Artikkelen gjev ei nærmare tolking av oppropet «Til Kristendommens Venner i vort Land» frå januar 1883. Oppropet var ført i pennen av professor Gisle Johnson, teologisk professor og leiar for den pietistiske lekmannsrørsla. Johnson stod for ein politisk konservatisme og ein tradisjonell luthersk lojalitet i høve til styremaktene. Dei fleste historikarane har sett oppropet som eit direkte åtak på Venstre i samband med striden om parlamentarismen. Forfattaren av denne artikkelen meiner oppropet må sjåast i eit vidare perspektiv. Opp-roparane ville åtvare mot det dei såg som nedbrytande tendensar i samfunnet. Det gjaldt å forsvare kristendommen som eit samfunnsgode, fordi framgang og utvikling for det norske samfunnet var avhengig av kva for posisjon og innverknad kristendommen hadde. Oppropet er ikkje einsidig antimoderne, men inneheld også klare moderne drag. Viktige grunndrag i tenkinga som Johnson gjer gjeldande her, levde vidare i kyrkja etter 1884 og parlamentarismens «siger». I første del av det 20. hundreåret førte teologar som biskop Jens Tandberg og professor Ole Hallesby vidare den same grunntanken som i oppropet. Dermed er det heller ikkje utelukkande eit taparskrift, slik det har vore hevda, men eit kyrkjeleg vinnarskrift.

I januar 1883 vende leiande kyrkjemenn i Noreg seg til allmenta gjennom oppropet Til Kristendommens Venner i vort Land.1 Underskrivarane av oppropet, med den ortodokse og pietistiske teologiprofessoren Gisle Johnson i brodden, oppmoda alle som ville verne kristendommen i folket om å gjere front mot vantrua og fritenkinga som stod attom radikalismen. Avkristning var ikkje berre konsekvensen, men også målet for den radikale rørsla, vart det hevda. Det endelege talet på underskrivarar nådde til slutt 450. Mellom dei var alle biskopane, ei rad prostar og prestar forutan sentrale lekfolk. Det var nærliggjande å sjå «Opraabet» som representativt for den kyrkjelege haldninga i høve til den politiske striden.

Oppropet vart publisert på eit tidspunkt då kampen om parlamentarismen hadde nådd eit høgdepunkt. Spørsmålet om statsrådane sitt tilgjenge til Stortinget gjekk attende til 1870-åra. Fleire gonger ut etter 1870-talet hadde nasjonalforsamlinga vedteke statsrådssaka med stort fleirtal, og like mange gonger hadde kongen nekta sanksjon. Etter fjerde gongen, i 1879, gjekk stortingsfleirtalet inn for å promulgere vedtaket som lov. 9. juni 1880 vedtok eit fleirtal i Stortinget med venstrerørsla og Johan Sverdrup i brodden at vedtaket som tidlegare var gjort i statsrådssaka var «gjældende Grundlov for Kongeriget Norge». Men heller ikkje denne gongen gav rikstyret etter. Riksrett var no einaste utvegen for det venstredominerte Stortinget mot embetsmannsregimet. Men venstrerørsla stod ikkje sterkt nok til å stille eit tilstrekkeleg fleirtal attom ei riksrettssak. Dermed vart saka eit hovudtema framfor valet hausten 1882. Venstre fekk auka oppslutnad ved valet og meir enn tilstrekkeleg fleirtal for å vinne ei riksrettssak. Dermed vart det sett i gang førebuingar for å reise riksrett mot regjeringa.2

I denne tilspissa politiske situasjonen vart altså «Opraabet» offentleggjort. Det var ikkje til å unngå at det vart tolka som eit kyrkjeleg innlegg i den aktuelle politiske debatten og eit åtak retta mot Venstre og venstrepolitikken. Men samstundes kan dokumentet òg tolkast inn i ein vidare samanheng: kyrkja sin kamp mot det moderne eller «den moderne Vantro», som det gjerne heitte på kyrkjeleg hald. Spørsmålet er altså: femnar dokumentet vidare enn berre å vere eit politisk innlegg mot Venstre? I forskinga har, som vi skal sjå, oppropet i hovudsak vorte oppfatta som eit reaksjonært taparskrift. Men det kan vere grunn til å spørje om karakte

ristikken utan vidare er dekkjande for skriftets innhald og kontekst. Med utgangspunkt i desse spørsmålsstillingane er føremålet med denne artikkelen å gje ei nærmare tolking og drøfting av «Til Kristendommens Venner i vort Land» etter først å ha sett nærare på korleis oppropet er handsama i norsk historieforsking. Men aller først nokre ord om bakgrunnen: Kyrkja sitt møte med det moderne.

Møtet med det moderne

1870- og 1880-åra representerer eit kyrkjeleg tidsskilje i Noreg. Kyrkja vart no konfrontert med «den moderne kulturen», og måtte i aukande grad ta stilling til utfordringar frå «Fritænkeri» og sekularisering. Det var ikkje lenger berre snakk om at menneske gjekk frå ei kristen vedkjenning til ei anna, men det var – sett med kyrkja sine auge – sjølve «Vantroen» som viste andletet sitt. «Vi ere imidlertid nu komne saa langt, at der ikke længere alene tales om Overgang fra vor Bekjendelse til en anden, som dog ogsaa nævner Kristi Navn, men den aabenbare Fornegters Røst er hørt mellem os, og giftige Penne og mundkaad Tale skjønnes at udsprede Vantroens fule Gift. Det maa vel krænke vore Hjerter at høre vor Frelser fornegtet», sukka biskopen i Kristiania i 1883.3

Dette var ein ny situasjon for kyrkja. Før 1870-åra hadde kristendommen utgjort det sjølvsagte ideologiske fundamentet for det norske -samfunnet. Sidan 1850-åra hadde Gisle Johnson vore «den ruvende teologiske skikkelsen».4 Ikkje berre var han teologiprofessor og preste-utdannar, men òg forkynnar og kyrkjeleg strateg. Han var den sentrale krafta i den vekkingsrørsla som har vorte kalla «den johnsonske Vækkelse», og skapte sjølv vekking då han tok til å halde bibellesingar i Kristiania i 1850-åra. Som prestelærar ved Det teologiske fakultetet kom han til å påverke ein ny generasjon av prestar i Den norske kyrkja. Gjennom å sameine luthersk ortodoksi og pietisme, makta han å skape ein allianse mellom Det teologiske fakultetet, prestane og lekfolket. Presteskapet kom til å gjere felles sak med vekkingsfolket. På denne måten kom vekkinga til å halde seg innanfor statskyrkja, der vekkingsfolket fekk ein sterk posisjon. Indremisjonen var ein viktig del av den kristne lekmannsrørsla. I 1855 skipa Gisle Johnson Foreningen for den indre Mission i Christiania, som skulle arbeide for å «bekjæmpe og overvinde den i Samfundet overhaandtagende syndige Fordærvelse og timelige Elendig

hed».5 Det var først i 1860-åra at organiseringa av lekmannsrørsla gjennom å skipe indremisjonsforeiningar skaut fart for alvor. Storparten av dei lokale foreiningane gjekk inn i paraplyorganisasjonen Lutherstiftelsen, skipa i 1868. Johnson var ein av grunnleggjarane av Lutherstiftelsen og sat som formann til 1891.

