Tore Rem

Sin egen herre. En biografi om Jens Bjørneboe

Oslo: Cappelen Damm 2009. 619 s.

Denne mursteinen av ei bok har som ambisjon å klarleggja kva som forma Jens Bjørneboe som forfattar og intellektuell. Dette er bind 1 i eit påtenkt tobindsverk og strekker seg frå barndomsåra til ei byrjande nyorientering på slutten av 1950-talet. Spørsmålet om sambandsliner mellom verk og forfattar er eit gjennomgåande tema. Tore Rem er litteraturvitar, og han nyttar sin særlege kompetanse innanfor dette fullt ut i denne boka, samstundes som han her primært opptrer som historikar. Boka har ei konvensjonell kronologisk oppbygging og byggjer på eit stort kjeldemateriale som er utnytta på eksemplarisk kjeldekritisk vis. Analysane er forankra i kompetent og høveleg dimensjonert kontekstualisering og framstår som godt balanserte, med tilbørleg opning for alternative tolkingar. Likevel utløyste utgivinga av boka nærast ein kampanje av negative utfall og stort raseri i kommentarpressa. Dette fenomenet er interessant nok i seg sjølv. Forklaringa ligg nok i den rolla myten om Bjørneboe framleis speler i ein understraum i det intellektuelle livet her til lands. Og det er slike myter som her blir underlagt kritisk saumfaring.

Livsløpet til Bjørneboe i dette bindet er delt i åtte fasar, etter kor han hadde sin geografiske base. Denne inndelinga samsvarer med viktige vendepunkt i livet. Den første fasen dekkar barndom og tidleg ungdom, frå han vart fødd inn i ein skipsreiarfamilie i Kristiansand til han for alvor glei inn i sin Sturm und Drang-periode. Barndomsåra ga han eit særleg blikk for autoritære familiestrukturar og barn sin posisjon. Hans seinare alkoholisme og depre

sjonar kunne nok også i stor grad tilbakeførast til særlege sider ved oppveksten. Eit særleg poeng er at han alt i denne perioden etablerer ein utanforposisjon i høve til politikken, i den sosialt og politisk polariserte sørlandsbyen; alt her låg orienteringa mot kultur som noko over og viktigare.

I den neste livsfasen, «Flekkefjord 1937–39», måtte han freista tilveret ved eit toårleg gymnas i småbyen lenger vest. Her etablerer han seg som desperat silkeramp i eit miljø prega av «makelig dandypositur»: «Slik distingverte de seg sosialt. Slik plasserte de seg øverst» (s. 69). Det var ingen tendens i deira opprør, ut over å utfordra den sosiale orden ved å gå berserk på festar. Han opplevde sitt første samanbrot og gjorde sine første homoerotiske erfaringar. Rem bruker ein del plass på ei overgrepssak, der Bjørneboe og ein annan med overklassebakgrunn mora seg med ei mindreårig jente frå arbeidarklassen, med handlingar som vel dei fleste i dag vil rekna som valdtekt. Bjørneboe fekk åtte månadars vilkårsstraff. Dette vart av Bjørneboe sjølv og seinare hagiografar framstilt som uskuldig moro, bare rettsforfølgd på grunn av småbymoralisme. Men Rem er ingen hagiograf, og omsider blir denne hendinga framstilt som det ho er, samstundes som forfattaren får fram korleis dette også får følgjer for Bjørneboe si eiga utvikling.

Dei to neste to livsfasane omhandlar dei første krigsåra, då han omsider får tatt artium, etablerer seg i Oslo og utviklar seg som kunstmalar. Det er også her han utviklar dei grunnleggjande haldningane som skulle forma han som intellektuell og forfattar, gjennom tilknyting til den antroposofiske rørsla, i eit miljø av vestkantungdom prega av undergangsstemning. Dei representerte ein slags tapt generasjon som tok tilflukt til estetisme og dekadanse. Det går fram at reieriet til mora tente gode pengar på krigen, noko som også ga eit finansielt grunnlag for Bjørneboe si forfattargjerning fram til inngangen på 1970-talet. Bjørneboe og hans krets var kulturelt tyskorienterte, men ikkje tilhengjarar av Det tredje riket. Bjørneboe flykta til Sverige for å unngå arbeidsteneste i 1943, men også i Stockholm levde han heilt utanfor kretsen av nordmenn som var engasjert i motstand mot okkupasjonen i Norge, i eit kosmopolitisk og apolitisk miljø. Bjørneboes verdskrig «skulle aldri bli flertallets, de gode nordmenns krig» (s. 107). Det blir også trekt ei linje frå erfaringane i denne perioden til det kraftige åtaket Bjørneboe skulle levera mot landssvikoppgjeret meir enn ti år seinare. Det er då også omtalen av krigsåra som har skaka sinna sterkast i den heftige polemikken etter at boka kom ut. Etter mi meining er kritikken på dette punktet heilt urimeleg. Den apolitiske, reint estetiske haldninga til tilveret, i det miljøet Bjørneboe vanka i, må reknast som eit funn og ikkje som ei tabloid avsløring. Rem er ikkje einsidig, han får også fram sider som peiker på antinazistiske haldningar, til dømes i høve til antisemittismen og kunstoppfatningar.

