973: 115–116.
83 St.meld. nr. 12/1910: 12.
84 Qvigstad var kyrkje- og undervisningsminister i W. Konows regjering 1910–12. Han var rektor ved Tromsø lærarskule 1883–1910 og 1912–20. Han var ei kjend forskar i samisk språk og kultur. Kanskje kan ein karakterisere det som ein lagnadens ironi at det var Tromsø-mannen Qvigstad som til slutt parkerte Karlsøyprestens framlegg.
85 St.meld. nr. 12/1910: 11–12.

Idunn bruker informasjonskapsler (cookies). Ved å fortsette å bruke nettsiden godtar du dette. Klikk her for mer informasjon