Johnsons sentrale posisjon i kyrkjelivet i siste del av 1800-talet har fått kyrkjehistorikaren Dag Thorkildsen til å kalle han «The Godfather i norsk kirkeliv».6 Det kan nok ha vore ein tendens til å overdrive Johnsons innverknad. Eit døme er den velkjende utsegna av filosofen Waldemar Dons, formulert i eit brev til Gerhard Gran i 1907:

Til gjengjæld hersket han [Gisle Johnson] suverænt over en troende skare av beundrende disciple, der i ham saa inkarnationen av alt, som teologisk og filosofisk sandhet, fromhet og aandfuldhet heter. Gjennem disciplene behersket han alle prædikestole og forsamlingskatetere, og gjennem dem alt som officielt eller privat kristendom het – hele landet, det ganske folk likefra universitetets høresale og departementets kontorer til den -fattigste husmandsstue, ja – det er bokstavelig sandt – likefra balsalen til den usleste vaterlandskneipe. Hvorfor? – Fordi han behersket ikke bare kirker og opbyggelsesmøter, men alle skolestuer, […] latinskolen, folkeskolen, […] men især universitetet, ikke bare det teologiske, men ethvert fakultet, alle fem uden undtagelse. Der gaves vistnok en og anden ugudelig professor, men ikke nogen som turde mukke.7

Det kunne nok vere dei som stilte seg likesæle til kyrkja og kristendommen, men ingen som ope kritiserte den kristne trua. Då kom det inn nye tonar med Søren Jaabæk, førar for bondevenene og stortingspolitikar gjennom ei årrekkje. Han tileigna seg bibelkritisk teologi og gjekk offentleg til åtak på kyrkje og prestar. Likevel streka han under at det ikkje var kristendommen han kritiserte, men prestane og korleis dei praktiserte han.8

«Det moderne gjennombrotet», som litteraturvitarar og historikarar har kalla det store omskiftet i 1870- og 80-åra, representerer eit vasskilje i norsk kristendomshistorie. Frå å ha vore i ein vesentleg urokka posisjon som samfunns- og kulturfundament, vart kristendommen og kyrkja utsett for kritikk. Kristendommens «trussanningar» tok til å møte motargument. Dette møtet med det moderne tok form av ein kulturkamp som

førte til store endringar i tilhøvet mellom kyrkja på den eine sida og samfunnet og kulturen på den andre. Det kristne einskapssamfunnet vart utsett for press. Nye radikale kulturelle straumdrag frå Europa tok til å gjere seg gjeldande i Noreg. Særleg viktig var den positivistiske filosofien frå Frankrike og darwinismen og utviklingslæra frå England, med tenkjarar som A. Comte, J. Stuart Mill og H. Spencer som viktige inspirasjonskjelder. Frå Tyskland kom ei kritisk bibelforsking med F. Chr. Baur og D. Fr. Strauss, og ein radikal religionsfilosofi med L. Feuerbach. I Norden var den danske litteraturkritikaren Georg Brandes den fremste -agitatoren for alt dette nye og radikale. Han proklamerte radikalismen, den kompromisslause fridomstanken, med styrke og einsidigskap.9

Ei vanleg tolking er å sjå dette som ei utvikling der kulturradikale synsmåtar vann stadig større terreng i høve til kulturkonservatismen som hadde prega det gamle einskapssamfunnet. For kulturradikalismen vart kristendommen, som kanskje den viktigaste representanten for kulturkonservatismen, i stadig sterkare grad ein hovudmotstandar. Det stod om kva plass kristendommen skulle ha i samfunnet. Sentrale samfunnsområde som politikk, økonomi, vitskap og kultur tok til å gjere seg fri frå religiøs dominans. Dei kulturradikale lukkast i å skape inntrykket av at det var dei som hadde vitskapen på si side og var på lag med framtida. Dei kulturkonservative representerte fortida og vanetenkinga. Det var framsteget som stod mot reaksjonen. «Det moderne gjennombrotet» kom til å leggje viktige premiss for kyrkja sitt tilhøve til kulturlivet fram til våre dagar.

I første rekkje var det litteraturen som bar fram kulturradikalismen. Det som har vore rekna som sjølve programerklæringa for det moderne gjennombrotet i nordisk litteratur, er Brandes sine ord: «Det at en Litteratur i vore Dage lever, viser sig i, at den sætter Problemer under Debat.»10 Han viste til aktuell dikting som drøfta ekteskapet, religionen, eigedomsretten, forholda mellom kjønna og samfunnsforholda. Ei hovudsak for Brandes var kampen mot autoritetane i samfunnet. Kristendommen var ein hovudfiende fordi han heldt folket nede i fåkunne. Individet måtte gjere seg fri frå dei religiøse illusjonane og dei undertrykkjande institusjonane i samfunnet – kyrkje, ekteskap og kongedømme. Idealet var å leve eit vitskapeleg rasjonelt liv. Sentrale norske diktarar var influert av desse tankane. Bjørnstjerne Bjørnson orienterte seg bort frå

kristendommen i 1870-åra, og det gjorde sterkt inntrykk på samtida.11 Henrik Ibsen stod fram som realistisk problemdiktar mot slutten av det same tiåret, og Arne Garborg tok til å tematisere striden i samtida mellom den gamle samfunnet sitt religiøse orienteringsgrunnlag og moderniteten si nye tenking.12

Også dei politiske motsetningane i tida vart fanga inn i den rådande kulturkampen. Den politiske striden stod mellom Høgre og Venstre, der venstrerørsla representerte kulturradikalismen. Kampen stod om den allmenne røysteretten, om tilhøvet mellom Stortinget og Regjeringa og om vetoretten til Kongen i samband med endringar av Grunnlova, slik vi har vore inne på. Venstrerørsla stod for liberalisme på dei fleste område i samfunnet og gjekk inn for auka folkestyre, mellom anna gjennom allmenn røysterett. Høgre på si side forsvara embetsmannsregimet mot den politiske radikalismen. Prestane og leiande kyrkjemenn var i hovudsak politisk konservative og hadde felles interesser med Høgre, som dei meinte best var i stand til å verne om kristenarven. Då «Opraaberne», som dei vart kalla, vende seg til allmenta med Til Kristendommens Venner i vort Land, vart dette, slik eg har vore inne på, gjennomgåande oppfatta som eit åtak på venstreopposisjonen på Stortinget. I det følgjande vil eg sjå nærare på korleis oppropet har vorte tolka i historieskrivinga.