Dei første seks åra etter frigjeringa, den siste perioden før han debuterte som forfattar, blir omtala under overskrifta «Vandreår». Han etablerte seg som ektemann i Oslo, gift med den truleg lesbiske tysk-jødiske flyktningen Lisel Funck-Cassel som han trefte i flyktningmiljøet i Stockholm. Både han og kona via seg for alvor til antroposofien. Han var på reisefot, både til Tyskland og Italia. Opphaldet i eit Tyskland i ruinar ga eit varig inntrykk og låg til grunn for hans seinare doble posisjon som både kritikar av nazismens menneskesyn og demonisering av tyskarar. Den kretsen av antroposofar Bjørneboe tilhøyrte, kapsla seg inn i antimaterialisme, forakt for stat og byråkrati og avsky for borgarleg livsstil, men beundring for borgarleg kultur. Dei utgjorde kort sagt ein «markant motoffentlighet» (s. 206). Han freista å etablera seg som kunstmalar, fekk sin debut på Høstutstillingen i 1946 og litt inntekter av portrettmaleri. Det var i slutten av denne perioden, inspirert av åra på vandring, han tok steget inn i forfattargjerninga.

Og neste del, «Oslo 1951–1957» handlar om Bjørneboe sitt gjennombrot som forfattar, men også om kontroversielle bøker som vekka åtgaum i samtida. Det var også i denne perioden han etablerte seg som motkulturell intellektuell, som ein profet mot det sosialdemokratiske helvetet han såg rundt seg. Han fekk ein pangstart med ei lyrikksamling som kom ut i to opplag til gode kritikkar, midt på tiåret kom sensasjonsromanen Jonas som også kom ut i fleire andre land, basert blant anna på eigne erfaringar som lærar på Steinerskolen i Oslo. Perioden tona ut med Under en hårdere himmel, eit hatsk åtak på landssvikoppgjeret som bare vart positivt motteken av somme antroposofar og gamle NS-folk, åtak som også i ei tid med meir avslappa og nyanserte oppfatningar av okkupasjonstida framstår som sterkt overdrivne. Rem sjølv legg til grunn ei slik nyansert vurdering av landssvikoppgjeret (jf. s. 477). Alle bøkene blir gjenstand for lærerike tekstanalysar, ut frå problematikken liv–verk.

Dei viktigaste funna i biografien gjeld 1950-talet, i omtalen av antroposofane som motkultur. Rem viser klart at dei har vore undervurdert i historiske framstillingar av 1950-talet. Dette miljøet har nokre fellestrekk med det Rune Slagstad i boka De nasjonale strateger kallar «Den annen front», men det var nokså marginale røyster, innanfor den vitskaplege sfæren primært. Antroposofane sat derimot på nøkkelposisjonar i viktige konservative organ, slik som Morgenbladet, Frisprog og ulike tidsskrift, Her nådde dei relativt breitt ut med sin kulturpessimisme, sin antimodernisme, sin aversjon mot massekulturen. Dei gjorde seg gjeldande også på livsstilmarknaden, med alternativ skole, medisin, biodynamisk jordbruk; dei vart ei veritabel alternativrørsle (s. 371). Antroposofane heldt seg til kulturen i suveren politikkforakt. Dei vendte seg til ålmenta for å «bli mer aktuelt uaktuelle» (s. 381) med sine tilbakeskodande haldningar.