Tolkinga av «Opraabet» i norsk historieskriving

Ernst Sars nemnde ikkje «Opraabet» i si handsaming av tidsperioden.13 Det gjorde heller ikkje Halvdan Koht i den omfattande biografien om Johan Sverdrup.14 Dei meinte vel at oppropet og «opproparane» ikkje var viktig nok i samanhengen. I Norges politiske historie frå 1934 derimot, vart dokumentet handsama. Forfattaren Olaf Gjerløw hevda at det skaut over målet gjennom å feste fritenkjarstemplet til heile Venstre. Ikkje minst var dette urettvist i høve til det vestlandske bondevenstre, der ortodokse teologar og lekmenn, som så visst ikkje var tilhengjarar av «Vantroen», høyrde med blant førarane. Dette i seg sjølv måtte tene til å svekkje verknaden av oppropet. 15

Eit liknande perspektiv finn ein hjå Wilhelm Keilhau, som i historie

verket Det norske folks liv og historie gjennem tidene (1935) hevda at oppropet verka urettvist på alle dei i venstrerørsla som var «ivrige kristne». Grundtvigianarane på Austlandet og dei lågkyrkjelege på Vestlandet utgjorde framleis «vesentlige bestanddeler av Venstres tropper».16 Når likevel så vidt mange sette namnet sitt under oppropet, hevda Keilhau at det var fordi ein i stor grad fann venstrerørsla sine idear hjå ein mann, Bjørnstjerne Bjørnson. Brotet hans med kristendommen i 1879 hadde vekt stor merksemd og vart oppfatta som «et alvorlig nederlag for kristendommens sak». Bjørnson hadde lenge vore kjend som ein forsvarar av kristendommen, og etter Grundtvigs død var han av mange oppfatta som den viktigaste talsmannen for folkeleg kristendom i Norden. Difor vart vonbrotet stort hjå mange då Bjørnson sa seg laus frå kristendommen til fordel for dei moderne framstegstankane.17

Verken Gjerløw eller Keilhau tok i særleg grad for seg miljøet som stod attom oppropet. Alf Kaartvedt er ein av dei historikarane som mest grundig har studert både opproparrørsla og sjølve oppropet, og tolkar dette som ein del av grunnlaget for organiseringa av Høgre.18 Lutherstiftelsen, etablert som paraplyorganisasjon for den pietistiske indremisjonsrørsla med teologiprofessor Gisle Johnson som leiar i 1868, utgjorde miljøet attom oppropet. Seint på hausten 1882 vart det etablert ei gruppe som stod fram for allmenta med oppropet i januar det neste året. Til denne gruppa høyrde fleire som hadde ein sentral posisjon i Lutherstiftelsen.19 Kaartvedt har hatt tilgjenge til upublisert materiale frå denne gruppa som viser at Gisle Johnson ikkje var den sentrale strategen attom oppropet, men at initiativet faktisk gjekk ut frå regjeringskrinsar. Den sentrale mannen var kyrkjestatsråd Nils Hertzberg, som hadde støtte frå andre regjeringskollegaer. Til og med regjeringssjefen, Selmer, gjekk god for initiativet.

Hertzberg var svært uroleg for den antireligiøse tendensen i venstrerørsla, og dette fekk han til å gå til handling. Det var ei strategisk tenking som låg attom at han ville ha med Gisle Johnson og gjere han til leiaren for den sentrale komiteen i hovudstaden som skulle spreie informasjon ut over landet. Gisle Johnsons sentrale posisjon i kyrkja og lekmannsrørsla

var framleis intakt. Rett nok hadde han ein lang periode heldt seg borte frå det offentlege politiske ordskiftet. Men no måtte han på banen, meinte Hertzberg: «Alle alvorlig christne ville skjønne, at der er fare paa færde, naar han finder at burde træde ud af sin mythiske dunkelhed.»20 Og Johnson vart overtala til å engasjere seg. Kaartvedt reknar utan tvil Johnson som forfattaren av dokumentet.21 Seinare kom det fleire småskrifter frå hovudkomiteen, der dei i stor grad fall for freistinga om å gå direkte inn i dei politiske stridssakene. Skriftene vart distribuerte gjennom Lutherstiftelsens kontaktnett, til prestar og truande lekfolk over heile landet. Men resultata av verksemda var ikkje store, hevdar Kaar-tvedt. Vesentleg var likevel at «bevegelsen hører med blant de tiltak som førte frem til et organisert landsomfattende høyreparti.»22

Seinare historieframstillingar har i stor grad bygd på Kaartvedt. Hans Try, som skreiv band 11 av Norges historie (1978), ser òg opproparrørsla som ein del av organiseringa av Høgre. Try strekar under at oppropet i første rad gjekk ut mot den politiske og kulturelle radikalismen, eigentleg ikkje mot Venstre, sjølv om det ikkje var vanskeleg å skjøne at dei var adressaten.23 Når det gjeld spørsmålet om kva verknad oppropet hadde, hevdar han at det på ingen måte var nokon fulltreffar. Frå Sørlandet og Vestlandet kom det inn meldingar om at kristenfolket framleis støtta Venstre, trass i åtvaringane frå hovudstaden. Snarare medverka oppropet til å samle dei som sympatiserte med Høgre, meiner Try.24

I annan del av Utsikt over Norges historie (1981) tolkar Jens Arup Seip på liknande måte opproparrørsla som ein del av grunnlaget for Høgre. «En fjerde impuls til organisert arbeide på høyresiden kom til i ellevte time og utgikk fra selve regjeringen. Etter samråd mellom kirkedepartementets sjef og Lutherstiftelsens formann Gisle Johnson ble det høsten 1882 opprettet en sentralkomité med det formål å aktivisere presteskapet og det kristne lekfolket til kamp», skriv Seip. Verken oppropet eller den lokale agitasjonen for saka vart nokon suksess. «Men der kom ingen reis-ning av menigmann».25

I boka De nasjonale strateger (1998) kjem Rune Slagstad også inn på Gisle Johnson og den rolle han spela. Han skriv at Johnson både tok initi

ativet til oppropet og førte det i pennen. Johnson markerte seg her ikkje berre som strateg, men òg som politisk aktør.26

I Samlagets Norsk historie frå 1999 var Jostein Nerbøvik forfattar av det bandet som omfatta tidsrommet 1860–1914. Nerbøvik gjer Gisle Johnson til sentrum i opproparrørsla, «ein stram kristeleg-konservativ fraksjon» som skulle arbeide for å aktivisere prestane og det kristne lekfolket mot «dei nedbrytande tendensane i tida». I utgangspunktet set han dermed rørsla inn i ein vidare kontekst enn å vere ei mobilisering direkte i samband med forfatningskampen. Først seinare, hevdar han, gjekk opproparrørsla inn som eit ledd i organiseringa av Høgre.27

I den kyrkjehistoriske litteraturen er «Opraabet» i hovudsak tolka på tilsvarande måte som i historieskrivinga elles. Ein forskjell er at kyrkjehistorikarane i større grad handsamar teologiske problemstillingar som oppropet aktualiserte. I den til no einaste monografien om Gisle Johnson, hevdar Godvin Ousland at Johnson tolka tanken om folkesuverenitet ikkje berre som folkets makt over kongen, men «folkets absolutte maktfullkommenhet også like overfor Gud.»28 Det var med utgangspunkt i eit slikt «teologisk» demokratiomgrep at Johnson freista å aktivisere dei kristne til politisk handling. Oppropet var såleis ein «panikkartet advarsel» mot trugsmålet mot kristendommen frå den politiske radikalismen. Likevel skulle ein ha venta noko anna av Johnson, meinte Ousland, enn at han gjekk til eit slikt direkte politisk steg. For dermed braut han i realiteten med eit viktig luthersk prinsipp, «å bli hjemløs mellem de politiske partier».29

Åtaket på Venstre var dessutan ein strategisk bommert. Johnson burde vite at mange kristne sokna til Venstre, i første rad det pietistiske lekfolket på Vestlandet, og han burde ha sett at dei kunne vere med å sikre kristendommens posisjon i Venstre. Men redsla for å la folkemajoriteten kome til makta, vart avgjerande for Johnsons handlemåte. For han fanst det inga styremakt utan Gud.30

Ouslands kritiske haldning til Johnsons handlemåte finn ein òg hjå Carl Fr. Wisløff i Politikk og kristendom (1961), den einaste monografien om oppropet og opproparrørsla. Wisløff karakteriserer oppropet som «et

kompendium i kirkelig-konservativ ideologi fra disse bevegede stridsår».31 Opproparane frykta å miste det gamle regimets støtte for kyrkja. «De stolte på landets regjering og administrasjon. Men de stolte ikke på Stortinget og var redd folket.»32 Dei ville i første rekkje verne den kristne staten, og frykta at den liberale folkerørsla ville gjere ende på den kristne staten og bryte einskapen mellom kyrkje og folk. Wisløff er inne på at oppropet vel meir skada enn fremja Høgre si sak. «Folket mislikte dette preste-politiske tiltak i så høy grad at stemningen svinget den andre veien.»33

I nyare kyrkjehistorieforsking er dei kritiske synsmåtane ført vidare. Dag Thorkildsen hevdar at «det beryktede oppropet» var retta mot Venstre og demokratiet. Johnsons tenking om den suverene Gud gav ikkje plass for tanken om folkestyret. Kravet om lydnad mot styremaktene, slik det var formulert i Romarbrevet 13, innebar for Johnson ein absolutt lydnad mot unionskongen. Venstrepolitikken var såleis i strid mot den kristne lydnadsplikta. I følgje Thorkildsen medverka slike synsmåtar til at det norske kyrkjelivet under Johnsons innverknad kom til å stå i motsetnad til den demokratiske og nasjonale rørsla i siste del av 1800-talet.34

Teologen Svein Aage Christoffersen har freista å gje ei alternativ tolking av «Opraabet». Ut frå den politiske funksjonen dokumentet hadde i samtida, må det heilt klart karakteriserast som antimoderne og reaksjonært, hevdar Christoffersen. Men om ein ser på ideologien som låg til grunn for argumentasjonen i oppropet, kan ein ikkje utan vidare seie at det er antimoderne.35 Den sentrale tanken i dokumentet er, grovt sagt, at samfunnet og staten sitt verdigrunnlag kjem frå kristendommen. Difor er kristendommen naudsynt for eit harmonisk og stabilt samfunn til beste for befolkninga. Denne tenkinga, seier Christoffersen, spelar ei sentral rolle i den organiserte lekmannsrørsla som kom til å dominere kyrkjelivet etter 1884 og gjennom det meste av det 20. hundreåret.36

Åtak på Venstre og forsvar for kristendommen

Tolkinga av oppropet som eit direkte åtak på Venstre og venstrepolitikken er, som vi har sett, dominerande i litteraturen. Opproparane ville for

svare embetsmannsregimet og hindre at parlamentarismen vart innført. For å oppnå dette, mobiliserte dei kristendommen mot venstrerørsla. Ein kan ikkje unngå å registrere brodden mot Venstre når det blir vist til den politiske radikalismen og «det radikale Parti». Oppropet byrja slik:

Naar vi herved henvende os til alle dem i vort Land, som med os ønske Kristendommen bevaret for vort Folk, saa drives vi dertil ved Betragtningen af den Fare, som efter vor Overbevisning nu truer denne Folkes bedste Skat fra den politiske Radikalismes Side.37

Samstundes vart ikkje Venstre nemnt direkte, heller ikkje verken statsrådssaka eller kongemakta, dei sentrale politiske stridsemna i samtida. Opproparane presiserte til og med at dei ikkje ønskte å ta del i «Dagens politiske Strid». I seg sjølv kan dette vere eit vitnemål om at dei ville noko meir enn berre å levere ei åtvaring mot Venstre. Til grunn for «Opraabet» låg det ei meir prinsipiell problemstilling om kva for posisjon kristendommen skulle ha i samfunnet. Dette var ei problemstilling som det moderne gjennombrotet hadde reist på ein grunnleggjande måte. Det vil difor vere rimeleg å tolke oppropet inn i eit vidare perspektiv, slik også Christoffersen har teke til orde for.

Oppropet opnar med å appellere til dei som ønskjer kristendommen «bevaret for vort folk». Det primære føremålet med skriftet er såleis forsvaret for kristendommens posisjon i folket. I neste omgang blir det åtvara mot den politiske radikalismen, fordi han, slik opproparane ser det, utgjer det vesentlege trugsmålet mot kristendommens samfunns-posisjon.

Ut frå den samfunnsfunksjonen opproparane meinte kristentrua burde ha, stod difor mykje på spel. Kristendommen var nemleg eit grunnvilkår for at folket kunne oppleve framgang og velferd. «Vi kjende ingen anden virkelig Lægedom for Folkets sædelige og sociale Nød, end den, som Kristendommen skjenker», skriv Johnson. Folket stod i fare for å miste det som var større og viktigare enn alle materielle gode til saman: «det, som alene sætter et Folk i Stand til i Sandhed at løse sin Opgave og naa sit Maal.» I følgje opproparane stod kampen om kristendommen som eit naudsynt samfunnsgode. På grunnleggjande måte gjaldt det folket si velferd:

Det gjælder en Kamp for vort Folks Velfærd, som Ingen, der har faaet Syn paa dens Nødvendighed, har Lov til at unddrage sig.38

I dette perspektivet var kristentrua essensiell. Ho kunne difor ikkje vere berre ei privatsak, men «en Samfundssag». Denne tenkinga om den kristne trua som ei samfunnssak og eit samfunnsgode var no utsett for motstand. Radikalismen hadde nemleg uroa den fredelege utviklinga som hadde kjenneteikna tida etter 1814:

Vort Folk har nu i mere end to Menneskealdre kunnet i Ro og Fred bygge videre paa den i 1814 givne Forfatnings Grundvold og i dens ly kunnet arbeide for Udviklingen af sine Kræfter med et Held, som søger sin Mage i Folkenes Historie.39

Opproparane avviste ikkje at det hadde gått føre seg ei utvikling i samfunnet sidan vi fekk Grunnlova. Dei var ikkje motstandarar av ein framstegspolitikk, som dei kalla det, berre han bygde vidare på «det historisk givne Grundlag». Poenget var at den positive utviklinga som hadde funne stad etter 1814, var tufta på kristendommen. Som ein viktig del av samfunnsgrunnlaget hadde kristendommen vore «den Magt, som i det Hele og Store har behersket vort Folkeliv». Men denne positive utviklinga vart no truga av den radikale rørsla, som utfordra kristendommen si samfunnsberande rolle og dermed òg grunnlaget for ei positiv samfunnsutvikling. Ikkje berre var «Christendommens Fortrængelse fra den Stilling, den hidtil har indehavt i vort Folk den nødvendige Følge af hele denne Bevægelse, men tillige dens siste Maal.» Avkristning var med andre ord eit tilsikta resultat, fordi det var «Fritænkeriet, den moderne Vantro» som stod som sjølve drivkrafta i radikalismen. Dette var ikkje minst tydeleg gjennom den radikale pressa:

I denne Presse raader en Aand, som baade i den ene og den anden Retning holder paa at forgifte hele vort Folkeliv. Ved den bliver en mægtig Strøm af uchristelig, ja antichristelig Verdensanskuelse uafladelig ledet ind i vort Folk, som i sin Troskyldighed for en stor Del tager imod den med aabne Arme.40

I eit vidare perspektiv var det ein «antichristelig Verdensanskuelse» som heldt på å fortrengje kristendommen som ideologisk fundament for samfunnet. På det religiøse og moralske området var dei negative konsekvensane alt tydelege. Frå mange stader i landet kom det meldingar om at kyrkjesøkinga gjekk ned og at «Sandsen for Guds Ord og Guds Rige» måtte vike plass for politisk interesse. Men dette burde ikkje undre nokon, når ein såg den demoraliserande innverknaden som den radikale

politikken hadde der han vann innpass, «hvorledes den med stedse større Dristighed tilegner sig den jesuitiske Grundsætning, at hensigten helliger Midlet, træder Sandhed og Ret under Fødder og ved denne sin Fremfærd mere og mere nedbryder Agtelsen for Alt, hvad der er høit og helligt, sætter alle onde Lidenskaber i Bevægelse og fremkalder en Ufred i Folket, en Splittelse mellem de forskjellige Samfundsklasser, som burde minde os om hint Herrens Ord: ’Hvert Rige, som bliver splidagtigt med sig selv, vorder øde’ (Matth. 12, 25).»41

Det var eit lite lysteleg bilete opproparane teikna av det dei meinte ville bli konsekvensane av at radikalismen fortrengde kristendommen som formande makt i samfunnet. Ein ville stå overfor politisk og moralsk oppløysing og kaos. «Kristendommens Venner» måtte difor åtvarast mot konsekvensane dersom kristendommen tapte posisjonen som samfunnsmakt. Kristenfolket måtte engasjere seg. Dei kunne umogleg sitje og sjå på at radikalismen fortrengde kristendommen som ideologisk fundament for det norske samfunnet.

At den reint politiske tolkinga av «Opraabet» ikkje var den einaste i samtida, viser til dømes responsen frå Bjørnstjerne Bjørnson. I ein artikkel i Verdens Gang i februar 1883 kalla han oppropet «Kristendommens Falliterklæring», og ut frå samanhengen er det tydeleg at han tolka det først og fremst som eit innlegg i ein kulturstrid. Han spurde kva det var som skapte fråfall frå kristendommen, og polemiserte mot Gisle Johnsons kristne stat. I røynda var opproparane si erklæring «et Fortvilelsens Opgjør med, hvad den Gisle Johnsonske Kristendom har bragt os. I dette umandige Jammerrop gir den Magten fra sig», hevda Bjørnson. «Hermed har den engang saa mægtige Gisle Johnson sagt sit Oldingeord til den evig unge Folkekraft.»42

Men var ikkje opproparane lovleg seint ute? Viss motivet var å samle til eit forsvar for kristendommens plass i samfunnet, kvifor hadde ein då ikkje gått ut tidlegare? Saka er at heile kyrkja var seint ute med å møte dei moderne tankane. Presten J.C. Heuchs bok om Vantroens Væsen, sjølve generaloppgjeret med det moderne frå kyrkjeleg side, kom heller ikkje før i 1883.43 Kanskje hadde ein frå kyrkjeleg hald ei slags urealistisk von om at det heile ville «gå over». Men det var for seint. Nedgangen for kristendommens stilling i samfunnet hadde byrja for alvor. Det kristne livssynshegemoniet var utfordra av krefter større enn kyrkja kunne rå med.

Oppropet – konservativt og moderne

Som eit forsvar for kristendommens posisjon i samfunnet, var oppropet òg eit forsvar for den rådande embetsmannsstaten. Dokumentet var prega av ei tydeleg konservativ antimoderne grunnhaldning. Men det vil ikkje vere dekkjande å karakterisere det som utelukkande antimoderne. Om ein ser nærare på konteksten for oppropet og sjølve argumentasjonen, vil ein òg finne moderne drag. Oppropet må snarare karakteriserast som konservativt og moderne på same tid.

Først eit blikk på det sentrale miljøet attom oppropet. Som eg har vore inne på, omfatta dette sentrale personar innanfor Lutherstiftelsen, den sentrale organiseringa av dei mange lokale indremisjonsforeiningane. Desse var sprungne ut av den pietistiske vekkingsrørsla som hadde byrja med Hans Nielsen Hauge kring hundreårsskiftet. Dei første ytremisjonsforeiningane vart skipa i 1820-åra, og indremisjonsforeiningane kom til frå 1850-åra av. Vekkingsfolket gjekk i brodden for «assosiasjonsånden», der einskildmenneske slutta seg saman i foreiningar for å arbeide for ei bestemt sak. Forskarar er i stor grad samde om å tolke vekkingsrørslene på 1800-talet som moderne.44 Dei stod for ei moderne kristendomsform, der det personlege og det individuelle stod sentralt. Det eine var understrekinga av kristentrua som noko personleg opplevd, svært ofte gjennom ei omvendingserfaring. For det andre ei sterk vekt på at kristen tru kunne ein ikkje kome fram til berre ved vane og tradisjon. Trua måtte ein derimot personleg kunne stå inne for. I vekkinga møter ein såleis det moderne kravet om autentisitet.

Vekkingsrørslene kan reknast med til første fasen av moderniseringa, som var prega av det den franske filosofen Alain Renaut kallar «kollektiv subjektivitet».45 Gjennom å skipe foreiningar, slutta kristne einskildpersonar seg saman for å arbeide for ei felles sak: ytre eller indre misjon. Dette var både eit kollektivt og eit individuelt prosjekt. For den einskilde deltakar var det ei grunnleggjande tilhøyring til rørsla, samstundes som ein realiserte seg sjølv og sitt eige kristenliv. Det kristne lekfolket var såleis fortroppar for det moderne, og dette er ei påpeiking som er viktig med omsyn til konteksten for oppropet og tolkinga av det.

For det andre må nemnast måten opproparane gjekk fram på for å fremje si sak. Dei vende seg til allmenta gjennom aviser, ikkje til riksstyret. Dei forventa at kristne menneske skulle slutte seg saman til felles for

svar for kristendommen, «Folkets dyreste Klenodie». Eit slikt felles engasjement for ei sak som det her vart oppmoda til, var i seg sjølv eit vitnemål om ei aktiv og moderne haldning. Gjennom det skrivne ord ønskte «Opraaberne» å påverke og mobilisere opinionen til fordel for deira syn. Dei tok dessutan sikte på å sende ut personar som skulle verke for saka «ved offentlige Foredrag eller Samtaler med de Enkelte».46

Så til sjølve innhaldet og argumentasjonen i «Opraabet». Samfunnsforståinga var på ingen måte statisk, sjølv om ho hadde tydeleg konservativ farge. Samfunnet vart tolka ut frå eit utviklingsperspektiv. Oppropet idealiserte den rolege og fredelege utviklinga av samfunnet sidan 1814, tufta på Grunnlova og kristendommen. Ei utvikling som bygde vidare på dette grunnlaget, ville etter opproparane sitt syn vere ein framstegspolitikk til beste for samfunnet.