Og midt i kretsen stod den unge Bjørneboe med heftige utfall mot den allmenne nivelleringa, mot formyndarmennesket og tidas salamandrar, den sosialdemokratiske politistaten, mot politikken i seg sjølv. Ingen var på slutten av 1950-talet i tvil om kor han stod politisk: godt på høgresida, ein konservativ anarkist, som det heitte i Morgenbladet. Det var Bjørneboe som starta den såkalla Grimberg-debatten, der antroposofane demonstrerte sitt religiøse menneskesyn og aversjon mot vitskap. Så langt rodde antroposofane ut på åndelege djup ved det høvet at dei aldri kom seg heilt inn att. Grimberg-debatten vart eit vendepunkt for rørsla. Bjørneboe var den einaste av dei sentrale antroposofane som skulle koma til å spela ei viktig rolle i ettertida, men då ut frå ein radikalisert posisjon, i ei ny tid. I mellom låg brotet med antroposofmiljøet, som i denne boka blir omtalt som ein prosess som byrja i siste delen av boka, «Kontinentet – vandreår 1958–1959», då både ekteskapet og han sjølv kom opp i alvorlege kriser.

Boka Sin egen herre. En biografi om Jens Bjørneboe er historia om livsløpet til eit individ som har spelt ei viktig rolle som intellektuell og forfattar i etterkrigstida. Gjennom analysen av dette individet i det miljøet han verka i, har det kome fram dokumentasjon og analysar som bidrar til å utvida og til dels endra vår forståing av 1940- og 50-talet. Framstillinga av det apolitiske disengasjementet hos unge intellektuelle med affinitet til antroposofien i Oslo og i eksilmiljøet i Stockholm under krigen, er døme på dette. Viktigare som funn er likevel som nemnd oppvurderinga av den betydninga antroposofien hadde som motkultur til det sosialdemokratiske Norge på 1950-talet, Denne tendensen har kome i skuggen av «den annen front» og dei tidlege positivismekritikarane, både i siste bind av Norsk idéhistorie og i Slagstads monumentale verk om dei nasjonale strategar.

Kva er så gevinsten med å avdekka slike allment historisk interessante forhold gjennom ein biografi? Eller, for å stilla same spørsmålet på ein annan måte: Kva er gevinsten med å skriva 289 sider før forfattaren kjem fram til den perioden då Bjørneboe verkeleg byrja å spela ei rolle? Det som legitimerer ein biografi som eit fagleg prosjekt, er om framstillinga av livsløpet er relevant som del av analysen av den biograferte i høve til det som er fokus – for utan eit fokus, eit fagleg føremål med å skriva biografien, fell biografien utanfor det vitskaplege feltet.1 Rem tilfredsstiller dette kravet. Rem viser overtydande at familiehistoria er relevant for å forstå det Bjørneboe vart, utan at han fell i ei vanleg fallgruve innanfor biografisjangeren med lettvint psykologisering og linearitet, peikande mot eit gitt utfall. Over

klassebakgrunnen frå ein patriarkalsk familie, opptatt av å distingvera seg på ulike måtar, ga han den sjølvtilliten han trong for å dyrka outsiderposisjonen, gjennom ulike politiske og ideologiske konjunkturar. Rem har spadd fram eit stort kjeldemateriale, ikkje minst brev, som kunne ført forfattaren inn i dei uinteressante detaljars tyranni, men Rem har vore disiplinert og avgrensa seg til materiale som har vore relevant i høve til dei overordna problemstillingane om kva som har forma Bjørneboe som intellektuell og forfattar.

I biografisjangeren er det mange fallgruver. Rem har sjølv deltatt i debatten om biografisjangeren i Norge og maktar å skjera unna desse. Han har rett nok ikkje tilpassa seg postmodernistiske krav om oppbrot frå kronologien i den moderne biografien, med god grunn, etter mitt syn. Ei kronologisk oppbygging er nødvendig for å ta stilling til kva som er trekk av kontinuitet og kva som inneber nye utviklingsbanar for den biograferte. Det springande punktet er om framstillinga skaper ein falsk linearitet, eit homogent livsløp – og i den fella går ikkje Rem. Han markerer alt dette innleiingsvis, i avsnittet «Slik kan det begynne», der han i eitt grep både demonstrerer at forfattaren styrer utval og tolking av kjelder og at boka skal saumfara dei mange myter om og av den biograferte. Framstillinga gir ikkje eit bilete av eit homogent livsløp, her er omslag under vegs, og Bjørneboe blir framstilt som ein samansett person, ein person i rørsle. Det tvetydige, samansette nyanserer det hovudbiletet som blir teikna, som at han på malarestetikkens område ikkje heldt seg til antroposofane sitt kunstsyn, som at han utvikla ein relasjon til litteraturkritikar Odd Solumsmoen i Arbeiderbladet i ein periode der han elles heldt seg til den kulturkonservative sida, som at han forsvarte Mykle i ei tid då mange av meiningsfellane hans tok avstand. Kanskje kunne Rem gjort endå meir av det motstridande i Bjørneboe sin personlegdom.