Vidare er det faktisk mogleg å spore ein viss demokratisk tendens i oppropet. Det var opp til folket, ikkje riksstyret, kva lagnad kristendommen til sjuande og sist skulle få. «Om vort Folk virkelig vil have Christendommen fortrængt fra den Stilling, den hidtil har indtaget i dets Samfundsliv, det vide vi ikke», hevda opproparane. «Skulde det virkelig være dets Vilje, da vil selvfølgelig ingen jordisk Magt kunne hindre det i at gjøre, hvad det vil.» Ut frå erkjenninga om at makta låg hjå folket, gjekk dei ut og åtvara allmenta. Fordi det var folket som, når alt kom til alt, ville avgjere kva stilling kristendommen skulle ha, måtte oppgåva i første rad vere «at oplyse Folket om det Forhold, hvori denne Radikalisme staar til Christendommen».47 Argumentasjonen vitnar om at opproparane hadde teke inn over seg ein demokratisk tenkjemåte: det var opp til folket å avgjere den kulturkampen som no var på gong. Appellen til «Kristendommens Venner» kan dermed tolkast som eit slags opplysningsprosjekt, retta mot dei som ville verne om kristendommens posisjon i samfunnet.

Det som her er peika på, gjer det vanskeleg å karakterisere «Opraabet» som einsidig antimoderne og reaksjonært. Det inneheldt òg moderne drag. Tankeføringa i oppropet er dessutan representativ for kva Gisle Johnson hevda i andre samanhengar. I det følgjande vil eg sjå nærare på to føredrag av Johnson, der han kom inn på den same tenkinga som i «Opraabet».

«Alle Mand paa Dæk»

Den 1. november 1882, nesten tre månader før oppropet vart offentleggjort, heldt Johnson hovudføredraget på det kyrkjelege stiftsmøtet i Kristiania. Tittelen var Kristendommens Forhold til Politiken.48 Føredraget skulle vise seg å vere ei førebuing til oppropet, fordi mykje av innhaldet vart teke opp att her. Det høyrer med at Johnson måtte overtalast, truleg av statsråd Hertzberg, til å halde dette føredraget. Han opplyste at han hadde hatt «adskillige Betænkeligheder ved at følge denne Opfordring» om å tale på stiftsmøtet, og streka under at det var tilhøvet mellom kristendom og politikk «i Almindelighed» han ville ta for seg, ikkje «den nærværende Tids politiske Bevægelser».49 Som i oppropet gjekk han ikkje direkte til åtak på Venstre, men tok meir generelt til orde mot radikalismen.

Johnson byrja med å ta avstand frå ein påstand som stadig oftare var å høyre frå radikalt hald, nemleg at politikk og kristendom ikkje hadde noko med kvarandre å gjere. Dei som hevda eit slikt standpunkt ønskte i realiteten ei avkristning av staten, meinte Johnson. I staden stilte han opp den kristelege staten, som var Guds tenar og «kaldet til at opretholde og fremme det sædelige Formaal, som ikkje Menneskene har sat sig selv, men som Gud i sin evige Lov har sat Menneskeheden.»50 Dette hindra ikkje at staten eller «Øvrigheden», som var omgrepet Johnson nytta, alltid var eit produkt av den historiske utviklinga. Men fordi Gud greip inn i og styrte historia, ville den staten som faktisk var i funksjon såleis vere av Gud. Dette gjaldt òg i tilfelle der staten ikkje kunne karakteriserast som kristen. At ein slik stat faktisk eksisterte, var i seg sjølv eit vitnemål om at Gud tolte han, og at han dermed var etter Guds vilje.

Men som ei guddommeleg ordning i menneskeleg form, var staten sjølvsagt «beheftet med den Ufuldkommenhed og Skrøbelighed, som klæber ved alt Menneskelig», hevda Johnson. Difor var det òg rom for utvikling og forbetring av staten, noko som måtte vere ei oppgåve for den kristne å medverke til.

Den Kristnes Stræben efter at fremme sit Folks Vel vil saaledes ogsaa paa det politiske Omraade altid faa en reformativ Karakter, altid blive en Stræben efter at fremme det borgerlige Samfundslivs Udvikling, den borgerlige Samfundsordens Forbedring.51

Som i «Opraabet» gjorde Johnson gjeldande eit utviklingsperspektiv i synet på staten. Ein rett kristen politikk ville respektere den historiske utviklinga som eit uttrykk for Guds vilje. Men dermed var politisk radikalisme i ei kvar form utillateleg. Fordi staten var av Gud, plikta den kristne å vise lydnad, og difor ville opprør mot staten vere det same som opprør mot Gud.

I føredraget var Johnson tydeleg på at den kristne staten ikkje var ein demokratisk stat. På ein eigenarta måte argumenterte han for at folke-suverenitetsprinsippet innebar ei tenking om at «Folkets Røst er Guds Røst». Demokratiet innebar med andre ord ei detronisering av Gud. At folket såleis vart sett i Guds stad, var ei fornekting av Bibelens ord om «Øvrigheden» som Guds tenar og Gud som verdas herre og styrar. Dette kunne ikkje vere noko anna enn eit produkt av vantrua.

Det er derfor intet Under, at i vore Dage navnlig Folkesuverænitetens Forkjæmpere tillige optræder som Vantroens Apostle. Det er heller intet Under, om den Politik, der fremgaa af en saadan Rod som Vantroen, ikke regner det saa nøie med den sædelige Beskaffenhed af de Midler, hvormed den søger at naa sit Maal.52

Dette kunne ikkje mistydast. Johnson meinte faktisk at demokratiet var eit resultat av vantrua. Men i oppropet heldt han seg frå å formulere dette så tydeleg som han gjorde i debatten på stiftsmøtet. I oppropet er det derimot, som eg har vore inne på, mogleg å spore element som peikar i demokratisk retning. Det var opp til folket å avgjere lagnaden til kristendommen, og ut frå denne føresetnaden gjekk så opproparane ut og appellerte i allmenta for si sak.

Oppropet som ein appell til kristne om å engasjere seg, hadde i realiteten vorte førebudd gjennom debatten på stiftsmøtet. Kristenfolket måtte setje seg inn i politikken, rettleidd av Guds ord, uttala Johnson. Særleg i ein situasjon der «ogsaa Synden i Folket viser sin Magt i de politiske Foreteelser, hvor Grundloven for al kristelig Politik trædes under Fødder». Då måtte «alle Mand paa Dæk», fordi det var fare for at skipet gjekk under. Då kunne ein ikkje lenger «gjemme sig bort i Krogene».53 Gjennom oppropet tre månader seinare realiserte Johnson det han tok til orde for i debatten på stiftsmøtet. Då kalla han «alle Mand paa Dæk» til forsvar for kristendommens posisjon som samfunnsfundament og til kamp mot den radikale politiske rørsla.

«En svindende Dags Aften»

Om hausten same året som «Opraabet» var offentleggjort – den 10. november 1883 – heldt Johnson tale ved Universitetets «Lutherfest» i høve 400-årsjubileet for Martin Luthers fødsel.54 Under overskrifta «Luthers Stilling til det borgerlige Samfundsliv» streka Johnson under den positive innverknaden som Luther og lutherdommen hadde hatt i Noreg. Dessutan tok han Luther til inntekt for det statssynet som han hadde argumentert for både i føredraget på stiftsmøtet hausten før og i oppropet tidlegare på året. Det borgarlege samfunnet var «en selvstændig guddommelig og som saadan allerede i sig selv hellig, sædelig Institution», konstaterte Johnson. Staten var av Gud, «anordnet og sat af ham til at haandhæve hans Lov og Ret paa Jorden og derved fremme hans Ære og bevare den ydre Tugt, Ærbarhed og Fred uden hvilken Intet kan bestaa i Verden.» Det var nemleg synda i verda som hadde gjort statsinstitusjonen naudsynt. «At haandhæve den Synden dømmende, tvingende og straffende Lov er dens Hovedopgave,» konkluderte Johnson.55

Heller ikkje denne gongen kunne Johnson unngå å kome inn på situasjonen i samtida. I ein slags resignasjon let han det atter vere opp til folket korleis framtida skulle bli:

Det er en alvorsfuld Tid nu for vort Folk, en Tid fuld af gjærende Kræfter og stærke Brydninger. Der er vel dem, som i denne Tid se en ny Dags Morgen. Der tør være Andre, for hvem den staar som en svindende Dags Aften. Hva den skal bringe os, hvad der skal fremgaa af de gjærende Kræfters Kamp, det ved jeg ikke. Men Ét ved jeg dog, og det er, at vort Folks Fremtid vil bero paa, hvorledes det stiller sig til det Sandhedslys, som Luther ved Guds Naade og ud af hans Ord har spredt ud over baade det kirkelige og det borgerlige Samfundslivs Omraader.56

Framtida låg i folket si hand, det hadde Johnson innsett. Det var opp til folket å avgjere kva posisjon kristendommen skulle ha i det framtidige samfunnet. Men samstundes var han overtydd om at det var avgjerande for folk og samfunn kva stilling ein tok i høve til kristendommen. Berre eit samfunn tufta på kristendommen kunne sikre framgang og utvikling til det betre.

Tapar- og vinnarskrift

Ein kan merke resignasjonen i Johnsons føredrag frå hausten 1883. Frå hans ståstad kunne det sjå ut som at den pågåande kulturkampen innebar «en svindende Dags Aften» med omsyn til kristendommens stilling i samfunnet. I lys av ettertida ligg det nær å hevde at Johnson og opproparane kjempa for ei tapt sak, slik det òg har vore framstilt i litteraturen. Dersom føremålet var å reise ei motrørsle mot Venstre og parlamentarismen, var det definitivt ingen suksess. Parlamentarismen vart «innført», og Venstre tok over regjeringsmakta året etter at oppropet var publisert. Heller ikkje som forsvar for kristendommens posisjon i samfunnet var oppropet vellukka. Dei sekulariserande kreftene greip om seg i det -norske samfunnet. Kristendommen tapte meir og meir innverknad. Det kristne livssynshegemoniet stod for fall.

Ei vesentleg årsak til den manglande suksessen var at oppropet i stor mon vart oppfatta som eit partsinnlegg mot Venstre og for Høgre. Dessutan hadde ikkje «Kristendommens Venner» eit einsarta syn på politikk. For dei blant det kristne lekfolket som støtta Venstre, skapte oppropet irritasjon fordi dei tykte det var urettvist. Ikkje minst på Vestlandet utgjorde kristenfolket kjernetroppane i venstrerørsla. Difor fekk heller ikkje oppropet større innverknad. Kanskje det einaste ein oppnådde var å gjere dei som meinte det same som opproparane endå meir overtydde i si sak.

I stor grad blir ein ståande med «Opraabet» som eit dokument frå taparane i den kulturkampen som gjekk føre seg i 1870- og 80-åra i Noreg. Opproparane høyrde ikkje med til «Fremskrittets Mænd», men stod på gamle embetsmannsregimet si side og kjempa for kristendommens stilling som ideologisk fundament, og tapte. For ettertida har oppropet framfor noko vorte ståande som det skriftlege vitnemålet om dette tapet.

Men er dette heile biletet? Ikkje om ein ser saka frå ein indrekyrkjeleg synsstad, noko historikarane i liten grad har gjort. Frå kyrkjeleg ståstad må ein langt på veg seie at oppropet er vinnarane sitt skrift. Korleis? I si bok til Indremisjonens 50-årsjubileum i 1918, Fra Norges kristenliv, konkluderte Edvard Sverdrup, den første kyrkjehistorikaren ved Menighetsfakultetet, med at den kristne lekmannsrørsla på 1800-talet «bar seiren hjem og hadde fremtiden for sig».57 Dette er ein treffande karakteristikk av den indrekyrkjelege utviklinga i siste delen av hundreåret. Det pietistiske vekkingsfolket erobra hegemoniet i kyrkja. Gisle Johnsons strategi

for å bygge ein allianse mellom Det teologiske fakultetet, prestane og lekfolket vann fram. Etter at grundtvigianismen var nedkjempa som ei kyrkjeleg rørsle, låg vegen open for vekkingskristendommens siger i Den norske kyrkja. Organisasjonskristendommen med Lutherstiftelsen og seinare Indremisjonsselskapet i brodden kom til å dominere kyrkjelivet praktisk tala heilt til våre dagar. Også presteskapet vart ein del av vekkingsideologien. I dette miljøet vart altså oppropet til. Sett frå ein kyrkjeleg ståstad må det difor med stor rett kunne seiast at dette var sigerherrane sitt skrift. Det var dei som hadde framtida for seg i Den norske kyrkja.

I drøftinga av oppropets rolle kjem Svein Aage Christoffersen inn på at heller ikkje det som er ein grunntanke i oppropet, nemleg at kristendommen utgjorde verdigrunnlaget for samfunnet og var ein naudsynt føresetnad for eit godt og stabilt samfunn, gjekk i grava i 1884. Tvert om kom denne tanken til å spele ei sentral rolle i den organiserte kristne lekmannsrørsla ut over i det 20. hundreåret. Christoffersen nemner i første rekkje Kristeleg Folkeparti som arvtakaren til tenkinga i oppropet.58

Christoffersen har utan tvil rett i at tenkinga om kristendommen som det ideologiske fundamentet for samfunnet spela ei viktig rolle på kyrkjeleg hald langt inn på 1900-talet. Dermed kan oppropet karakteriserast som eit vinnarskrift både fordi «vinnarane» i kyrkja faktisk skreiv det, og fordi ein grunnleggjande del av tenkinga i dokumentet vart ført vidare i den kyrkjelege samanhengen. Argumentasjonen kan styrkjast med fleire historiske belegg enn dei Christoffersen nemner.