Det fører fram til eit anna kriterium på ein vellukka biografi, at biografen maktar å halda kritisk distanse. Det er eit opplagt krav, eit krav som Rem også stiller i forordet til boka, Heile boka er gjennomsyra av ei kritisk haldning til overleverte myter og til kjelder. Analysane er ikkje overstyrte av eit ønske om å skapa eit mest mogleg positivt bilete av den biograferte, slik ein ofte ser. I diskusjonen om boka er det heller det motsette som har blitt hevda, at Rem lar ei negativ haldning til Bjørneboe styra val av kjelder og tolkingar. Det meiner eg er ein urimeleg kritikk. Særleg er eg usamd i at Rem driv «brunskvetting» når han framstiller Bjørneboe som disengasjert under krigen og som utanfor det store nasjonale fellesskapet etter andre verdskrigen. Denne kritikken er gjerne kopla til at Rem gir eit for negativt bilete av antroposofane i Norge. Også på dette punktet meiner eg Rem skal ha honnør for å framskaffa nytt materiale som blir analysert på bakgrunn av ei kontekstualisering forankra i solid faglitteratur –

eit anna kriterium på ein vitskapleg biografi. Det er ein annan kritikk som eg har større forståing for, nemlig innslaget av sarkasmar og ironi – som er blitt eit grep innanfor biografisjangeren dei siste åra for å visa fram kritisk distanse. Sjølv meiner eg ein viser kritisk distanse ved å visa kritisk distanse, ein treng ikkje å etablera ein ironisk overposisjon for å få til dette. Men Rem sin bruk av ironi er så smålåten og godmodig at eg likevel meiner det kan passera som eit stilistisk verkemiddel. Og då er vi framme ved framstillingsforma i boka.

Tore Rem sin Bjørneboe-biografi må reknast som vitskapleg også på grunn av det analytiske ambisjonsnivået, i retning av å «lete etter årsaker til at den biograferte ble hvem han ble, og til at han, i dette tilfellet, skrev hva han gjorde, som han gjorde» (s. XVl). Også språket er vitskapleg, i tydinga presist, rammande, men det er ikkje flatt og preglaust, her er mykje elegant og språkleg briljans i beste Seip-tradisjon. Samstundes nyttar Rem sitt litterære talent til å visa fram alternative tolkingar, lansera hypotesar på ein måte som gjer lesaren medreflekterande. Nokre få stader freistar dette til å gå ut over det som han har kjeldegrunnlag for, som når han tolkar Bjørneboe sin oppførsel under eit tilfeldig møte med kjenningar frå fødebyen på ein restaurant i Oslo under krigen, personar som var aktive i motstandsrørsla, slik at «deres krig ikke var hans» (s. 130). Dette dømet bruker Kaj Skagen i eit kjensleladd og fullstendig uproporsjonert åtak på boka i Dag og Tid – men akkurat på dette punktet meiner eg at Skagen har eit poeng.2 Allment er likevel framstillinga nøktern og kjeldebasert. Eit aldri så lite irritasjonsmomentet er fråveret av eit skikkeleg referanseapparat. Det er rett nok vist til kjelder bak i boka, side for side, men det er ikkje godt nok. Det burde vera slutt på at bøker retta til ein breiare lesarkrets ikkje skal ha notar. Eit lite noteteikn her og der ville ikkje verka forstyrrande for lesarar som tar innover seg denne fagleg og språkleg avanserte biografien.

Ein liten merknad til slutt om illustrasjonane. Boka er relativt rikt illustrert, både med foto, faksimiler, avfotograferte maleri av Bjørneboe sjølv, upretensiøse små teikningar og skisser henta frå brev og notatbøker. Rem har ønska å bruka illustrasjonane ikkje bare som dokumentasjon, men også som alternative inngangar til Bjørneboe sitt liv og samtid enn bare orda, «slik at også bildene kan tale sitt språk» (s. XV). Eg synest Rem har lukkast også på dette punktet.