I første fjerdedel av det 20. hundreåret vart det frå kyrkjeleg hald eit auka fokus på arbeidarspørsmålet og dei sosiale tilhøva som arbeidarklassen levde under. Ikkje minst vekte oppslutnaden om sosialismen uro. I 1919 streka biskopen i Kristiania, Jens Tandberg, under «de sociale spørgsmaals belysning» som viktig for kyrkja. «Kampen mellem overklasse og underklasse vil utvivlsomt yderligere tilspidses», meinte biskopen. Her ville kyrkja ha ei sentral rolle. Rett nok stilte ikkje evangeliet opp noko sosialt program:

Men det holder op for os et menneskelivets ideal, som kaster lys over alle tiders sociale spørgsmaal. Jo mere kristendommen blir den herskende aandsmagt i et folks liv, jo mere de rent materielle livsinteresser normeres af humanitetens og Guds riges formaal, desto mere vil de sociale spørgsmaal finde sin løsning i en samfundsorden, som er gjennemtrængt af kjærlighedens og retfærdighedens grundsætninger, en samfundsorden, hvor det kristelige friheds- og lighedsprincip er kommet til sin ret. -Enhver anden løsning vil vise sig at være resultatløs, den vil kun føre ind i nye vanskeligheder, i nye kampe.59

Det er ikkje vanskeleg å sjå at biskop Tandbergs argumentasjon korresponderer med tenkinga hjå Johnson i oppropet. Berre kristendommen kunne skape eit betre samfunn. Difor var det for Tandberg, som det hadde vore for Johnson, avgjerande for den framtidige utviklinga av samfunnet korleis folket stilte seg til kristentrua:

Idethele vil det for en dybere betragtning være klart, at det afgjørende livsspørgsmaal for et folk vil være dette: hvorledes vil de kommende slægter under fremtidens udvikling stille sig til kristendommen og dens grundsætninger? Derfor er det mit høieste ønske og min bøn til Gud, at det norske folk maa gjennemtrænges dybere af kristendommens aand, af den livets sandhed, som under de skiftende tider har evighedens ret over os alle, fordi de magter at reise os op i personlighedens inderste grund og derved gjenføde slægten indenfra, til løsning af fremtidens store samfundsopgaver.60

Oppropet si tenking vart dessutan ført vidare av Ole Hallesby, den fremste arvtakaren etter Gisle Johnson i norsk kyrkjeliv som vekkingsleiar og prestelærar. I Den kristelige sedelære frå 1928 skreiv Hallesby at staten var uttrykk for Guds vilje med menneska sitt liv og samliv. Staten var ikkje «en menneskelig ting, men en guddommelig ordning, som går forut for og ligger over enhver menneskelig kontrakt.» I følgje Hallesby var altså staten av Gud og dermed ein Guds tenar.61 Når det gjeld kva tilhøve staten skal ha til moral og religion, streka Hallesby under at «religionen er moralens sterkeste støtte i ethvert folk». Så lenge religionen var ei makt i folkesjela, så lenge vart moralen halden oppe i størstedelen av folket. Men vart religionen uthola, så forfall òg moralen. Dette gjaldt historisk så vel som i eit notidsperspektiv. Difor måtte det vere ei av dei viktigaste oppgåvene for staten, hevda Hallesby, å syte for det religiøse livet hjå innebyggjarane. Han kritiserte ut frå dette dei politikarane, også dei som kalla seg konservative, som meinte at religion er staten uvedkommande. Særleg gjorde han merksam på den rådande «tendensen til stadig at avkappe statens forpligtelser overfor kirke og kristendom». På snart alle område gav staten økonomisk tilskott til private initiativ, men til

-svarande tilskott til kyrkjelege initiativ vart derimot oppfatta som noko staten ikkje hadde noko med, skreiv Hallesby.62

Hallesbys tenking om staten som ei guddommeleg ordning, tufta på Guds vilje med menneskelivet, harmonerer med det som var kjernen i oppropet frå 1883. Dessutan var òg Hallesby oppteken av utviklingsperspektivet. Ei statsforfatning ville trengje endringar og reformer i lys av den historiske utviklinga. Men dette burde skje «organisk gjennem en rolig politisk utvikling».63 Her var Hallesby heilt på linje med Johnsons uttrykksmåte i oppropet. Men det var også skilnader mellom dei. Slik Johnson tolka demokratiet, var det umogleg å sameine med den kristne staten. For Hallesby stod dette annleis, noko som spegla den historiske utviklinga som hadde funne stad mellom 1883 og 1928. Staten var i følgje Hallesby ein frukt av folkesuvereniteten, og difor «ett med folkets suveræne vilje». Ein stat over og utanom folkesuvereniteten ville vere i strid med statens vesen.64

Tandberg og Hallesby er døme på at kyrkja førte vidare sentrale drag ved tenkinga i oppropet. Men sjølv om oppropet var eit vinnarskrift på den kyrkjelege arenaen, gjaldt dette så visst ikkje i den politiske allmenta, slik eg har vore inne på. Her var oppropet si tenking om den kristne staten utan gjennomslagskraft etter 1884. Som politisk paradigme gjekk denne tenkinga i grava med embetsmannsstaten. Dermed vil det vere rett å seie at oppropet var eit taparskrift og eit vinnarskrift på ein gong. Eit taparskrift med omsyn til politisk tenking og i allmenta, men vinnarane sitt skrift sett frå kyrkjeleg ståstad.

Konklusjon

I denne artikkelen har eg freista å gje ei nærare tolking av oppropet «Til Kristendommens venner i vort Land» frå 1883. Historieforskinga har i hovudsak sett det som eit direkte åtak på Venstre i samband med striden om parlamentarismen. Dermed er oppropet tolka som eit konservativt og reaksjonært forsvar for embetsmannsstaten. Inspirert av Svein Aage Christoffersens tolking, meiner eg oppropet må sjåast i eit vidare perspektiv enn det som hittil har vore vanleg i forskinga. Opproparane ville åtvare mot dei nedbrytande tendensane i samfunnet. Primært gjaldt det å forsvare kristendomen som eit samfunnsgode ut frå ei tenking om at framgang og utvikling var avhengig av kristendommen sin posisjon og

innverknad i samfunnet. Det var denne posisjonen opproparane no meinte var truga.

Det er vanskeleg å karakterisere «Opraabet» einsidig som antimoderne. Det inneheldt klare moderne element, men tufta på eit tydeleg tradisjonsgrunnlag. Berre med kristendommen som basis ville det vere mogleg å sikre framtidas utvikling til beste for folk og samfunn. Kulturkampen i 1870- og 80-åra var strengt teke ikkje ein kamp for eller mot modernisering, men ein kamp for modernisering med basis i to forskjellige «grunnlag». Anten kristendommen, tufta på tradisjon og konvensjon, eller dei nye fridomstankane i tida, som i særleg grad bygde på den nye vitskapen.

Oppropet var ei taparskrift og eit vinnarskrift på same tid. Politisk og i allmenta kjempa opproparane for ei tapt sak. Men i kyrkja vart det derimot miljøet attom oppropet som erobra makta og kom til å dominere kyrkje- og kristenlivet. Vi har sett korleis biskop Tandberg og professor Ole Hallesby i første del av 1900-talet førte vidare ein grunntanke i Johnsons opprop. Difor er det grunnlag for å karakterisere «Opraabet» som eit kyrkjeleg vinnarskrift, men eit politisk taparskrift.